{Thainguyen Corner 2016} Nghi lễ cấp sắc của người Dao

Thưa quý vị và các bạn, Thái Nguyên là vùng đất nổi tiếng với nhiều di tích lịch sử văn hóa và là nơi sinh sống của rất nhiều đồng bào dân tộc. Mỗi dân tộc lại có những truyền thống văn hóa đặc sắc riêng. Và ngày hôm nay, mời quý vị và các bạn cùng đến với xã Quân Chu, huyện Đại Tử, tỉnh Thái Nguyên để cùng trải nghiệm những điều thú vị tại đây. Đại Tử là một huyện mềm núi nằm ở phía tây bắc tỉnh Thái Nguyên, là nơi cưu trú của nhiều đồng bào dân tộc thiểu số. Trong đó có nhiều nhóm người dao khác nhau, như dao lua gang, dao quần chẹt, dao đỏ. Xã Quân Chu có 11 trên 19 xóm người dao quần chẹt sinh sống. Gọi là dao quần chẹt là do quần của người phụ nữ dao được may bò sát hơn so với trang phục của nhóm người dao khác. Đối với người dao nói chung, nghi lễ cấp sắc, được coi là nét văn hóa độc đáo, đặc sắc nhất, là nghi lễ quan trọng mà người đàn ông dao phải trải qua thì mới được cộng đồng, làng bản công nhận là đã trưởng thành, được tham gia vào các công việc của làng. Những ngày diễn ra lễ cấp sắc giống như ngày hội của cả dòng họ và làng bản. Theo phong tục, người muốn được làm lễ cấp sắc thì trong năm đó, gia đình phải không có tang hoặc không gặp điều xui xẻo. Mọi người trong nhà phải ăn kiêng những vật cúng trong lễ, như cơm nếp, thịt lợn, thịt gà. Trình tự một nghi lễ cấp sắc gồm nhiều lễ nhỏ, như lễ trình diện, lễ thụ đàn và hạ đàn, lễ đặt pháp danh, lễ giao âm binh và gạo nuôi quân, lễ quà cầu, lễ chuyển pháp lực. Cúng bản vương là lễ chung cho lễ cấp sắc ở các cấp bậc 3 đèn, 7 đèn và 12 đèn. Bên cạnh những nghi thức, buổi lễ cấp sắc còn tổ chức nhiều hoạt động vui chơi đặc sắc khác, như các trò chơi dân dân truyền thống, nhiều điệu múa cổ truyền với sự tham gia của đông đảo người dân trong bàn. Ngay sau lưng tôi đây đang là trích đoạn múa trong lễ cấp sắc của cộng đồng người dao xã Quân Chu huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên. Và với những âm thanh rộn rành như thế này thì tôi đang rất là hào hức muốn được tham gia. Trích đoạn múa trong lễ cấp sắc do các bác, các cô trong xóm triểm xã Quân Chu biểu diễn. Những điệu múa thể hiện sự tự do hòa nhịp với các nhạc cụ truyền thống của người dao. Với nhiều chủ đề khác nhau về lịch sử, cuộc sống sinh hoạt hàng ngày, được hình tượng hóa bằng các động tác nhảy múa kết hợp với ca hát để bàn vương và tủ tiên dòng họ xem, như diễn tả về việc làm nương, cha hạt, làm nhà. Các đợt múa có thể kéo dài hàng giờ, được cả làng đến xem đông vui như ngày hội. Bác ơi, bác cho cháu hỏi là các bác vừa múa điệu gì đấy ạ? Đây là gọi là lễ cấp sắc, đây là múa đại đàn. Đại đàn thì nói tiếng dao là phảo trầm tông. Điệu múa này là trong trường đoạn thứ mấy trong lễ cấp sắc ạ? Đây là trường đoạn thứ ba. Vậy ý nghĩa của cái điệu múa này ạ? Ý nghĩa của cái điệu múa này là người ta đọc bài tư với Thánh, nó có tiếng nói kèm theo. Nhưng mà đây mình không làm kèm theo đâu. Còn của nó là diễn đến đâu thì nói đến đấy. Nói theo cái bài vở của Thánh. Vâng. Thế để múa điệu múa này thì mình cần những dụng cụ nào ạ? Dụng cụ chỉ có mỗi cái sập sèn, mấy cái chuông và mấy cái chống, mấy cái chiêng kia. Cho cháu xem cái sập sèn một chút nào ạ. Đây ạ. Cái sập sèn này thì làm từ chất liệu gì đấy ạ? Chất liệu là ngày xưa người ta làm bằng đồng. Bằng đồng hả? Bằng đồng. Nhưng bây giờ người ta cải biến là làm có thể bằng nhôm cũng được. Bằng đồng thì nó phân hụt nhanh. Vâng. Cái sập sèn này thì đã có từ lâu chưa bác? Ngày xưa người ta sinh ra cái tâm linh của người tổng giao là lễ cấp sát thì nó đã có. Từ khi ra đời đến nay thì những cái phong tục trong cái lễ cấp sát đấy thì có thay đổi gì không ạ? Không thay đổi được gì. Thì vẫn giữ mình là người thay đổi tư cách. Có nghĩa là ngày xưa người ta có thể làm hai đêm, hai ngày. Nhưng bây giờ người ta vẫn làm đúng bài bản, người ta vẫn làm nhanh và rút gọn. Làm có thể một đêm một ngày cũng xong một cái đám cấp sát đấy. Ông bác thì là người uy tín ở trong cộng đồng người giao ạ. Thì bác có suy nghĩ gì về cái việc bảo tồn những cái nét văn hóa ở trong cộng đồng mình ạ? Thì là tôi có suy nghĩ này. Thì là cái tổ tiên ngày xưa người ta có cái lịch sử. Và trong đó thì người giao nó vẫn có cái bản sát từ ngày xưa này nguyên đời để lại. Thì bây giờ là tôi rất sợ là nó mai mốt nó theo cái cộng đồng. Mà người giao có thể bị mất mắt hoặc là bị hôi hóa đi. Nên là bây giờ tôi là những người tôi nắm được nguồn gốc, mà nắm được cái chương trình, nắm được những cái phương hướng của dân tộc giao, thể hiện cái phong cách cấp sát giao sao, các lễ hội kết nhạy các thứ như thế nào. Thì bây giờ tôi là đương những người đương phải thực hiện. Mà trong đó thì truyền lại cho các cháu là cái cách làm như thế để giữ được cái bản sát của dân tộc giao của mình. Những buổi múa cấp sát như thế này là dịp để tập dượt cho lễ cấp sát sắp diễn ra. Đồng thời cũng là dịp để những người giao lớn tuổi dạy lại cho con cháu mình những điệu múa truyền thống của dân tộc mình. Mặc dù thời tiết nắng nóng nhưng mọi người vẫn say sưa tập luyện. Tôi cũng tranh thủ thời gian để tìm hiểu thêm về trang phục, cũng như những nhạc cụ được dùng trong những nghi lễ truyền thống của đồng bào giao. Cái này là nhạc đồng của dân tộc của chúng tôi, tức là làm đám cấp sát phải có cái này hoặc là cái đám tiết nhảy phải có cái này. Cái này là của giao khả, ngày xưa là bằng đồng. Có làm đám thì phải có cái này, không có cái này thì không làm được. Cái mũ này là những ngày lễ, tức là ngày lễ cấp sát. Phải có cấp sát mới lại đi làm lễ cưới, thì mới đổi cái này. Cái này gọi là cái mũ của truyền thống, ngày xưa là làm bằng cô dâu thì mới được đổi cái này, mới lại đám cấp sát. Trang phục áo này thì kể cả cái lễ hội gì cũng có. Và lúc nào mình cũng phải đeo vòng ạ? Vâng, tức là 4 cái. 4 cái mấy cái xì tích nữa. Như cái này thì gọi là cái gì ạ? Cái này là yếm. Đây là cái yếm của nó, nhưng mà có 2 cái đồng bạc này là yếm, yếm đồng bạc này là phải cho vào đây. Thì nó mới đẹp. Cô ơi, thế cái trống này thì mình cũng dùng ở trong lễ cấp sát ạ? Đúng rồi, cái trống này dùng trong cấp sát này. Trong khi bắt đầu, khởi đầu là cũng dùng cái trống này đánh này. Mà đến lúc… Đón thầy cũng thế. Đón thầy cũng thế, mà đến lúc cuối cùng hết cấp sát về cũng là dùng cái này gõ 3 trống để tiến đưa thầy về. Bên này là để làm tết nhảy, cũng dùng nó. Lúc người ta chạy, người ta mua dao, mua kiếm, người ta dùng cái này làm bánh. Mà cái này đời xưa người ta cũng làm từ… chưa hiểu được từ nào mà các cụ gọi là sinh ra con người, bắt đầu là có. Cô ơi, học đánh trống này thì có khó không ạ? Không khó lắm đâu, đúng phụ nhịp của nó, mà không thì mình cứ đánh, cứ la đánh là được rồi, chứ không cần. Cô biết đánh trống này từ lâu vậy ạ? Cái này là chỉ có vào những cái đáy của dân chộc, thì những kẻ con người ta cũng đánh. Cô có thể dạy cháu đánh 1-2 điệu trống này được không ạ? Được. Cô, cô đánh… Đấy là đoán thầy. Đoán thầy, lúc thầy đến là đoán như thế. Cháu cảm giác hơi khó đấy ạ. Cảm giác thì khó, nhưng mà thực ra nếu mà thực hiện thì cũng dễ dàng thôi ạ. Lễ cấp sắc là một nét đẹp văn hóa được đồng bào dân tộc Giao duy trì bền vững từ nhiều đời nay. Trong những năm gần đây, nghi lễ này đã có những cải biên, thay đổi cho phù hợp với tâm lý, tình cảm, sinh hoạt của mọi người trong cộng đồng, nhưng vẫn lưu giữ được bản sắc gốc như tâm linh, nghệ thuật, tập quán sinh hoạt, tập quán liên kết giúp đỡ nhau trong cộng đồng. Đây là một nghi lễ mang đậm dấu ấn văn hóa, lịch sử, có tính giáo dục đối với thế hệ trẻ về nguồn cội, quá trình thiên di của người Giao. Quý vị và các bạn thân mến, chúng ta vừa tìm hiểu những nét độc đáo trong lễ cấp sắc của người Giao ở Sãn Quân Chu, huyện Đại Từ, tỉnh Thái Nguyên. Với những nét độc đáo riêng có, thì lễ cấp sắc đã trở thành niềm tự hào của người Giao Đó là sự ghi nhận xứng đáng và là động lực to lớn để cộng đồng người Giao tiếp tục giữ gìn và phát huy những nét độc đáo trong phong tục tập quán của dân tộc mình.