Lai Châu - Giữ gìn, bảo tồn nghề truyền thống của dân tộc Dao Khâu

Thưa quý vị và các bạn, dân tộc Giao Khâu với những nét văn hóa đặc sắc và truyền thống lâu đời luôn được biết đến với những nghề thủ câm tinh xào. Tuy nhiên, trong thời kỳ kinh tế thị trường phát triển như hiện nay thì một số nghề truyền thống của đồng bào dân tộc Giao Khâu trên địa bàn huyện Sinh Hồ đang ngày càng may một. Do đó mà các vị chính quyền địa phương đã và đang nỗ lực bảo tồn và phát huy những nghề truyền thống quý báu này, góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. Tại huyện Sinh Hồ, đồng bào dân tộc Giao Khâu sinh sống tập trung ở các xã vùng cao. Khác với thực trạng một số nghề truyền thống không còn được người dân mạn mà thì ở xã Phan Xô Linh, nơi có đông đồng bào Giao Khâu sinh sống, vẫn có những người nhiều năm nay quyết giữ lửa nghề trạm bạc truyền thống. Đó là gia đình ông Trẻo A Sử, bản tà sử trô xã Phan Xô Linh, huyện Sinh Hồ. Là người thợ trạm bạc khéo léo nhất nhì xã, ông Sử cho biết để làm ra một bộ sản phẩm đảm bảo cả về hình thức lẫn kiểu dáng, nguyên liệu phải là bạc trắng, bạc thỏi nguyên chất có độ tuổi, độ dẻo, độ bóng cao, nếu không đảm bảo bạc sẽ xỉn màu nhanh hay bị gãy khi sử dụng. Với một chiếc vòng cổ dành cho phụ nữ có khối lượng 20 chỉ bạc phải làm từ 3 đến 5 ngày, một bộ cốc bạc khoảng 16 chiếc mất từ 5 đến 7 ngày, vòng tay hoa tay nhẫn từ 1 đến 2 ngày, khó nhất là bộ sò tích có khối lượng từ 30 đến 40 chỉ bạc sẽ phải mất từ 7 đến 10 ngày. Một sản phẩm hoan trình phải trải qua các công đoạn như gó miếng bạc thành hình khối sản phẩm, ghép các chi tiết, tạo ra sản phẩm dạng thô và chạm chỗ các chi tiết hoa văn. Do đó, điều quan trọng nhất của người làm nghề chạm bạc đó là phải có đôi tay khéo léo, kiên trì, nhẫn nại, có mắt thẩm mỹ, trí tưởng tượng phong phú, cải tiến sản phẩm nhưng vẫn gìn giữ nét truyền thống của dân tộc. Một sản phẩm hoan trình phải trải qua các công đoạn như gó miếng bạc thành hối sản phẩm, ghép các chi tiết, tạo ra sản phẩm dạng thô và chạm chỗ các chi tiết, trí tưởng phong phú, cải tiến sản phẩm nhưng vẫn gìn giữ nét truyền thống của dân tộc. Cũng theo ông Sử, nghề chạm bạc là nghề tra truyền con đối, thế hệ trước truyền lại cho thế hệ mai sau. Mặc dù bây giờ làm nghề chạm bạc không thể đáp ứng nhu cầu cuộc sống, tuy nhiên ông Sử vẫn quyết tâm giữ nghề và tiếp tục truyền lại cho đời sau. Các con đang làm, đang hướng dẫn các con làm. Nói chung là cũng hướng dẫn được một đứa con rẻ nữa làm cùng. Bây giờ con rẻ cũng đi ra làm tự lợp rồi. Còn về gia đình thì hiện tại có 6 người cũng đang làm nghề này. Nói chung là gia đình về kinh tích thì cũng ổn. Tôi cũng được truyền nghề từ bên bố vợ em. Em là con rẻ của bố Sử. Bố Sử đã truyền lại công việc nghề chạm bạc cho em. Đến hiện tại cũng được hơn 7 năm rồi. Còn kinh tế thì cải thiện dần. Đối với em bước vào nghề chạm bạc thì kinh tế của em cũng ổn định hơn. Còn công việc làm cho gia đình và giúp được gia đình cũng dần hoàn thiện. Đồ trang sức bằng bạc không thể thiếu trong đời sống văn hóa tinh thần của đồng bào Giao câu. Đặc biệt, đó là thứ trang sức bất cứ cô gái dân tộc Giao nào cũng muốn sở hữu. Theo phong tục người Giao câu, các gia đình thường cất giữ bạc để sau này dùng vào việc cưới vợ, gả chồng cho con cái. Mỗi người con gái trước khi cưới sẽ được bố mẹ đẻ và nhà chồng tặng một đến hai bộ trang sức bạc tùy hoàn cảnh gia đình. Tuy nhiên, trong đời sống hiện đại, nghề chạm bạc cũng đứng trước nguy cơ mai một. Do đó, những người thợ nghề chạm bạc cũng đã không ngừng nỗ lực để có thể truyền lại kỹ thuật cho thế hệ sau để góp phần bảo tồn giữ dinh nghề truyền thống này. Đây không chỉ mang ý nghĩa gìn giữ bản sắc dân tộc Giao câu, mà còn tạo điểm nhấn để phát triển cho ngành du lịch trên địa bàn. Nhằm phát huy, giữ lại truyền thống của dân tộc Giao câu, ông Trẻ Hoa Sử đã đi học nghề. Trên cơ sở học nghề cho đến hiện tại, gia đình cũng đã có công an viện làm ổn định và có thủ nhập ổn định hàng tháng, hàng năm. Bên cạnh đó, trực tiếp ông Trẻ Hoa Sử cũng đã truyền lại một số nghề cho con cái và trực tiếp có truyền lại cho một con rể nữa. Trên cơ sở học nghề cho đến hiện tại, gia đình cũng đã có công an viện làm ổn định và có thủ nhập ổn định hàng tháng, hàng năm. Bên cạnh đó, trực tiếp ông Trẻ Hoa Sử cũng đã truyền lại một số nghề cho con cái và trực tiếp có truyền lại cho một con rể nữa. Từ lâu đời, đồng bào dân tộc giao khâu trên địa bàn Huyền Sinh Hồ đã biết trồng cây bông kéo sợi làm nguyên liệu để theo dệt, tạo ra những sản phẩm thổ cầm riêng biệt, mang đậm bản sắc tập người. Đặc biệt là nghề theo truyền thống của người giao khâu được lưu truyền qua nhiều thế hệ với những nét tinh tế trong từng đường theo, nghề theo truyền thống đã gắn liền với cuộc sống người giao khâu bao đời nay. Không chỉ là nghề thủ công truyền thống, mỗi vật áo, gấu quần được theo tỉ mỉ chỉn chua bởi màn tay khéo léo sự sáng tạo của phụ nữ giao khâu, còn gửi gắn biết bao tâm tình, nét đẹp trong đời sống văn hóa của đồng bào dân tộc nơi đây. Những hòa tiết, hoa văn theo đường theo của phụ nữ dân tộc giao đều xuất phát và gắn liền với cuộc sống sinh hoạt lao động thường ngày, thể hiện tính hướng phong tục tập quán, lối canh tác của đồng bào giao khâu. Các hoa văn cũng được phân chia rõ ràng, những hoa văn dành cho trang phục mặc thường ngày và những hoa văn dành cho trang phục của thầy cúng hay trang phục cô dâu. Đồng bào giao khâu quan niệm, giá trị di sản không nằm ở chất liệu hay kim loại quý, mà đó là thải sản được trao truyền, mang nhiều câu chuyện, nhiều lớp người sử dụng và niềm tin trao gửi qua từng đường theo. Do đó, ngay từ khi còn bé, những cô gái giao khâu đã được các bà các mẹ dạy cho những đường tơ sợi chỉ may phá theo thùa. Bằng cách truyền nghề, chỉ dẫn, thấu đáo của các bà các mẹ, tạo cho phụ nữ giao khâu một nếp nghĩ ăn sâu và tiềm thức. Đó là luôn tận dụng thời gian nhàn dỗi để sắm sửa bộ trang phục đẹp nhất cho mình và cho người thân trong gia đình. Bản thân em cảm thấy rất tự hào về trang phục dân tộc giao của bọn em. Em cảm thấy nó rất là đẹp, với cả nó rất là tinh xảo. Từ nhỏ em đã được bà với cả mẹ dạy theo những cái hoa văn, quần với cả thắt lưng, với cả cổ áo. Mỗi khi mà các bà ngồi theo thì em luôn ngồi lại để xem các bà với cả mẹ theo. Em mong là sau này em có thể tự theo cho bản thân mình những bộ quần áo dân tộc giao của bọn em. Việc theo thùa gắn liền với cuộc sống của đồng bào, đặc biệt là với phụ nữ giao khâu được coi là hồn cốt, góp phần tạo nên bản sắc đặc trưng của người giao khâu nơi đây. Đây là nghề không chỉ đơn thuần tạo ra những bộ trang phục truyền thống mà còn chứa đựng văn hóa, thể hiện nếp sống, nếp nghĩ, tín ngưỡng của dân tộc. Phụ nữ giao khâu ở xã Tà Phiên, huyện Sinh Hồ có kỹ năng theo thủ công rất đẹp và được duy trì phát triển. Tuy nhiên, hầu như chỉ dừng lại ở việc may theo trang phục cho các thành viên trong gia đình, với mong muốn lưu giữ những nếp văn hóa đặc sắc bảo tồn phát triển nghề theo truyền thống của dân tộc giao khâu hướng tới phát triển dịch vụ hàng hóa của một số sản phẩm thủ công truyền thống nhằm tạo việc làm tăng thu nhập cho hội viên. Từ năm 2022, Hội Liên hiệp Phụ nữ huyện Sinh Hồ phối hợp với xã Tà Phiên tuyên truyền vận động hội viên phụ nữ và thành lập tổ liên kết, hợp tác giữ gìn, phát huy nghề theo trang phục truyền thống của dân tộc giao khâu. Khởi đầu với 23 thành viên chủ yếu ở bản Tâm Trong và Tà Phiên, đến nay tổ đã có trên 30 thành viên là các chị em phụ nữ dân tộc giao khâu trong xã. Khi tham gia, các thành viên cùng nhau chia sẻ về kỹ thuật theo mà còn tích cực truyền dạy cho thế hệ trẻ, đồng thời cũng tạo ra những sản phẩm thủ công đem lại nguồn thu nhập đáng kể cho hội viên. Từ khi thành lập cơ lạng bộ, trong Tà Phiên có một đội bản Tâm Trong, có chị em phụ nữ, thành lập được hơn 30 chị em. Thì luôn luôn trao đổi nhau thủng tập, thiêu thừa các lớp già. Sau này là trao đổi cái lớp trẻ mới biết được thiêu. Chúng tôi thiêu thì thỉnh thoảng là thiêu quần, thiêu thắt lương, thiêu ra thành sản phẩm, mang đi chợ bán. Theo phong tục từ xưa, các cô gái giao khâu trước khi lấy chồng đều phải biết thiêu may vá để tự tay thiêu trang phục cưới cho mình, cũng như may thiêu được nhiều bộ trang phục dành làm qua tặng cho mẹ chồng, các chị em chồng. Vì vậy, phụ nữ giao khâu từ già tới trẻ hầu hết đều biết thiêu. Người thiêu từ bao đời nay đã gắn liền với cuộc sống của bà con. Để hoàn thiện một bộ trang phục truyền thống, người phụ nữ giao khâu phải mất rất nhiều thời gian, từ vài ba tháng, thậm chí cả một năm. Người thiêu phải trải qua nhiều công đoạn từ chọn vải, cắt vải, rồi thiêu từng họa tiết trên trang phục. Vào những ngày nông nhàn, lễ Tết, các cô bà, các cô gái người giao khâu lại ngồi tập trung cùng nhau thiêu hoa văn lên trang phục truyền thống, với mong muốn lưu giữ văn hóa đặc sắc của dân tộc mình. Khi thiêu, người phụ nữ phải hoàn toàn tập trung vào công việc để tránh làm hỏng đường thiêu, bởi chỉ sơ sẩy một mũi thiêu là phải dỡ đi, thiêu lại từ đầu. Trang phục truyền thống của phụ nữ giao khâu chính là tác phẩm nghệ thuật rực rỡ tinh tế, truyền tải, quan niệm về vũ trụ, về nhân sinh của cộng đồng, không chỉ thể hiện sự khéo léo tinh tế sáng tạo của phụ nữ dân tộc giao khâu, mà còn gửi gắm vào đó biết bao tâm tình, nét đẹp trong đời sống văn hóa của đồng bào dân tộc nơi đây. Tuy nhiên, những năm gần đây, những người phụ nữ còn trẻ tuổi rất ít ở nhà, họ đều đi buôn bán đi làm ăn xa tại các tỉnh thành phố trong cả nước, với nên thành viên của tổ liên kết hợp tác giữ gìn và phát huy nghề theo truyền thống dân tộc giao khâu hầu hết là hội viên phụ nữ đã lớn tuổi hoặc bận việc gia đình không thể đi làm ăn xa. Đối với người giao nói chung, dân tộc giao khâu ở Tà Phi nói riêng, từ trang phục truyền thống đến trang sức luôn được coi là tài sản và truyền qua nhiều đời, bởi nó chứa được niềm tin tâm linh và nét văn hóa đặc trưng. Tuy nhiên, do nhiều hoàn cảnh, việc trao truyền lại kỹ thuật theo truyền thống cũng gặp nhiều khó khăn trở thành trăn trở của các bà, các mẹ. Nhưng mà vì là bây giờ con cháu thì nó không thích học. Thế thì nó trang phục nghề giao thì nó phải khó làm đấy. Chịu khó mới học mới được. Không chịu khó không học được. Vì là nó thì thích mạng đẹp. Lúc nào cũng thích mạng đẹp, đi đáng cây hay là đi chợ hay là đi chơi, đi ăn tết đấy. Nhưng mà ngày nào cũng thích mạng đấy. Nhưng mà bây giờ nó con cháu thì nó thích mạng quá nhưng mà không hiện thiêu. Bà giải nó bỏ dưới bão ấy khó lắm. Thích quá nhưng mà không thiêu được. Xã Tàu Phiền có trên 7.000 hộ dân, phần lớn là đồng bào dân tộc Giao Khâu sinh sống. Thực hiện nghị quyết của Đảng Bộ Tỉnh về bảo tồn phát huy bản sắc văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc gắn với phát triển du lịch giai đoạn 2021-2025, định hướng đến năm 2030. Xã Tàu Phiền đã xây dựng kế hoạch bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc Giao Khâu trong đó trú trọng bảo tồn hai nghề truyền thống là nghề chạm bạc và nghề theo truyền thống. Thông qua việc thành lập các câu lập bộ, các tổ dạy nghề truyền thống đã thu hút đông đảo người dân tham gia, đặc biệt là giới trẻ. Qua đó góp phần giữ gìn và phát triển nghề truyền thống của người Giao Khâu để không bị mai một. Đến nay trên địa bàn xã có một tổ liên kết hợp tác theo trang phục truyền thống ba hộ gia đình giữ lửa làm nghề chạm bạc. Thực hiện nghị quyết của Ban Chấp hành Đảng Bộ Tỉnh về bảo tồn phát huy bản sắc văn hóa, truyền thống tốt đẹp của các dân tộc gắn với phát triển du lịch giai đoạn 21-25 địch hướng đến 2030. Đảng ủy đã tuyên truyền đến tất cả người dân. Đến nay đã duy trì được việc thiêu thùa trang phục của dân tộc Giao và đã thành lập câu lạc bộ nghề thiêu trang phục truyền thống dân tộc Giao và duy trì nghề khắc bạc, các đồ trang sức của dân tộc Giao Khâu đã và đang phát triển trên địa bàn xã. Bảo tồn nghề truyền thống của dân tộc Giao Khâu trên địa bàn huyện Sinh Hồ không chỉ góp phần gìn giữ phát huy bản sắc văn hóa dân tộc mà còn tạo điểm nhấn đưa du lịch địa phương ngày càng phát triển. Tuy nhiên trước sự thay đổi của dân tộc Giao khâu trên địa bàn huyện Sinh Hồ để các ngành nghề truyền thống tiếp tục được giữ gìn và phát huy rất cần có sự đầu tư, sự quan tâm của các cấp các ngành để nghề truyền thống của dân tộc Giao Khâu ở huyện Sinh Hồ được lưu giữ và phát triển.