Tấm bia trên mộ bà khắc rằng cả một đời bà là tấm gương soi chung cho ba triều vua chúa. Người con gái ấy là Nguyễn Thị Duệ, vị nữ tiến sĩ duy nhất trong lịch sử khoa cử Việt Nam.
Thời phụ nữ không được đến trường thi, nàng khoác áo nam nhi, lấy tên Nguyễn Ngọc Du và đỗ đầu giữa hàng trăm sĩ tử. Về sau bà dạy học, chấm bài thi, rồi lui về quê dựng am, giúp đỡ những học trò nghèo mà hiếu học.
Mở đầu chuỗi chuyện "nữ đức" tháng Mười, mong câu chuyện hôm nay để lại trong bạn niềm kính trọng dịu dàng với trí tuệ và khí phách của người phụ nữ Việt.
Câu chuyện về Nguyễn Thị Duệ, vị nữ tiến sĩ duy nhất trong lịch sử khoa cử phong kiến Việt Nam. Bằng ý chí phi thường, bà đã cải trang nam giới để đi thi và đỗ đầu, sau đó dùng tài năng và đức độ của mình để cống hiến cho giáo dục và tri thức qua nhiều triều đại, trở thành biểu tượng cho trí tuệ và khí phách của người phụ nữ Việt Nam.
Chúng ta hãy thử hình dung, vào thời mà phụ nữ không được đến trường, càng không được đặt chân tứ trốn tì cử,
có một người thiếu nữ đã lặng lẽ khoác lên mình chiếc áo nam nhi, xấu đi thân phận thật để bước vào trường thi.
Và rồi giữa hàng trăm sĩ tử là đàn ông, nàng đã nổ đầu.
Người con gái ấy tên là Nguyễn Thị Duệ, vị nữ tiến sĩ duy nhất trong suốt chiều dài khoa cử phong kiến nước ta.
Mở đầu cho những câu chuyện về tinh thần nữ đức của thám người này.
Việt Nam trong tôi hôm nay xin mời quý vị đến với câu chuyện của bà.
Nguyễn Thị Duệ sinh vào khoảng năm 1574 ở vùng Kiệt Đặc, đất Trí Linh, tỉnh Hải Dương ngày nay.
Lớn lên trong một gia đình nhà nho nghèo mà hiếu học.
Ngay từ nhỏ bà đã nổi tiếng thông minh, hàm đọc sách và giỏi văn trương.
Nhưng lại sống giữa một thời đại có nhiều quan niệm khắc nghiệt đối với phụ nữ.
Quan niệm trọng nam khinh nữ khi ấy, không cho con gái cái quyền được học hành, thi cử như con trai.
Và rồi bà đã làm một điều mà ít ai dám nghĩ đến.
Bây giờ, nhà mạc tuy đã lui về giữ đất cao bằng, nhưng vẫn mở khoa thi để tìm người tài.
Nguyễn Thị Duệ cài trang thành nam giới, lấy tên Nguyễn Ngọc Du, rồi lần lượt vượt qua các kỳ thi hương, thi hội, thi đình và đỗ đầu khi mới ngoài đôi mươi.
Trong buổi yến tiệc nhà vua mở mừng các tân khoa, nhìn vị tiến sĩ trẻ ráng người thanh mảnh, cương mặt thanh tú khác thường, vua mạc sinh nghi bèn cho giỏ hỏi.
Và sự thật lộ ra khi người đỗ đầu cả nước lại là một cô gái.
Giả trai đi thi vốn là trọng tội, nhưng nhà vua thay vì trách phạt lại cảm phục trước tài năng và ý chí hiếm có ấy.
Bà được đón vào cung, về sau được phong làm phi, ban hiệu Tinh Phi, nghĩa là ngôi sao xa, sáng và đẹp như một vị sao.
Người đời từ đó triều mến gọi bà là bà chúa sao xa.
Cuộc đời của Nguyễn Thị Duệ còn cho ta thấy một điều nữa, sao vẻ đẹp và sự tài hoa ấy là một khí tiết cứng cỏi.
Năm 1625, khi nhà Mạc thất thủ ở Cao Bằng, bà lánh vào một ngôi chùa nhỏ trong rừng rồi bị quân Lê Trị bắt được.
Tương truyền rằng, bà cầm gươm, khẳng khái nói rằng nếu quân lính đối xử vô lễ, bà sẽ tự vẫn chứ không chịu nhục.
Cảm phục khế phách ấy, quần trịnh giải bà về kinh một cách trọng thị.
Và một lần nữa, chính tài năng lại cứu Lê bà.
Nhờ sự đối đáp vừa thông minh vừa khiêm nhường, bà không những được tha mà còn được trọng dụng.
Nhưng có lẽ điều khiến hậu thế nhớ đến bà nhất không phải là chuyện già trai đi thi, mà là những gì bà đã làm sau đó.
Cả dưới chiều nhà Mạc rồi chiều Lê Trị, bà đều được giao trong coi việc học, dạy học trong cung, được bàn chức lễ nghi học sĩ, tước hiệu nghi ái quan.
Phần lớn bài vờ các kỳ thi hội, thi đình đều qua tay bà chấm duyệt.
Những biểu sớ, văn bài quan trọng, vua và chúa cũng thường nhờ bà xem lại.
Về cuối đời, bà lui về quê nhà, dựng am dạy học, lập hội cho học trò trong vùng, trụ cấp cho những sĩ tưởng nghèo mà hiếu học và làm nhiều việc thiệt.
Cả một đời, bà không giữ tài năng cho riêng mình, mà đem nó ra vùng đắp cho việc học của bao thế hệ.
Nghĩ về Nguyễn Thị Duệ, ta trật hiểu hai chữ nữ Đức theo một cách rộng hơn.
Đức của người phụ nữ không chỉ nằm ở sự dịu dàng, nét na hay khéo léo trong khuôn khổ gia đình.
Đức còn là ý chí dám vượt qua định kiến để theo đuổi tri thức, là khí tiết không chịu khuất nhục, là sự thiêm nhường dù tài cao, và là tấm lòng đem những gì mình có ra cống hiến cho đời.
Nguyễn Thị Duệ hội tụ đủ cả tài lẫn Đức.
Tấm bia trên mộ bà còn có các người chữ, lễ phi sinh thông tuệ, nhất kính chiếu tan vương.
Đã ý rằng cả một đời bà thông tuệ là tấm gương soi chung cho ba triều vô chúa.
Chúa Trịnh cũng có một cái bia tặng phong bà là chính vương phủ thị nội cung, tần Đức lão lễ sư, và cấp ruộng hương hòa để thờ bà.
Dân làng Kiệt Đặc cũng lập một am nhỏ thờ bà chúa sao xa Nguyễn Thị Duệ.
Trong đó có bức hoành với đôi câu đối, giáp khoa tiền chiếm cao bình bàng, đại bút do truyền bát cổ bi.
Ngày nay tại văn miếu Mau Điền ở Hải Dương, nơi thờ khổng tử cùng những bậc đại nho lừng xanh của đất nước như Tru Văn An, Nguyễn Trãi, Nguyễn Bình Khiêm,
vẫn có một pho tượng đồng rất đặc biệt, bức tượng của bà chúa sao xa.
Và ở nhiều thành phố, tên bà được đặt cho những con đường và những ngôi trường.
Câu chuyện của bà một lần nữa nhắc ta một điều rằng, vẻ đẹp của người phụ nữ Việt chưa bao giờ chỉ có sự dịu dàng, mà còn là cả trí tuệ và khí phách ở trong đó.