Lễ cúng thổ công bản dân tộc Tày huyện Văn Bàn.

Theo kết quả điều tra năm 2018, toàn tỉnh Lào Cai dân tộc Tày có 105.423 người. Trong đó, huyện Văn Bàn có 42.336 người, chiếm hơn 40% dân số người Tày trên toàn tỉnh. Là một dân tộc có lịch sử cu trú lâu đời ở Văn Bàn, người Tày vẫn lưu giữ được rất nhiều nghị lễ truyền thống có giá trị, trong đó có nghị lễ cúng thổ công đầu năm mới. Cho đến nay, mặc dù quá trình hiện đại hóa, đô thị hóa đang diễn ra nhanh chóng, các thôn bàn của người Tày cũng có những đổi thay. Nhưng cứ mỗi độ tết đến xuân về, các thôn bàn của người Tày ở huyện Văn Bàn tỉnh Lào Cai lại cùng nhau tổ chức nghị lễ mò thổ công bàn truyền thống của mình, nhằm cầu cho dân bàn được yên vui phát triển. Nghị lễ cúng thổ công của người Tày là hoạt động tâm linh diễn ra trong những ngày đầu xuân mới, là dịp để tưởng nhớ công ơn của những người có công khai làng lập bàn. Và đây cũng là dịp để dân làng đến giữ lễ, để cầu may, cầu phúc lọc, cầu mùa màng tốt tươi. Nghị lễ cũng chính là không gian phản ánh ước nguyện người dân về một cuộc sống bình yên, hương thịnh. Thời gian diễn ra nghị lễ thường bắt đầu từ mùng Hai Tết đến ngày 14 tháng riêng âm lịch tùy theo từng thôn bàn. Thầy cúng thực hiện nghị lễ là người có uy tín nhất trong bàn, là một ông thầy với vai vế là trường dòng họ đã khó công lập ra thôn bàn, và nghề làm thế mò cũng được các ông tổ trong dòng họ truyền lại. Đây là một vinh dự đã được dân bàn lưu truyền từ suốt mười mấy đời nay ở các thôn bàn người Tày. Địa điểm tổ chức nghị lễ cúng thổ công thường là dưới gốc cây cổ thụ của làng. Ở đấy dân bàn cùng lập một ban thờ thổ công, trên ban thờ đặt một viên đá thờ có thể được khắc chữ, hoặc không, và coi đây là vị thần thổ công của làng. Đây cũng chính là một trong những biểu tượng của tục thờ đá truyền thống của người Tày nói riêng và của dân tộc vùng núi cao nói chung. Trong ngày tổ chức nghi lễ, dân bàn sẽ cùng đóng góp để thầy cúng chuẩn bị mâm lễ chung của cộng đồng. Mâm lễ gồm có một mâm cụ chay với một sắp vải trắng được dệt từ sợi bông. Sắp vải đặt ngay ngắn trong mâm lễ. Phía trên đặt một đĩa gạo với bốn chiếc vòng tay bạc. Phía trong thắp năm nén nhang, cùng với năm chiếc cờ đôi nheo bằng giấy đỏ. Phía trước đặt một đĩa hoa quả. Một mâm lễ mặn với xôi màu tím. Đặt lên trên là một con gà trống đã được luộc chín. Mâm lễ của các gia đình gồm có gà luộc cay tăm, xôi màu, bánh rán, bánh trinh, rau luộc, thịt lợn treo hoặc thịt lợn luộc, cá nướng, bìa chi, màng sặt, rượu, nến, ngương, vàng tiền, trầu cao, khói bánh, thẻ hương, hoa quả. Các mâm lễ dâng lên thần linh của cộng đồng và dân bàn được xước từ nhà thầy cúng đến nơi thờ thủ công. Hai chàng trai khiến chống đi trước. Phía sau là thầy cúng mâm lễ của cộng đồng, của dân bàn, tạo ra không khí tưng bừng, vấn khởi của những ngày đầu năm mới. Khi đến tới nhố thờ thủ công, nghi lễ trình báo thần linh, báo cáo xin phép mời thần linh về dự bằng đĩa trầu cao nước trè sẽ do ông thầy cúng chính thực hiện. Sau đó, các mâm lễ được sắp xếp theo thứ tư. Mâm lễ chung cộng đồng đặt ở chính giữa, phía trên gần nơi thờ thần linh. Các mâm của hộ gia đình bé lẩn lượt bên dưới. Sau tiếng chấm rộn ràng mở đầu cho nghi lễ thờ thần, tất cả những người tham dự lễ cúng sẽ tập trung đông đủ, ngồi ngay ngắn trước ban thờ thần linh để thầy cúng thực hiện nghi lễ. Đầu tiên, thầy cúng sẽ châm hương vái lạnh 5 phương 10 hướng để cầu khấn các vị thần về dự lễ, về phù trợ cho dân bàn, phù trợ cho mộ màng được tốt tươi, chăn nuôi được phát triển, năm mới hành thông, con người mạnh khỏe an lành. Kết thúc mỗi bài cúng, thầy gieo khỏe âm dương để biết được thần linh đã hiện về. Nguyễn Quang Viên, thần năm này chúng tôi đã tổ chức lễ cúng thổ công. Mùa 6, mùa 7 là chúng tôi lệ phấn đền Long Tông, cúng thổ công để cầu mê, cầu tài để chuẩn bị cho mộ màng tốt tươi, cầu sức khỏe sống của nhà. Nghi lễ cúng kết thúc, cả cộng đồng cùng tay trong tay bước nhịp bước theo vòng xòe truyền thống. Vòng xòe cứ mỗi lúc một rộng, người tham gia mỗi lúc một nhiều trong tiếng trống rộn ràng của ngày đầu xuân mới. Các trò chơi kéo co, đánh énh, đánh cầu lông gà hết sức vui tươi phấn khởi của các chàng trai, cô gái, người tài. Trong không khí vui tươi phấn khởi của năm mới, sự mênh mông của đất trời, con người và thiên nhiên như được kéo gần lại nhau, hòa vai với nhau trong tiếng trống rộn ràng, tiếng hát ngân nga của các làn điệu khắp nôm truyền thống. Mọi người ai cũng vui tươi, phấn khởi với niềm tin được tham gia vào các nghi lễ. Các trò chơi chính là đang được thụ hưởng những niềm may mắn từ thần thủ công bàn để một năm mới xung túc an vui. Có thể nói, nghi lễ cùng thủ công bàn là nghi lễ truyền thống có vị trí và vai trò quan trọng trong cộng đồng người Tài ở văn bàn. Nghi lễ là sự tổng hợp của nhiều giá trị về văn hóa, tâm linh và xã hội. Nghi lễ cùng thủ công bàn của người Tài được xem là loại hình giáo dục đặc thù, có giá trị cao đối với các thế hệ người Tài về nền văn hóa đặc sắc của dân tộc. Là cái nơi nuôi dưỡng tâm hồn của các thế hệ trẻ về lòng tiết ơn đối với những người có công, tôn trọng người già và đoàn kết gắn bó keo sơn trong cộng đồng. Với tất cả những giá trị thốt đẹp ấy, nghi lễ cùng thủ công của người Tài ở văn bàn xứng đáng được đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây cũng sẽ là tiền đề cho việc đầu tư các nguồn lực cho hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống thốt đẹp của Di sản mang lại. Các nguồn lực động trực tiếp đến tình đoàn kết và kết nối như xây dựng bảo tồn văn hóa của cộng đồng.