Nghề dệt người Dao Họ huyện Bảo Thắng tỉnh Lào Cai

Người Dao Họ ở Lào Cai sinh sống chủ yếu tại các xã thuộc 3 huyện Văn Bản, Bảo Yên, Bảo Thắng. Bảo Thắng có 335 hộ, tập trung tại các xã Sơn Hà, Sơn Hải, Thái Miên và thị trấn Phố Lu. Nghề diệt của người Dao Họ tồn tại suốt quá trình hình thành và phát triển cộng đồng dân tộc. Trong phạm vi của phim hồ sơ, chúng tôi giới thiệu về nghề diệt nhóm Dao Họ ở huyện Bảo Thắng. Nghề diệt vấn bó với đời sống của người Dao Họ từ khi sinh ra đến lúc nhắm mắt xuôi tay. Con trai trưởng thành thì được mẹ May chăn thổ cẩm dùng trong lễ cấp sắc. Con gái trưởng thành thì mẹ May cho trang phục để mặc trong ngày cưới và đem về nhà chồng. Cha mẹ khi nhắm mắt xuôi tay được con cháu May cho những bộ trang phục truyền thống để về với tổ tiên. Chính vì ngu cầu thiết yếu đó nên nghề diệt truyền thống của người Dao Họ luôn được duy trì và tồn tại. Trước đây, mỗi gia đình người Dao Họ đều dành một phần quỹ đất để trồng bông, xe sợi. Nhưng hiện nay họ không còn trồng nữa vì tốn nhiều thời gian và công chăm sóc. Thay vào đó, họ mua sợi bông bán ở chợ, giá thành rẻ mà vẫn đạt được yêu cầu sử dụng. Người Dao Họ trồng cây chàm và cây nâu để tạo ra màu nhuộm. Đối với quần áo, khăn vuông, mũ sẽ được dẹp bằng vài trắng, sau đó nhuộm chàm rồi cắt may theo thùa. Còn đối với chăn, yếm, thắt lưng sẽ nhuộm sợi màu trước khi dẹp theo để tạo ra hoa văn màu sắc như ý. Cuồng xe sợi cấu tạo bởi hai bộ phận, bộ phận đế và cuồng quay. Bộ phận tay quay bằng tre đóng gá vào một bên của trục quay. Khi quay toàn bộ thiết bị chuyển động để quấn các sợi vào ống như ý muốn. Khung dẹp vải được làm bằng gỗ tốt do Nam giới đóng và thực hiện khâu lắp khung dẹp. Gồm có các bộ phận chiến, khung dẹp, ống sợi, thoi, thanh chuyển sợi, go vải, lược nén sợi, khóa dọc ngang căng vải, hế ngồi. Go vải kết nối với bộ phận thanh ngang xuyên hai thanh gỗ. Mỗi đầu xuyên một lỗ thủng buộc bốn sợi dây vào hai cái đan bằng 300 sợi dây rùi. Khi vải mới được dết ít thì cho thanh ở nút thấp, cuộn vải dẹp được nhiều to dần lên thì điều chỉnh lên cao. Có một thanh nhỏ để gá giữ nút điều chỉnh, tác dụng để treo go vải ở dưới. Các phương pháp thực hành tạo ra sản phẩm. Quay sợi Để quay sợi được thành nắm, họ căng một chiếc dây ngang cao hơn so với mặt đất. Cuộn sợi to đặt ở một góc, đầu sợi vắt qua dây ngang, gồm sợi vào chiếc đinh của vùng quay sợi. Sợi chỉ được cuốn vào trong vùng quay thành vòng, kết hợp tay trái cầm lấy sợi chỉ để điều chỉnh sợi cuộn được đều. Luộc sợi Các nắm sợi cho vào nước rồi đun sôi. Khi cho các nắm sợi vào nồi phải cẩn thận, tránh bị dối sợi. Thời gian luộc sợi khoảng 5-6 tiếng. Khi phơi sợi dàn đều tránh không bị dối. Sau khi phơi khô, sẽ dùng nước cháo để hù vải, tác dụng làm mềm, mịn và sợi trở nên săn chắc để khi kéo sợi không bị đứt. Cuốn sợi vào ống Sợi được mắc vào guồng, đầu sợi chỉ kéo sang buộc giữ vào ống, quay đến khi nào đầy ống mới kéo thành sợi lắp vào trục cuốn sợi để đưa vào khung dịch. Bước này cần nhiều người tham gia hỗ trợ nên các chị em phụ nữ thường làm đổi công cho nhau. Khâu kéo sợi là khâu quan trọng quyết định độ rộng của xài vải và phụ thuộc vào nhu cầu sử dụng mây cuốn áo hay làm yếm. Do đó họ đã tính toán số ống sợi phù hợp để kéo và lắp vào khung. Dệt vải mộc dùng để cắt mây cuốn áo thì số lượng ống dệt có thể là 16-18 ống để được khổ vải rộng. Số lượng ống bao giờ cũng là số chẵn, càng nhiều ống thì khổ vải càng rộng. Dệt yếm thì cần chuẩn bị 10 ống sợi trắng, 2 ống sợi đen. Dệt chân thủ cầm cần 16 ống, 8 ống màu trắng và 8 ống màu nâu. Kỹ thuật đưa sợi vào lược ném sợi Lược ném sợi của người gia họ là một tấm gỗ đam khít hai đầu trên dưới bằng một tấm vải và một thanh gỗ nhỏ nằm ngang để giữ. Một người nhặt đưa sợi sang từng đôi từng đôi một. Một người ở đầu bên kia dùng móc, móc sợi qua từng ghẽ để chia sợi cho điều nhau. Cuốn sợi vào trục, cho hai thanh tre nằm ngang, đặt vào trục cuốn sợi và cứ thế cuốn gập sợi vào trục. Mỗi lần cuốn xong một vòng thì đặt một thanh tre nẹp ngang vào trục để kéo căng sợi vải. Trong quá trình kéo họ dùng một que gỗ gót ngọt thon ở đầu để trải xuôi xuống dưới cho sợi chỉ đều, nhịn. Đăn sợi vào go. Go là bộ phận chia sợi vải dọc giữa các nhịp trên và nhịp dưới, tạo ra sợi trên và sợi dưới khi dệt hình thành hoa văn. Cấu tạo của go gồm hai lá hình chữ nhật. Chiều dài của go chính bằng khổ rộng của tấm vải, được làm bằng các sợi dây rù. Go của người giao họ thường đan từ 300 sợi dây rù. Hai lá go buộc song song vào vương góc với các sợi dọc. Hai đầu trên của go được buộc vào dây và treo lên. Bên dưới được mối với đoạn cuốn thẳng đúng, buộc với hai bàn đạp. Khi dệt, người ta dùng chân đạp vào lá go. Một lá nâng lên, một lá dập xuống sau lên nhau. Tắt nhịp trên và nhịp dưới của ràn sợi. Tạo thành khe hở để đưa con thoi qua lại và dập sợi. Kỹ thuật dệt Trước khi dệt, người đàn ông trong gia đình thực hiện việc cân chỉnh lại không dệt cho nấu đều. Thẳng, có như vậy đường chỉ hai bên mới đều, dệt khổ vải vuông vắn. Người phụ nữ trong gia đình đảm nhận việc dệt vải. Dệt vải khâu yếm hay vải mộc trắng, chỉ dùng một con thoi chỉ trắng. Dệt vải thổ cẩm làm chăn trong lễ thấp sắc thì dùng hai con thoi. Một con thoi chỉ trắng và một con thoi chỉ nâu. Cách dệt vải thổ cẩm cũng giống như kỹ thuật dệt vải thông thường, nhưng chỉ khác cách dùng một hay hai con thoi khi dệt. Kỹ thuật nhộm vải Quần áo, khăn, mũ sau khi đã cắt khâu hoàn thiện sẽ tiến hành nhộm tràm. Nhộm nâu, họ hòa thêm nước cho với cao tràm tạo thành nước nhộm. Công đoạn nhộm vải kéo dài 30 ngày liên tục. Sáng cho vải vào thùng nhộm để ráo nước, sau đó mang ra phơi. Chiều thu vào. Thời điểm nhộm tràm thường vào sáng sớm. Ngâm quần áo trong vòng một tiếng. Sau đó vớt lên chào ở bên trên thùng tràm. Ráo nước thì đem đi phơi. Quy trình lặp đi lặp lại trong vòng 20 ngày liên tục. Đến ngày thứ 21 thì họ nhộm 1-2 nước củ nâu. Sau đó lại tiếp tục nhộm tràm. Đến ngày 30 thì kết thúc quy trình nhộm vải. Khi đã nhộm đủ màu, về theo trang phục của nam hay nữ mà người ta trang trí tràm nhộm vải. Riêng đối với vải trăn dệt kẻ dọc, sẽ cắt thành 12 tấm vuông đều nhau để cho các thầy cúng làm nghi lễ đỡ trẻ tại ngụy đài trong lễ cấp sắc. Kéo có trắng có vàng. Thí dụ các bà kéo 2 cái trắng hoặc là 3 cái vàng. Ví dụ lấy cái hoa này. Đến khi mà dệt thì lấy 2 cái lươn. Một cái là màu đỏ vàng, một cái là màu trắng. Cứ kéo thành cái cổ 5 sao đấy. Có thể thấy trong bất kỳ một công đoạn nào của người dệt cũng đều gắn với giá trị tính ngưỡng, phong tục. Cụ thể ngày xe sợi, cuốn sợi, lắp sợi vào khung, ngày dệt đầu tiên, người phụ nữ giao họ tham gia đều phải kiên kị ăn chay hàng tuần cho tâm hồn thể xác sạch sẽ. Những sản phẩm dệt cho mỗi loại hoạt động của phong tục đều hàm chứa sự kiên kị và ý nghĩa sâu xa trong tâm hồn người giao. Những ngày tốt để làm dệt thường là ngày chẵn và bắt đầu từ ngày con rồng. Những ngày làm dệt may cũng đồng thời là ngày người già truyền dậy cho lớp trẻ những kỹ năng để giữ gìn bảo tồn nghề dệt. Vào những ngày lễ Tết, hội thể, cuối thổi, bộ trang phục truyền thống được người giao họ sử dụng đã nói lên giá trị văn hóa, lễ thuật và lịch sử của người thủ công trong suốt quá trình hình thành và phát triển cuộc đồng xã hội.