Người Việt Nam - Việt Nam Sử Lược - Trần Trọng Kim

6. Người Việt Nam Người Việt Nam thuộc về loài da vàng, nhưng mà người nào phải đi làm lụn giậm mưa giải nắng lắm, thì nước da ngâm ngâm đen. Người nào nhàn hạ phong lưu, ở trong nhà luôn, thì nước da trăng trắng như màu ngà cũ. Trạt người thì thấp nhỏ hơn người Tàu, mà lặn lặn con người chứ không to béo. Mặt thì xương xương, trông hơi bèn bẹt. Tráng thì cao và rộng. Mắt thì đen và hơi xết về đằng đuôi. Hai gò má thì cao, mũi hơi tẹt. Môi hơi dày, răng thì to mà lại nhụm đen. Rầu thì thưa mà ít. Tóc thì nhiều và dài, đen và hơi cứng. Dán điệu đi đứng thì nhẹ nhàng, và xem ra bộ vẫn vàng chắc chắn. Áo quần thì dài rộng. Đàn ông thì búi tóc và cuốn khăn vành dây. Áo mặt dài quá đầu gối. Tay áo thì chật, ống quần thì rộng. Đàn bà ở Bắc Việt và phía Bắc Trung Việt thì đổi khăn. Mà ở chỗ thành thị thì mặc quần. Còn ở nhà quê thì hay mặc váy. Ở phía Nam Trung Việt và Nam Việt thì đàn bà mặc quần cả và búi tóc. Chứ không đổi khăn bao giờ. Về đàn trí tuệ và tính tịnh, thì người Việt Nam có cả các tính tốt và các tính xấu. Đại khái thì trí tuệ minh mẫn. Học chống hiểu, khéo chân tay. Nhiều người sáng giả, nhớ lâu. Lại có tính hiếu học, trọng sự học thức. Quý sự lễ phép, mến điều đạo đức. Lấy sự nhân, nghĩa, lễ, trí, tính. Làm năm đạo thường cho sự ăn ở. Tuy vậy, vẫn hay có tính tinh vật. Cũng có kỳ quỷ quyệt và hay bài bác nhạo chế. Thường thì nhúc nhát hay khiếp sợ và muốn sự hòa bình. Nhưng mà đã đi trận mạc, thì cũng có càng đảm, biết giữ kỷ luật. Tâm địa thì nông nổi, hay làm liều, không kiên nhẫn, hay khoe khoan và ưa trương hoàng bề ngoài. Hiếu danh vọng, thích chơi bời, mê cờ bạc. Hay tinh ma tinh quỷ, sùng sự lễ bái. Nhưng mà vẫn không nhiệt tính tôn giáo nào cả. Kiêu ngạo và hay nói khoát, nhưng có lòng nhân, biết thương người và hay nhớ ơn. Đàn bà thì hay làm lụng và đảm đang, khéo chân, khéo tay, làm được đủ mọi việc, mà lại biết lấy việc gia đạo làm trọng. Hết lòng chiều chồng, nuôi con, thường giữ được. Các cái tính rất quý là tiết, nghĩa, cần, kiệm. Người Việt Nam từ Bắc, Chí, Nam đều theo một phong tục, nói một thứ tiếng, chú thích. Tuy rằng mỗi nơi có một ít tiếng thổ âm riêng và giọng nói nặng nhẹ khác nhau, nhưng đại để thì vẫn là một thứ tiếng mà thôi, hết chú thích. Cùng giữ một kỷ niệm, thật là cái tính đồng nhất của một dân tộc, từ đầu nước đến cuối nước.