Việt Nam Trong Tôi | Chữ Hiếu - Mạch nguồn văn hóa bền bỉ của người Việt

Chào mừng bạn đến với Việt Nam Trong Tôi. Có những giá trị ở trong đời sống lâu đến mức, người ta không còn nhớ chúng bắt đầu từ khi nào. Chúng không được viết thành những điều luật, cũng chẳng cần ai đứng ra nhắc nhở mỗi ngày, mà cứ thế được giữ lại trong mỗi mái nhà, theo năm tháng đi từ người này sang người khác, để rồi trở thành một phần tự nhiên trong cách con người sống với gia đình. Nhớ về người đã khuất, và tìm đường trở về khi đã đi xa. Chữ hiếu có lẽ là một trong những giá trị như thế. Người Việt lớn lên cùng hai chữ ấy, đôi khi từ một câu ca sao nghe thổi nhỏ, một lời dặn của người lớn, một nén hương trước bàn thờ sa tiên, hay chỉ đơn giản là cảm giác trong lòng mỗi khi bước trượt nhớ đến một người đang ở quê nhà. Mỗi mùa vu lan trở về, những con đường quê lại có thêm những chuyến xe tìm về. Có người đi hàng trăm cây số chỉ để kịp một ngày rũ. Có người tranh thủ về nhà trong một buổi chiều. Cũng có người không còn ai để đợi mình nơi căn bếp cũ, chỉ còn biết đặt một nén hương trước bàn thờ sa tiên, rồi ngồi lặng một lúc thật lâu. Người ta thường nhắc đến vu lan như một mùa của lòng biết ơn, nhưng chữ hiếu chưa bao giờ chỉ thuộc về một mùa. Nó ở đó trong một bữa cơm chờ đủ người mới bắt đầu, trong ngày rũ có con cháu tìm về, trong một đứa trẻ được dạy cuối đầu trước bàn thờ tổ tiên, hay trong khoảnh khắc một người đi xa bỗng thấy lòng dịu lại khi nghe tiếng gọi quen thuộc của quê nhà. Có những đứa trẻ theo cha mẹ về quê, đứng trước bàn thờ những người chúng chưa từng gặp, nghe người lớn nhắc tên ông bà, tổ tiên. Khi ấy chúng có thể chưa hiểu vì sao người lớn lại coi trọng những người đã không còn hiện diện. Nhưng rồi năm tháng trôi qua, những đứa trẻ ấy khi lớn lên, có gia đình riêng, có những chuyến đi xa, và một ngày nào đó lại đưa con mình về quê. Chúng kể cho con nghe về một người ông, một người bà chỉ còn biết qua những tấm ảnh cũ. Một câu chuyện cứ thế được kể lại, một cái tin tiếp tục được nhắc đến, và người đã đi qua cuộc đời vẫn còn một chỗ trong ký ức của người đang còn sống. Có lẽ đó là một trong những cách chữ hiếu hiện diện trong văn hóa Việt. Nó không chỉ nằm ở việc con cái phụng dưỡng cha mẹ, mà còn ở ý thức rằng con người không phải là điểm bắt đầu của chính mình. Trước mỗi chúng ta đã có một gia đình, một dòng họ, một mảnh đất, và một câu chuyện dài hơn cuộc đời riêng. Có người để lại một cái tên, một nghề nghiệp, một món ăn, một phong tục. Có người chỉ để lại một câu nói, một thói quen, hay một ký ức. Những điều tường trừng nhỏ bé ấy đã làm nên cảm giác thuộc về để một người dù đi xa đến đâu vẫn biết mình đã bắt đầu từ đâu. Từ rất lâu, người Việt đã gửi cách nghĩ ấy vào câu ca rào. Công cha như núi thái sơn, nghĩa mẹ như nước trong buồn chảy ra. Khi còn nhỏ, ta học thuộc mà chưa chắc đã hiểu hết. Để đến khi trưởng thành, tự mình bước qua những nhọc nhằn của cuộc sống, ta mới dần hiểu vì sao người xưa lại ví công cha với núi, ví nghĩa mẹ với nguồn nước. Đằng sau câu ca rào ấy không chỉ là lời nhắc về công ngân sinh thành, mà còn là một cách nhìn về con người. Không ai lớn lên chỉ bằng sức riêng của mình. Mỗi người đều nhận từ một mái nhà, từ những người đã dành nhiều năm tháng để chăm sóc, dạy dỗ và âm thầm đặt vào tay ta những gì họ tin là tốt đẹp. Trong đời sống của người Việt, lòng hiếu nghĩa còn gắn với cách một gia đình nhớ về chính mình. Một đứa trẻ được biết tên ông bà, được nghe kể về những người đã khuất, được nhắc về ngày rũ của người thân. Đến ngày Tết, người lớn sửa soạn bàn thờ, thắp hương rồi mới bắt đầu một năm mới. Đến ngày rũ, con cháu dù ở xa vẫn tìm cách trở về. Những nghì lễ ấy không chỉ dành cho người đã mất, chúng còn dành cho người đang sống. Để mỗi người nhớ rằng mình đang đứng ở một đoạn nào đó của câu chuyện đã bắt đầu từ trước khi mình có mặt. Có những thứ được trao lại mà chẳng ai ngồi xuống để gọi tên. Một cách sưng hô, một món ăn ngày Tết, một nghề gia truyền, một chiếc tủ cũ, một cuốn gia phà hay một bức ảnh đã ngả màu. Đôi khi chỉ cần một điều được nhớ, một câu chuyện còn được kể, một cái tên vẫn được nhắc đến trong bữa cơm, là một người đã khuất vẫn chưa hoàn toàn rời khỏi gia đình mình. Giữ lại một ký ức cũng là giữ lại một phần của người đã từng làm nên cuộc đời ta. Trong đời sống hiện đại, khi nhiều người rời quê để học tập, làm việc và lập gia đình, khoảng cách giữa những người thân ngày càng xa hơn. Có người cả năm chỉ gặp cha mẹ vài lần. Có người sống ở một thành phố khác. Có người ở một đất nước khác. Những chuyến trở về vì thế trở nên quý hơn. Đôi khi đó là một chuyến xe kéo dài nhiều giờ, một cuộc gọi tranh thủ giữa giờ làm việc, hay một bữa cơm được hẹn từ nhiều tháng trước. Không phải ai cũng có thể ở bên gia đình mỗi ngày, nhưng một người vẫn có thể dành cho những người thân yêu một chỗ trong cuộc sống, để khoảng cách địa lý không trở thành khoảng cách trong lòng. Tôi từng nghĩ những người trẻ hôm nay đang dần xa những giá trị cũ. Nhưng rồi tôi nhìn thấy những người đi làm xa vẫn gọi về nhà sau một ngày dài. Những người trẻ tranh thủ đưa cha mẹ đi khám. Những gia đình nhỏ đưa con về quê để chúng biết nơi cha mẹ chúng đã lớn lên. Tôi nhìn thấy những người tưởng chừng như đã quen với cuộc sống thành phố, vẫn lặng lẽ thu xếp một chuyến về khi nghe tin Khi ấy, tôi hiểu rằng những giá trị thật sự biền bì không mất đi, chỉ vì cuộc sống thay đổi. Chúng chỉ tìm một hình thức khác để ở lại. Ngày trước, chữ hiếu có thể là sớm hôn phụng dưỡng, là ở gần để chăm sóc khi cha mẹ già yếu. Ngày nay, với nhiều người, nó có thể là một cuộc điện thoại được gọi điều đặn, một lần trở về đúng lúc, một sự có mặt khi người thân cần mình. Điều quan trọng có lẽ không nằm ở khoảng cách bao xa, mà ở chỗ, trong cuộc sống của một người, những người thân yêu có còn một vị trí đủ gần để được nhớ đến hay không. Có những điều ta thường nghĩ rằng, ngày mai vẫn có thể làm. Một cuộc gọi có thể để sau, một chuyến về quê có thể chờ thêm vài tháng, một bữa cơm có thể hẹn vào dịp khác. Ta cứ tường thời gian còn rất dài, cho đến một ngày nhận ra, có những người đã không còn nghe được tiếng mình gọi nữa. Khi ấy, một món quà dù lớn đến đâu, cũng không thể thay thế bằng một lần ngồi bên nhau. Bởi vậy, tôi không nghĩ chữ hiếu nên là một gánh nặng. Nó không đòi hỏi một người phải làm những điều phi thường để chứng minh lòng biết ơn. Cũng không nên được cân đo đong đếm bằng tiền bạc hay những sự hy sinh khiến một người phải sống trái với chính mình. Có khi, điều cha mẹ cần chỉ là biết rằng con mình vẫn nhớ đến họ. Một cuộc gọi hỏi hôm nay có khỏe không? Một lần ngồi xuống ăn cùng nhau. Một chuyến về quê không vì việc gì đặc biệt. Những việc ấy nhỏ đến mức chẳng ai nghĩ mình đang làm một điều lớn lao. Nhưng chính trong những điều bình dị ấy, lòng hiếu thảo trở nên thật nhất. Mỗi mùa vu lan khi những nén hương được thắp lên tôi thường nghĩ về những người còn có thể nghe ta gọi và những người chỉ còn hiện diện trong ký ức. Có người may mắn vẫn còn cha mẹ để trở về. Có người chỉ còn một tấm ảnh cũ, một món đồ đã được giữ rất lâu. Hay một con đường quê mà mỗi lần đi qua lại nhớ đến một người. Dù còn hay mất những người đi trước vẫn để lại trong đời sống của chúng ta nhiều hơn những gì có thể nhìn thấy. Họ để lại cách một gia đình gọi nhau cách một đứa trẻ được ngôi lớn cách một người trưởng thành biết sống có trước có sau. Khi ta tiếp tục sống tử tế biết quan tâm đến người thân biết giữ lại những điều đáng quý, đó cũng là cách để họ tiếp tục hiện diện. Một ngày nào đó những mái nhà cũ rồi sẽ thay đổi, những con đường quen rồi sẽ khác đi. Những người từng ngồi quanh mâm cơm năm nào rồi cũng sẽ lần lượt rồi xa. Nhưng nếu những đứa trẻ vẫn được nghe kể về ông bà, nếu một người trẻ vẫn nhớ ngày rỗ của người thân nếu những người đi xa vẫn tìm cách trở lại quê nhà thì mạch nguồn ấy vẫn còn chảy. Nó chỉ thay đổi trong cách thể hiện nhưng không đánh mất điều cốt lõi. Biết mình được sinh ra từ đâu biết trân trọng với những người đã đi trước và không để những điều tốt đẹp bị đứt khỏi đời sống chỉ vì một khoảng cách thế hệ đã đi qua. Có lẽ điều cha ông để lại cho chúng ta không chỉ là một chữ để học thuộc mà là một cách để nhớ về nguồn cội. Giữa một cuộc đời ngày càng rộng lớn con người vẫn cần biết mình bắt đầu từ đâu cần có một nơi để nhớ và hiểu rằng phía sau sự trưởng thành của mình là biết bao người đã âm thầm hóp phần làm nên chúng ta hôm nay. Khi ấy lòng biết ơn không còn là một lời nói được nhắc lại theo thói quen mà đã trở thành một cách sống. Và có lẽ một mạch nguồn chỉ thật sự bền bì khi nó không cần ai đứng bên cạnh để nhắc rằng mình đang phải chạy về đâu. Chữ Hiếu cũng vậy. Nó ở lại trong một người con biết gọi về nhà trong một gia đình vẫn nhớ ngày rỗ trong một đứa trẻ được nghe kể về những người mình chưa từng gặp trong những bước chân tìm về quê cũ sau một quãng đời xa cách. Để rồi, dù mai này có đi xa đến đâu giữa một thế giới không ngừng đổi thay trong lòng mỗi người vẫn còn một nơi để nhớ một người để thương và một con đường để trở về.