2026 TRUNG QUỐC ĐỐI MẶT ĐẠI HỒNG THỦY - GẦN 100.000 NGHÌN ĐẬP ĐÃ HẾT HẠN SỬ DỤNG? | THẾ GIỚI CỔ ĐẠI

Đình Sự
546 người theo dõi
Được tạo bởi AI·Có thể có lỗi
Tóm tắt video
Được tạo bởi AIVideo phân tích nguyên nhân khiến lũ lụt tại Trung Quốc trở nên nghiêm trọng, nhấn mạnh sự kết hợp giữa biến đổi khí hậu và tác động tiêu cực từ con người. Thảm họa không chỉ do thiên nhiên mà còn hệ quả từ quá trình đô thị hóa nóng, sai phạm trong quản lý xây dựng, hạ tầng lạc hậu và những bất cập trong cơ chế vận hành xả lũ, tạo nên những rủi ro mang tính hệ thống.
Lũ lụt ở Trung Quốc dường như đang trở nên nghiêm trọng hơn qua từng năm.
Những trận mưa lớn vốn không phải điều xa lạ.
Nhưng vì sao ngày nay chỉ trong thời gian ngắn, đường phố có thể biến thành sông,
tàu điện ngâm bị nước nhấn chìm, hồ chứa xuất hiện sự cố
và hàng triệu người phải đối mặt với nguy hiểm.
Phải chăng khí hậu đã thực sự thay đổi,
khiến bão mạnh hơn, mưa dồn dập hơn
và những hiện tượng từng được xem là trầm năm mới gặp nay liên tiếp xuất hiện?
Hay vấn đề không chỉ nằm ở lượng mưa,
mà còn ở các thành phố mở rộng,
mặt đất bị bê tông hóa,
sông ngòi bị thu hẹp
và hệ thống thoát nước không còn theo kịp tốc độ phát triển?
Ngay cả đập Tam Hiệp, công trình từng được kỳ vọng có thể góp phần kiểm soát lũ trên sông Trường Giang,
cũng không thể giải quyết mọi nguy cơ đang hình thành trên một lãnh thổ rộng lớn.
Vậy, điều gì thực sự đã thay đổi ở Trung Quốc?
Thiên nhiên đang trở nên cực đoan hơn?
Hay chính những biến đổi âm thầm trên mặt đất
đã khiến mỗi trận mưa ngày nay trở nên nguy hiểm hơn trước?
Chào mừng các bạn đã đến với kênh Thế Giới Cổ Đại
và tôi là MC Quang Thiên.
Trong video hôm nay, chúng ta sẽ cùng đi tìm nguyên nhân phía sau những trận lũ lụt ngày càng dữ dội
và lý giải vì sao câu chuyện trị thủy ở Trung Quốc sau hàng nghìn năm dường như vẫn chưa bao giờ kết thúc.
Và năm 2026 này, Trung Quốc còn phải đối mặt với những nguy cơ nào?
Giờ thì chúng ta bắt đầu ngay nhé!
Bạn đã bao giờ nhìn thấy gió mạnh đến mức cuốn ngược cả một dòng thác trượng?
Đừng vội trả lời rằng đó là điều không thể, vì bão Ba Vi vừa qua đã làm được điều đó.
Ngay 11 tháng 7, tại khu thắng cảnh núi Nhạn Đãng, thành phố Ôn Châu, có một thác nước tên là Đại Lòng Thù.
Dòng nước của thác đã bị gió bão thổi cuốn ngược trở lại.
Khi Ba Vi đầu bộ vào tỉnh Chiết Giang, sức gió lớn nhất gần tầm bão đạt cấp 13.
Nói cách khác, nếu tính theo cấp độ bão thì Ba Vi thuộc cấp 4.
Còn tính theo thang sức gió thì vùng tâm từng đạt cấp 13.
Gió cấp 13 nghĩa là gì?
Đó là tốc độ từ 133 đến 149 km trên giờ, tương đương tốc độ di chuyển của một đoàn tàu cao tốc.
Tuy nó chỉ là một khối không khí, chứ không phải vật chất rắn,
nhưng khi lao vào cơ thể con người với tốc độ ấy, cảm giác sẽ như thế nào?
Sức phá hoại có thể lớn đến đâu?
Nó có thể bẻ gãy trực tiếp những cây có đường kính thân khoảng 30 cm.
Những miệng quảng cáo ven đường khoác khắn trên các công trình.
Gió có diện tích cạn gió lớn có thể bị giật tùng.
Bài ngói có thể bị tốc lên trên diện rộng.
Những loài cây có bộ dễ nông có thể bị nhổ bật cả gốc.
Con người đứng trong gió cũng rất dễ bị thổi ngã
bởi sức gió vượt quá khả năng chịu đựng dựa trên trọng lượng cơ thể.
Trong gió cấp 13, nếu bạn há miệng đối diện với chiều gió thì thậm chí còn không thể thở được.
Chưa kể những cành cây và đủ loại vật thể bị cuốn bay trong không trung cũng có thể gây nguy hiểm.
Sau khi bão Ba Vi tiến sâu vào nội địa Trung Quốc, sức gió đã giảm bớt.
Đến chủ nhật ngày 12 tháng 7, nó đã suy yếu thành bão nhiệt đới mạnh.
Tuy nhiên do phạm vi ảnh hưởng rất rộng nên diện tích mưa do nó gây ra cũng vô cùng lớn.
Cả Hoa Đông và Hoa Nam đều chịu thiệt hại.
Về phía Tây, một số tỉnh, thành phố của khu vực Hoa Trung như Hồ Bắc cũng bị ảnh hưởng.
Về phía Bắc, một số khu vực thuộc Đông Bắc Trung Quốc cũng phải hứng chịu mưa lớn và gió giật dữ dội.
Chẳng hạn như tại tỉnh Hà Bắc đã xuất hiện những hình ảnh về lũ quét.
Sau khi nước rút, khắp nơi chỉ còn lại cảnh tượng hoang tan.
Thành phố Thẩm Dương cũng hứng chịu mưa lớn và mưa đặc biệt lớn khiến nhiều khu vực trong thành phố bị ngập nghiêm trọng.
Các khí tượng địa phương gọi đây là trận mưa trăm năm mới gặp một lần.
Trong hai ngày 13 và 14, Thẩm Dương đều phải triển khai các biện pháp tránh hiểm cấn cấp.
Hiện nay, rất nhiều người đang cảm thấy thiên tai do lũ lụt ngày càng nghiêm trọng hơn qua từng năm.
Vậy nguyên nhân là do đâu?
Trước hết thì là do khí hậu.
Qua một số bài nghiên cứu mà tôi đã tham khảo,
hiện vẫn chưa thể khẳng định số lượng bão tấn công Trung Quốc trong một hoặc hai thập niên gần đây đã tăng lên.
Xét về số lượng, trên thực tế nó gần như là giữ nguyên, thậm chí còn giảm nhẹ.
Vì vậy, chúng ta cũng ít khi thấy các chuyên gia khí tượng Trung Quốc
quy nguyên nhân khiến lũ lụt xảy ra thường xuyên cho việc bão xuất hiện nhiều hơn hoặc mạnh hơn.
Ví dụ trong phần lớn các năm, khu vực Tây Bắc Thái Bình Dương và Biển Đông hình thành khoảng 25 cân bão.
Tuy nhiên, năm 2023 chỉ có 17 cân, ít hơn những năm thông thường.
Năm 2025 nhiều hơn với 27 cân.
Nhưng nếu tổng hợp và tính trung bình số liệu của nhiều năm,
số lượng bão trong một hoặc hai thập niên gần đây thực ra nằm gần mức thấp của khoảng giao động lịch sử,
chứ không được xem là đặc biệt sồi động.
Tuy nhiên, sự phân bố của các cân bão đã có một số thay đổi.
Đó là khi không xuất hiện thì hoàn toàn không có,
nhưng một khi đã đến thì lại kéo đến rồn rập.
Một cân mưa vừa rời đi thì cân khác đã nối gót theo sau,
thậm chí cân trước còn chưa tan thì cân sau đã xuất hiện.
Các cân bão Mai Sát và Ba Vi trong năm 2026 chính là trường hợp như vậy.
Cho dù tổng số bão không thay đổi,
nhưng nếu chúng xuất hiện tập trung hơn thì trong một khoảng thời gian ngắn
người dân sẽ liên tục phải tiếp nhận những thông tin rồn rập.
Ấn tượng về thiên tai cũng vì thế mà trở nên sâu sắc hơn.
Đây là một trong những nguyên nhân khiến người ta cảm thấy thiên tai đang diễn ra thường xuyên hơn.
Ngoài ra, cũng có phân tích cho rằng tổng số bão không tăng,
nhưng những cân bão mạnh lại đang trở nên mạnh hơn.
Điều này không có nghĩa là sức gió trung bình của tất cả các cân bão đều tăng,
mà là những cân bão vốn đã được xếp vào nhóm mạnh thì ngay càng trở nên dữ dội hơn.
Nói cách khác, số lượng những phần tử cực đoan vẫn chỉ có từng ấy,
nhưng chúng lại trở nên cực đoan hơn trước.
Ở đây cần giải thích thêm một điểm.
Bão là cách gọi phổ biến,
nhưng trong thuật ngữ khí tượng học khái điểm này bao gồm toàn bộ các hình thái
từ xoáy thuận nhiệt đới cho đến siêu bão.
Trong hệ thống phân cấp bão, siêu bão thuộc cấp 5, tức mức cao nhất.
Như vừa đề cập, năm 2025,
tại Tây Bắc Thái Bình Dương, Bắc Thái Bình Dương và Biển Đông
đã hình thành tổng cộng 27 xoáy thuận nhiệt đới.
Con số này là kết quả cộng chung của tất cả các loại hình nói trên.
Tuy nhiên, trong số 27 xoáy thuận ấy, chỉ có 13 cân thực sự đạt cấp bão.
Đáng chú ý là trong 13 cân đó,
có tới 6 cân đạt cấp bão mạnh hoặc siêu bão trong năm 2025.
Con số này cao hơn những năm trước đó.
Và đó chính là ý nghĩa của Nhật định rằng
các phần từ cực đoan đang trở nên cực đoan hơn.
Bão không chỉ kéo đến, mà còn giống như mọc thêm mắt,
liên tục đổi hướng để tìm đến Trung Quốc.
Chính điều đó đã để lại ấn tượng đặc biệt sâu sắc.
Ví dụ như bão Đà Nẵng vào tháng 4 năm 2025.
Ban đầu người ta cho rằng nó sẽ đi qua Đài Loan.
Nhưng trên thực tế, nó lại di chuyển
theo một lộ trình hình chữ Z vô cùng bật thường.
Cần bão chỉ đổ bộ trong thời gian ngắn tại Giang Nghĩa, Đài Loan.
Sau đó lại di chuyển về phía Bắc và phía Đông,
quay trở lại Thái Bình Dương.
Mọi người đều cho rằng nó sẽ tan trên biển.
Nhưng kết quả lại không phải vậy.
Nó dường như được ai đó đẩy thêm một đoạn,
bất ngờ đổi hướng sang phía Tây
và lao thẳng về phía Trung Quốc.
Trên thực tế, nó đã di chuyển
theo một lộ trình hình chữ Z.
Đây là hiện tượng vô cùng hiếm gặp và kỳ lạ.
Cần bão vừa tiến vào Trung Quốc trong tháng 7 năm 2026,
cũng có tình trạng tương tự.
Ban đầu, nó men theo vùng biển phía Đông Đài Loan
và di chuyển về phía Bắc,
khiến người dân Đài Loan vô cùng căng thẳng.
Mọi người dự đoán
nó sẽ đi ngang qua hòn đảo
ngay trên đầu người dân Đài Loan.
Nhưng điều đó đã không xảy ra.
Chỉ sau khi rời khỏi Đài Loan,
cần bão mới chuyển hướng tiến về phía Trung Quốc.
Việc những cần bão dường như mọc mắt,
cố tình đổi hướng để tìm đến tận cửa như vậy
càng khiến người dân Trung Quốc hoang mang
và đặt ra nghi vấn
liệu có lợi nguyên nào ở đây hay không.
Nhưng chủ đề này,
có lẽ chúng ta sẽ tìm hiểu kỹ ở phần sau.
Mức độ nghiêm trọng của lũ lụt
không chỉ phụ thuộc vào lượng mưa,
mà còn liên quan trực tiếp
đến khả năng tiêu thoát nước của từng khu vực.
Ở đô thị,
yếu tố quyết định là mạng lưới cống ngầm.
Còn tại nông thôn,
địa hình, hô chứa
và quá trình xả lũ
cũng đóng vai trò quan trọng.
Trong nhiều năm qua,
không ít thành phố Trung Quốc
thường xuyên rơi vào tình trạng
đường phố biến thành sông sau mưa lớn.
Trận lũ Trình Châu năm 2021
cho thấy một số hạn chế rõ rệt
của hạ tầng đô thị.
Chạm bơm đặt ở khu vực thấp
nên bị ngập sớm.
Nguồn điện của các công trình công cộng
lại bố trí phía dưới tầng hầm,
khiến thiết bị ứng cứ khó hoạt động
khi nước tràn vào.
Một số hạng mục tàu điện ngầm
cũng chưa được tính toán đầy đủ
cho tình huống ngập úng nghiêm trọng.
Bên cạnh đó,
nhiều hệ thống thoát nước
được xây dựng từ trước
theo tiêu chuẩn thấp.
Trong khi các thành phố mở rộng quá nhanh,
hồ sơ đường ống thiếu đồng bộ,
vật liệu và công tác bảo trì
không đồng đều.
So với những đô thị
có hệ thống quản lý ngầm số hóa
và tiêu chuẩn chống ngập cao,
khoảng cách vẫn còn khá lớn.
Một nguyên nhân khác
là diện tích bê tông,
nhựa đường
và các bề mặt cứng tăng nhanh.
Trong khi công viên,
rừng
và không gian xanh thì chưa đủ.
Đất tự nhiên và cây xanh
có khả năng hấp thụ, giữ nước
còn bề mặt đường bê tông
gần như không thể giữ được nước.
Vì vậy, khi mưa lớn xuất hiện,
nước nhanh chóng rồn vào cống.
Nếu mạng lưới không đủ
khả năng tiếp nhận,
ngập đường, tâng hầm
và đường hầm
rất dễ xảy ra.
Còn hiện nay,
điều mọi người quan tâm nhiều hơn
là chất lượng đập nước
và vấn đề xả lũ.
Trận mưa lũ ở Bắc Kinh năm 2018
và trận mưa lũ trịnh châu
năm 2021
đã khiến những vấn đề của hệ thống
thoát nước đô thị lộ rõ.
Còn sự cố vỡ đập hồ chứa Liêu Lan
tại Hàng Châu, Quảng Tây
năm 2026
lại khiến dư luận rộng rãi chú ý đến
chất lượng các công trình đập nước.
Hồ chứa Liêu Lan từng được sửa chữa
và giác cố thân đập trong giai đoạn
2009-2010
với tổng giá trị dự án
hơn 70 triệu nhân dân tệ.
Theo hồ sơ được công bố,
phương án thi công gồm xây dựng tường
trống thấm bằng bê tông
và phun vỡ áp lực cao để giác cố nền
thân đập.
Về lý thuyết, đây là những biện pháp
có thể cải thiện đáng kể khả năng trống thấm
và độ ổn định của công trình.
Tuy nhiên,
chỉ hơn một thập niên sau khi hoàn thành,
nước lũ đã tràn qua đỉnh đập
và tạo ra đoạn vỡ rộng hơn 50 mét.
Dù không thể loại trừ
khả năng lượng mưa vượt xa tiêu chuẩn thiết kế,
quy mô và tốc độ
của sự cố vẫn khiến người ta đặt câu hỏi
Công trình có thực sự
được thi công đúng thiết kế hay không?
Vật liệu có đảm bảo
chất lượng hay không?
Việc nghiệm thu và giám sát có được
thực hiện đầy đủ hay không?
Đáng chú ý hơn,
với một dự án có giá trị lớn,
nhưng lại xảy ra sự cố nghiêm trọng
trong thời gian tơ đối ngắn.
Nghĩ vấn về việc cắt giảm vật liệu,
thi công không đủ khối lượng,
thông đồng trong đấu thầu
hoặc lợi ích nhóm
là điều khó tránh khỏi.
Nếu kinh phí được phê duyệt
không được sử dụng đúng mục đích
hoặc một phần giá trị công trình
bị thật thoát qua các tầng trung gian
thì chất lượng thực tế của đập
có thể thấp hơn rất nhiều
so với những gì thể hiện trên hồ sơ.
Trách nhiệm cũng không chỉ nằm
ở đơn vị thi công.
Quá trình khảo sát, thiết kế, thẩm định,
nghiệm thu, quan chắc và bảo trì
đều có sự tham gia của nhiều bộ phận.
Một sai sót đơn lẻ
có thể là vấn đề kỹ thuật
nhưng nếu hàng loạt khâu
đều không phát hiện được những điểm yếu nghiêm trọng
thì cần đặt câu hỏi
liệu đó có chỉ là sự thiếu năng lực
hay còn tồn tại sự buông lỏng
có chú ý và những
bối quan hệ lợi ích phía sau.
Vì vậy, muốn làm rõ nguyên nhân
không thể chỉ xem
xét lượng mưa và diễn biến dòng lũ
cần kiểm tra toàn bộ hồ sơ
đấu thầu, khối lượng thi công
thực tế, chất lượng vật liệu
dòng tiền của dự án
kết quả nghiệm thu và các báo cáo
quan chắc sau khi công trình hoàn thành.
Chỉ khi đó
mới có thể xác định đây là một thảm họa
thuần túy do thiền niên,
một thất bại kỹ thuật hay hậu quả
của cả sai phạm và tham nhũng
trong quá trình xây dựng, quản lý công trình.
Đối với việc xả lũ
tại Hàng Châu, Quảng Tây
năm 2026,
quan điểm phổ biến của các nhà bình luận bên ngoài
là việc xả lũ được thực hiện quá muộn
tức phản ứng
ứng phó thiên tài quá chậm.
Nhưng trong chương trình trước tôi đã
phân tích rằng sự chậm chẽ này
thực chất bắt nguồn từ các quy định.
Tại Trung Quốc
công tác phòng chống lũ lụt thực hiện
theo chế độ người đứng đầu chính quyền hành chính
chịu trách nhiệm. Đối với
thành phố Hàng Châu, việc khi nào
mở cửa xả lũ phải do thị trưởng quyết định.
Trong quyết định này
lại có những cân nhắc về lợi ích
kinh tế.
Trong mùa lũ, các hồ chứa tại địa phương
phải chủ động hạ thấp mực nước trước
để giành dung tích chứa lũ.
Nhưng điều đó cũng đồng nghĩa với việc
phải hy sinh một phần lợi ích kinh tế
từ phát điện, đồng thời
ảnh hưởng đến lợi ích của hoạt động tưới tiêu
và nuôi trồng thủy sản.
Vì vậy, chính quyền địa phương
có thể do dự.
Nhưng vấn đề nằm ở chỗ,
thiên tài không chờ đợi quá trình cân nhắc ấy kết thúc.
Nếu xả nước sớm
mà mưa không lớn như dự báo,
chính quyền địa phương có thể bị chỉ trích
vì lãng phí nguồn nước,
làm giản sản lượng điện,
ảnh hưởng đến mùa vụ và gây thiệt hại
cho hoạt động nuôi trồng thủy sản.
Nhưng nếu tiếp tục giữ nước
và lượng mưa vượt dự báo,
hồ chứa sẽ nhanh chóng bắt đi dung tích
phòng lũ. Khi đó,
việc xả nước không còn là một phương án chủ động,
mà trở thành hành động bắt buộc
trong tình thế khẩn cấp.
Và đây chính là thời điểm nguy hiểm nhất.
Khi hồ chứa đã gần đầy,
lượng nước đổ về từ thượng nguồn
vẫn tiếp tục tăng.
Cửa xà buộc phải mở với lưu lượng lớn
trong thời gian ngắn.
Nước từ hồ chứa cộng với nước bưa
tại Hạ Lưu có thể tạo thành một đợt lũ trồng lũ.
Những khu dân cư
nằm ven sông chưa kịp sơ tán
sẽ bất ngờ đối mặt với dòng nước dâng nhanh,
trong khi người dân khó phân biệt
đâu là lũ tự nhiên
và đâu là phần nước tăng lên
do hồ chứa xả xuống.
Bởi vậy,
trong nhiều sự cố,
tranh cạn lớn nhất không phải là hồ chứa
có được phép xả lũ hay không.
Về nguyên tắc,
khi an toàn công trình bị đe dọa,
xả lũ là điều bắt buộc.
Vấn đề thực sự là tại sao
không hạ mức nước sớm hơn,
tại sao thông tin không được công bố kịp thời
và tại sao người dân ở Hạ Lưu
không có đủ thời gian để di chuyển tài sản,
ra súc và rơi khỏi khu vực nguy hiểm.
Nếu việc ra quyết định
phụ thuộc quá nhiều vào một cá nhân
trong khi người đó đồng thời
phải cân nhắc tăng trưởng kinh tế,
sản lượng điện, nông nghiệp, dư luận
và trách nhiệm chính trị
thì sự chân trư gần như là điều khó tránh khỏi.
Một quyết định đúng
về mặt an toàn chưa chắc
đã đem lại lợi ích trước mắt.
Ngược lại, một quyết định có lợi
về kinh tế trong vài ngày
lại có thể tạo ra hậu quả vô cùng nghiêm trọng
nếu dự báo thời tiết thay đổi.
Nói cách khác,
đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật
điều hành hồ chứa
mà còn là vấn đề của cơ chế chịu trách nhiệm.
Nếu xả nước sớm
nhưng không xảy ra lũ lớn,
người ra quyết định có thể phải giải trình
về thiệt hại kinh tế.
Nhưng nếu giữ nước quá lâu rồi xảy ra thảm họa,
nguyên nhân lại rất dễ được giải thích
bằng những cụm từ
như mưa đặc biệt lớn,
tình huống vượt lịch sử
hay thiên tai trăm năm mới gặp.
Khi lợi ích của việc trì hoãn là cụ thể
còn trách nhiệm sau thảm họa
có thể được phân tán cho nhiều cơ quan
hệ thống sẽ tự tạo ra động lực
khiến người ta lựa chọn chờ đợi
chờ xem cơn mưa có chuyển hướng hay không
chờ xem lượng nước thượng nguồn
có giảm hay không
chờ xem hồ chứa có thể chịu thêm
được vài giờ nữa hay không.
Nhưng trong phòng trống lũ lụt
đôi khi chính vài giờ ấy
lại quyết định sự an toàn của hàng chục nghìn người
ở phía hạ lưu.
Điều đáng lo hơn là những nguy cơ như vậy
không chỉ tồn tại ở một hồ chứa.
Để hình dung rõ quy mô
của vấn đề, đến cuối năm
2024, Trung Quốc
đã xây dựng khoảng 95.000 hồ chứa
và hơn 94.000 đập
các loại, nhiều hơn bất kỳ
quốc gia nào trên thế giới.
Điều đó có nghĩa là trung bình
cứ khoảng 100 km vuông lãnh thổ
lại có một hồ chứa. Đây là một mạng
lưới kiểm soát nước khổng lồ.
Nhưng đồng thời cũng tạo ra hàng chục
nghìn điểm phải được quan chắc, bảo trì
và vận hành an toàn
trong mỗi mùa mưa.
Điều đáng lo hơn là phần lớn
số công trình này không còn mới.
Theo số liệu từng được công bố trong chương trình
đảm bảo an toàn đập của Trung Quốc,
hơn 80% trong khoảng
98.700 hồ chứa của nước này
được xây dựng từ thập niên
1950 đến thập niên
1970.
Nếu áp dụng tỷ lệ đó cho quy mô hiện nay,
có thể hình dung khoảng
75.000 đến 80.000 hồ chứa
đã được hình thành trong giai đoạn xây dựng
ồ ạt ban đầu.
Đến năm 2026,
những công trình ấy đã có tuổi đời
từ khoảng 47 năm đến hơn 70 năm.
Nói cách khác,
Trung Quốc không chỉ sở hữu số lượng hồ chứa
lớn nhất thế giới, mà còn đang
phải quản lý một trong những hệ thống hồ chứa
già hóa nhanh nhất.
Nhiều công trình trong số đó được xây dựng
trong điều kiện kinh tế và kỹ thuật hoàn toàn
khác hiện nay.
Vào những năm 1950 và
năm 1960,
Trung Quốc còn thiếu máy móc hiện đại,
vật liệu xây dựng, thiết bị quản chắc
và đội ngũ kỹ sư chuyên nghiệp.
Không ít đập vừa và nhỏ
được xây dựng bằng đất đáp
dựa nhiều vào lao động thủ công
và kinh nghiệm tại chỗ.
Đến năm 1980,
số lượng đập và hồ chứa
tại Trung Quốc đã lên tới khoảng
86.800 công trình.
Cho thấy phần lớn mạng lưới hiện nay
được hình thành chỉ trong vài thập niên phát triển
rất nhanh.
Xây dựng nhanh không đồng nghĩa là
tất cả công trình đều kém chất lượng.
Tuy nhiên, khi hàng chục nghìn con đập
cùng xây dựng trong thời gian ngắn,
việc đảm bảo đồng đều và khảo sát
địa chất, thiết kế, vật liệu,
thi công và nghiệp thu
là một thách thức rất lớn.
Những sai sót nhỏ trong quá trình xây dựng
ban đầu có thể chừa bộc lộ ngày.
Nhưng sau hàng chục năm chịu áp lực nước,
thấm, xói mòn, lút nền
và biến động nhiệt độ,
chúng có thể trở thành điểm yếu nguy hiểm.
Thời gian không chỉ làm
bê tông và đất đắp xuống cấp,
nó còn làm cửa van bị ăn mòn,
đường ống xà bị bồi lấp,
thiết bị điện lạc hậu
và hệ thống đo mức nước mất độ chính xác.
Một công trình vẫn đứng vững
trong điều kiện thông thường,
chưa chắc còn đủ an toàn
khi gặp một trận mưa vượt xa những gì
người thiết kế từng tính toán cách đây nửa thế kỷ.
Nhưng tuổi đời công trình
mới chỉ có một nửa của vấn đề.
Nửa còn lại nằm
ở sự thay đổi cực lớn của khu vực Hà Lưu.
Năm 1982,
chỉ khoảng 21,1%
dân số Trung Quốc
sống tại đồ thị.
Đến năm 2025,
tỷ lệ này đã tăng lên gần 67,9%,
tức cao gấp hơn
3,2 lần về tỷ trọng.
Trong hơn 4 thập niên,
hàng trăm triệu người đã chuyển vào thành phố,
các thị trấn mở rộng,
khu công nghiệp, đường cao tốc,
đường sắt cao tốc
và khu dân cư mới mọc lên
theo các dòng sông và thùng lũng.
Điều đó làm thay đổi hoàn toàn
hậu quả tiềm tàng của một sự cô đập.
Một hộ chứa được xây dựng
vào thập niên 1960
có thể từng nằm phía trên
một vùng chỉ có vài trăm hộ dân
và những cánh đường thừa thớt.
Nhưng sau 50 năm hoặc 60 năm,
phía Hà Lưu có thể đã xuất hiện
một thị trấn hàng chục nghìn người,
một khu công nghiệp, tuyến cao tốc,
cầu đường, đường điện
và mạng lưới thông tin liên lạc.
Thần đập có thể vẫn giữ nguyên quy mô,
nhưng số người và tài sản
nằm trong vùng nguy hiểm đã tăng lên nhiều lần.
Đây là điểm cần đặc biệt chú ý.
Mức độ rủi ro không chỉ được
quyết định bởi sát xuất đập
xảy ra sự cố, mà còn phụ thuộc
vào những gì phía dưới con đập ấy.
Có thể hiểu một cách đơn giản rằng,
rủi ro bằng khả năng xảy ra sự cố
nhân với mức độ phôi bày
và hậu quả.
Ngay cả khi sát xuất
vỡ đập không tăng đáng kể,
hậu quả vẫn có thể nghiêm trọng hơn rất nhiều
nếu dân số và tài sản ở Hạ Lưu tăng mạnh.
Một sự cố từng chỉ
làm ngập đất công nghiệp này
đã có thể đánh vào nhà máy,
khu dân cư, bệnh viện, trường học
hoặc tuyến giao thông huyết mạnh.
Đối với các đập nhỏ,
nguy cơ này đôi khi còn bị đánh giá thấp.
Một hồi chứa nhỏ có thể
không tạo ra khối nước khổng lồ như Tam Hiệp,
nhưng nó thường nằm gần
khu dân cư hơn.
Khi thân đập bị vỡ,
nước có thể tràn xuống thôn làng chỉ sau vài chục phút,
thậm chí nhanh hơn nếu
địa hình phía dưới là khe núi dốc.
Trong trường hợp đó,
tổng lượng nước không phải yếu tố duy nhất
quyết định số thương vong.
Tốc độ dòng lũ và thời gian cảnh báo
mới là điều quan trọng.
Chỉ cần giả định một hồi chứa có dung tích
1 triệu mét khối bị vỡ,
lượng nước giải phóng tương đương khoảng
400 bể bơi tiêu chuẩn Olympic.
Nếu dòng nước ấy tập trung
vào một thùng lũ hẹp trong thời gian ngắn,
nó có thể tạo thành dòng lũ mang theo
bùn đất, cây cối và vật liệu xây dựng,
phá hủy nhà cửa trên đường di chuyển.
Với hồ chứa
có dung tích 10 triệu mét khối,
lượng nước tương đương khoảng 4.000 bể bơi
Olympic. Đây vẫn chỉ được xem
là quy mô nhỏ hoặc trung bình
nếu so với những đại hồ chứa.
Nhưng đã đủ tạo ra thảm họa
nghiêm trọng đối với các cộng đồng
ở gần Hạ Lưu.
Nguy cơ còn tăng lên
khi nhiều hồ chứa
nằm trong cùng một lưu vực.
Nếu hồ phía trên xả nước hoặc
xảy ra sự cố, lượng nước đó
sẽ đổ vào hồ phía dưới.
Hồ phía dưới, vốn đã đầy
do mưa lớn, sẽ phải tiếp nhận
thêm một khối nước bất thường.
Khi ấy, một sự cố đơn lẻ
có thể chuyển thành phản ứng dây chuyền.
Hồ thứ nhất mất khả năng điều tiết.
Nước tràn xuống hồ thứ hai.
Hồ thứ hai buộc phải sạc hẩn cấp.
Dòng nước tiếp tục dồn
về khu dân cư ở Hạ Lưu.
Trong một hệ thống có hàng chục
nghìn hồ chứa, vấn đề vì thế
không chỉ là từng con đập có an toàn hay không,
mà còn là toàn bộ
chuỗi công trình trên cùng lưu vực
có được điều hành đồng bộ hay không.
Trung Quốc đã nhiều lần triển khai
các chương trình giác cố hồ chứa
và xử lý các công trình được xác định
có nguy cơ mất an toàn.
Điều đó cho thấy nguy cơ giả hóa đập
đã được chính quyền nhận diện.
Tuy nhiên, giác cố hàng chục
nghìn công trình là một nhiệm vụ
tốn kém và kéo dài.
Sau khi được sửa chữa, mỗi hồ chứa
vẫn cần tiếp tục được quan chắc,
kiểm tra và bảo trì định kỳ.
Nếu chỉ đầu tư một lần
rồi buông lỏng quản lý,
các điểm yếu có thể xuất hiện trở lại.
Vì vậy, con số gần 95.000
hồ chứa vừa thể hiện năng lực
trị thủy khổng lồ của Trung Quốc,
vừa cho thấy quy mô của trách nhiệm
mà nước này phải gánh chiều.
Chỉ cần 1% số hồ chứa
xuất hiện vấn đề nghiêm trọng,
con số đã tương đương khoảng 950 công trình.
Nếu chỉ 0,1%
gặp tình trạng nguy hiểm
trong cùng một mùa mưa,
vẫn có gần 100 hồ chứa
cần được xử lý khẩn cấp.
Và nếu nhiều sự cố cùng xuất hiện
trong một khu vực đang bị mờ lớn,
đường xá chia cắt và hệ thống liên lạc gián đoạn,
lực lượng kỹ thuật sẽ rất khó có mặt
đồng thời tại mọi nơi.
Đó chính là nghịch lý
của hệ thống hồ chứa Trung Quốc.
Số lượng công trình càng lớn,
khả năng điều tiết nước càng cao,
nhưng gánh nặng kiểm tra và bảo đảm an toàn
cũng tăng theo cấp số khổng lồ.
Một con đập cũ chưa chắc nguy hiểm,
một hồ chứa nhỏ chưa chắc gây thảm họa.
Nhưng khi hàng chục nghìn đập
đã vận hành nửa thế kỷ
cùng đối mặt với mưa cực đoan,
đô thị hóa nhanh
và bất độ dân cư hạ lưu ngày càng cao,
thì nguy cơ không còn nằm
ở một công trình riêng lẻ.
Nó nằm ở khả năng
chỉ cần một mắt xích bị bỏ quên,
hậu quả có thể đổ xuống một khu vực
đã đông đúc hơn gấp nhiều lần
so với thời điểm con đập được xây dựng.
Đây cũng là lý do năm 2026,
nguy cơ đối với Trung Quốc
không chỉ đến từ một cơn bão cụ thể.
Nguy cơ lớn hơn
là sự kết hợp của nhiều yếu tố.
Bão mạnh xuất hiện dồn dập,
mưa cực đoan kéo dài,
đất đã báo hỏa nước,
sông hồ giữ trì mực nước cao,
đồ thị hóa làm giảm khả năng thấm nước
và hàng loạt hồ chứa
phải hoạt động gần giới hạn thiết kế.
Khi các yếu tố ấy xuất hiện riêng lẻ,
hệ thống vẫn có thể chống đỡ.
Nhưng nếu chúng xảy ra đồng thời,
một trận mưa
vốn chỉ gây ngập cục bộ
có thể nhanh chóng biến thành lũ quét,
sạt lở đất, vỡ đê
hoặc sự cố hồ chứa trên diện rồng.
Và đó mới là điều đáng sợ nhất.
Không phải một thảm họa đơn lẻ
mà là hiệu ứng dây chuyển.
Mưa lớn khiến hồ chứa đầy,
hồ chứa buộc phải xả,
nước sông dâng cao,
hệ thống thoát nước đồ thị mất tác dụng,
giao thông bị chia cắt,
điện lực gián đoạn
và hoạt động cứu hộ không thể tiếp cận những khu vực nguy hiểm.
Khi ấy, câu hỏi không còn là
Trung Quốc có đủ đập hay không,
mà là toàn bộ hệ thống cảnh báo,
điều hành và sơ tán
có thể phản ứng nhanh hơn tốc độ của dòng nước hay không.
Theo bạn,
nửa sau năm 2026,
Trung Quốc còn phải đối mặt với điều gì?
Hãy để lại ý kiến trong phần bình luận nhé!
