Cúng rừng dân tộc Giáy huyện Văn Bàn tỉnh Lào Cai

Ở các xã Làng Giàng, Thẩm Dương và Triền Ken là nơi cư trú tập trung của người giấy huyện Văn Bàn. Nơi có người giấy sinh sống là những điểm nhấn về màu xanh của núi rừng, cây cối, cảnh quan thiên nhiên. Đó là ý thức bao đời trong cộng đồng về việc giữ gìn môi trường sinh thái. Người giấy coi rừng thiêng chính là linh hồn bảo vệ làng bàn. Lễ cúng rừng nằm trong chuỗi những hoạt động tín ngưỡng của cộng đồng liên quan đến việc thờ cúng, cầu các vị thần bảo vệ làng bàn, sức khỏe con người và mùa màng. Mở đầu cho mọi việc lớn của bàn, vào ngày 2 tháng 2 âm lịch, người giấy cúng thổ địa của bàn báo những việc sẽ tiến hành làm trong thời gian sắp tới. Họ cho rằng nếu như chưa cúng thổ địa thì mọi việc cúng cầu khác đều không có kết quả. Sáng sớm ngày 2 tháng 2, đồ cúng được đặt trước bàn thờ đá, thể cúng thắp đèn, đốt hương và mời thần thụ hưởng lễ vật của dân làng, cầu cho thần thổ địa mọi bề êm đẹp trong thế giới thần linh. Sau đó là phần báo công việc của cả bàn làng sẽ thực hiện trong năm, nhờ thần trợ xúc, mong cho mọi điều thuận chiều như ý nguyện. Lễ cúng rừng của người giấy Văn Bàn được diễn ra vào ngày 3 tháng 3 âm lịch hàng năm, ngầu mưa thuận gió hòa, cây cối tốt tươi, mùa mang bội thu, vật nuôi phát triển. Hình ảnh về lễ cúng rừng Làng An, xã Làng Giàng cũng là đặc điểm chung cho lễ cúng rừng của người giấy ở các xã khác trong toàn huyện. Từ sáng sớm, vợ và con gái của thầy cúng đun nước pha trà, làm bánh nấu xôi để ông dâng lên bàn thờ cúng khấn tổ tiên, xin phép vào rừng làm lễ. Sau khi cúng tại bàn thờ tổ tiên xong, trường thôn, hai phụ cúng và một số thanh niên tập trung tại nhà thầy cúng để chuẩn bị đoàn đi vào rừng cúng. Hai người phụ sẽ chuẩn bị đồ nghề hành lễ cho thầy cúng, những thanh niên ở dưới sàn chuẩn bị lơn, gà, chó và các vận dụng cần thiết. Khi thầy cúng cùng phụ cúng, trường thôn bước xuống cầu thang, tất cả cùng nhập thành đoàn đi theo thầy cúng vào rừng. Rừng cúng người giấy Làng An có nhiều cây cổ thụ, ven rừng có suối nước chảy quanh năm, quang cảnh thiên nhiên trong lành tĩnh mịch. Bước chân đến rừng là cảm nhận được sự đa dạng của những loài thảm thực vật và sự linh thiêng. Người giấy coi đây là nơi ngự của các vị thần bảo vệ làng bàn. Họ chặt cây lập bàn cúng chính hai tầng, có mái tre tại khúc cây to, mặt hướng ra suối, xung quanh cửa bàn cúng trang trí lá dừa cuốn vòng tạo không gian đẹp. Tầng trên thở các vị thần trời, tầng dưới thở các vị thần rừng. Bên tay trái của bàn thờ chính, họ lập một đàn cúng thấp. Đây là vị trí thở hai ông thần bảo vệ. Bên tay phải của bàn thờ chính được lập ba đàn cúng khác có vị trí thấp, hai đàn ngắn và một đàn dài. Đàn ngắn thứ nhất thở thần suối, thần thổ địa. Đàn ngắn thứ hai thở các vị tổ tiên của các công chủ làng đời trước. Đàn dài là nơi thở ma ngoài lang thang không nơi trú ngụ. Các con vật lễ sẽ được tắm trước khi dân thần. Tại đàn thờ chính, thầy cúng dơ con gà lên trời để gọi mời, cúng tế trời. Sau đó thầy vung con gà theo góc hướng xung quanh cúng ngũ phương. Lời bài cúng mang ý nghĩa. Hôm nay là ngày đẹp trời, là ngày hẹn của mùa cúng năm trước. Hôm nay dân làng góp lễ vật dâng lên các vị thần. Đây có con gà trống quý, có con lợn hiếm, cả bàn tròn để dân thần. Mời ngọc hoàng trên trời, mời các vị thần ngũ phương. Mời thần rừng, thần thổ điện, thần suối, thần bảo vệ rừng. Mà tổ tiên các đời trước của chúa làng về hưởng lễ của toàn thể dân làng. Thu hộ quốc năng nhiều sức khỏe. Không có gió to làm bãi cây. Không cần con gà cuốn trôi nhà cửa. Cùng thời đêm gà lợn chó được đem bổ thịt, thì hai người gặp gặp một số thanh niên dùng chiếc sọt nan che nhỏ đi đến một số nhà trong bàn để xin trứng gà. Việc xin trứng gà là phong tục từ xưa, vừa để có thêm đồ ăn cho bữa tiệc tại rừng cúng. Nhưng ý nghĩa của nó lại là sự khúc lễ Phật, như một thứ quả biếu cho các vị thần. Với ý nghĩa đó, hầu hết các gia đình đều có sự chuẩn bị để khi đến ngày này sẽ góp một phần cho lễ cúng. Kiên kiếng không? Đại diện chính quyền, Gia Làng Trường Thôn sẽ trồng bổ sung một số cây để tạo cho khu sử mỗi năm một sân thêm. Và sâu xa hơn, chính là lời nhắc nhở mọi người về ý thức bảo vệ rừng. Phần cúng lễ Phật sau khi đã nấu chín, được sắp trình tự cho các đàn cúng. Bàn cúng chính có gà, rượu, thịt lơn, xôi, bánh. Bàn cúng thần bảo vệ rừng, thân chuối, thổ địa và tổ tiên có gà, rượu, xôi. Riêng đàn cúng mang ngoài ma lang thang chỉ là thịt chó. Mở đầu lễ tại đàn chính, thầy cúng rót rượu vào những chiếc chén ở cả hai tầng và đọc bài cúng với hàm ý. Hôm nay là ngày tốt để bà con dân làng bày tỏ lên thể tính với thần rừng, tổ tiên. Dân làng đã nấu chín các lễ Phật dân thần rừng, mời các vị thần về tham dự huẩn lễ chế và nhận tấm làm thành của dân làng. Thầy cúng tiến hành tuần tự các bài cúng, liệt kê những lễ Phật mà dân làng dân lên và mong các vị thần đón nhận. Nội dung bài cúng kể về công lao của các vị thần và cầu mong các vị thần cũng như tổ tiên phù hộ cho dân làng có một năm mới, mưa thuần, gió hòa, mùa vàng tươi tốt, con người mạnh khỏe, lo đủ. Phần thứ hai là phần cúng các phong hồn vô chủ không có nơi cư ngụ. Thầy cúng khấn gọi những hồn ma đó về cùng tham dự. Thầy cúng kể tội các phong hồn ma quỷ đã quấy nhiễu làm hại dân làng. Cúng cho ăn rồi Thầy cúng làm phép đuổi các ma xấu đi. Không gian và điểm cúng thần tốt và ma xấu trong rừng không có sự cách biệt nhưng đã có sự phân chia vô hình rất rõ ràng. Thần tốt cúng bên trong với các lễ vật được coi là thiêng, hà lợn. Ma xấu với lễ vật được coi là tục, chó. Như vậy, có thể thấy trong sinh hoạt kín ngưỡng người giấy thể hiện quan điểm về sự đa sản các nhân vật trong thế giới tâm linh nhưng cũng đồng thời có ứng xử sạch doi và phù hợp cùng bằng với các đối tượng đó. Kết thúc các phần cúng, Thầy cúng đốt tiền vàng gửi cho các tịnh thần và ma được mời về sợ nhưng lại lộ phí cho chuyến đi. Thần tốt sẽ ngựa lại để bảo vệ làm bản ma xấu sẽ bị buổi đi. Sau phần lễ đuổi ma xấu, Thầy cúng sẽ gửi người đang vơi mắt cá thiên la điệu võng cắm ở cổng làng để cấm ma xấu xâm phạm. Đại diện mỗi hộ gia đình có một nam giới đến dự thuận lộc và cam kết thực hiện quy ước bảo vệ rừng thiêng. Đây là bữa ăn cộng cảm, tạo nên sức mạnh toàn dân cho một năm nhiều niềm vui, no đủ, hạnh phúc. Lễ cúng rừng cho thấy những nguyên tắc ứng xử của con người với môi trường thiên nhiên, hàm chứa tín ngưỡng thở thần canh tát lông nghiệp, đạo lý biết ơn Tổ tiên, Thần Thánh, người có công với dân bàn. Những bề giày phong tục cắn với lễ cúng rừng sẽ là điểm nhấn quan trọng hít lệ việc giữ sinh, tảo tồn, phát huy bản sắc văn phá dân tộc một cách hiệu quả.