MÃ LA RAGLAI – ĐIỀU GÌ LÀM CÁCH ĐÁNH ĐẶC BIỆT?
Tác giả: ChatGPT
Mã la là một loại chiêng bằng của người Raglai, không có núm. Trong đời sống âm nhạc truyền thống, Mã la thường được tổ chức thành một bộ gồm nhiều chiếc. Mỗi chiếc đảm nhiệm một vị trí và vai trò riêng, cùng phối hợp để tạo nên một tổng thể âm thanh.
Điểm đặc biệt đầu tiên trong cách diễn tấu Mã la Raglai nằm ở chính phương thức tạo âm thanh: người chơi sử dụng bàn tay để đánh Mã la thay vì sử dụng dùi. Tư liệu của Hải Liên ghi nhận bàn tay không chỉ dùng để tạo tiếng mà còn được sử dụng để điều khiển độ vang và sắc thái của âm thanh.
Điều này khiến kỹ thuật diễn tấu Mã la trở thành một kỹ năng không đơn giản. Người chơi phải biết cách tác động vào mặt chiêng sao cho âm thanh phù hợp với bài bản đang diễn tấu. Tiếng Mã la vì thế không chỉ phụ thuộc vào bản thân chiếc chiêng mà còn phụ thuộc vào thao tác của người chơi.
Đặc biệt, một bộ Mã la không được diễn tấu theo cách mỗi người chơi một chiếc mà không cần quan tâm đến nhau. Các thành viên phải phối hợp với nhau để những âm thanh riêng biệt kết hợp thành một bài bản hoàn chỉnh.
Người chơi phải nhớ phần của mình, đồng thời lắng nghe âm thanh của những người khác. Sự chính xác của từng tiếng đánh chỉ thực sự có ý nghĩa khi nó nằm đúng vị trí trong tổng thể của cả bộ Mã la.

Nghệ nhân Kadá Phượng (thứ tư từ trái qua) trong đội hình mã la thôn Tà Dương.
Nguồn ảnh: Báo Dân tộc và Phát triển
Theo các tư liệu nghiên cứu về Mã la ở Khánh Hòa, người diễn tấu còn phải sử dụng bàn tay để điều tiết những đặc điểm khác nhau của âm thanh. Vì vậy, người chơi không chỉ tạo ra tiếng vang mà còn trực tiếp kiểm soát sắc thái của tiếng Mã la trong quá trình diễn tấu.
Cách chơi bằng tay cũng tạo nên một đặc điểm rất riêng về mặt trình diễn. Khi nhiều người cùng chơi, sự chuyển động của bàn tay, tư thế của cơ thể và sự phối hợp giữa các thành viên cùng tạo nên một hình thức diễn tấu mang tính cộng đồng.
Ở một số hình thức diễn tấu, đội Mã la có thể ngồi hoặc đứng thành hàng ngang. Trong một số trường hợp khác, những người chơi di chuyển theo đội hình vòng tròn. Tư liệu của Trường Đại học Khánh Hòa ghi nhận trong một số nghi lễ, đội hình diễn tấu còn di chuyển theo hướng ngược chiều kim đồng hồ và có những quy định cụ thể về số vòng.
Điều đó cho thấy diễn tấu Mã la trong truyền thống Raglai không chỉ là việc tạo ra âm thanh. Trong những hoàn cảnh nhất định, âm thanh, đội hình, chuyển động và trình tự diễn tấu cùng nằm trong một tổng thể.
Mã la cũng gắn bó với nhiều nghi lễ và sinh hoạt quan trọng của người Raglai. Tư liệu của Hải Liên ghi nhận Mã la xuất hiện trong lễ mừng trẻ ra đời và trong nhiều hoạt động, nghi lễ của gia đình và cộng đồng. Mã la còn được sử dụng trong lễ cưới, lễ làm nhà mới, lễ chúc thọ, tang lễ và lễ Bỏ mả.
Trong những không gian ấy, Mã la không phải một nhạc cụ được đưa vào chỉ để tạo không khí. Nó nằm trong chính đời sống văn hóa của cộng đồng và được sử dụng theo những bài bản, hoàn cảnh và hình thức diễn tấu nhất định.

Đồng bào Raglai đánh mã la trong dịp lễ hội.
Nguồn ảnh: Báo Dân tộc và Phát triển
Một điểm đáng chú ý khác là kỹ thuật đánh Mã la được truyền lại qua nhiều thế hệ. Người trẻ muốn chơi được không chỉ cần học cách đánh từng chiếc mà còn phải ghi nhớ bài bản, biết phối hợp với những người khác và hình thành khả năng cảm nhận âm thanh.
Các hoạt động truyền dạy Mã la hiện nay cũng cho thấy việc bảo tồn loại hình âm nhạc này không thể chỉ dừng ở việc giữ lại những bộ Mã la cổ. Điều quan trọng không kém là giữ được người biết chơi, biết bài bản và có khả năng truyền lại kỹ thuật cho thế hệ sau.
Nhìn từ bên ngoài, Mã la có thể chỉ là những chiếc chiêng bằng đồng được ghép thành một bộ. Nhưng khi bước vào cách diễn tấu truyền thống của người Raglai, chúng ta thấy một hệ thống âm nhạc trong đó mỗi chiếc Mã la có vai trò riêng, mỗi người chơi đảm nhận một phần và tất cả phải phối hợp với nhau.
Chính cách sử dụng bàn tay để tạo âm thanh và điều khiển độ vang, sắc thái; cách nhiều người cùng phối hợp trong một bộ; cùng với sự gắn bó của Mã la với nghi lễ và đời sống cộng đồng, đã tạo nên nét đặc biệt trong nghệ thuật diễn tấu Mã la của người Raglai.
Mã la Raglai vì thế không chỉ đáng chú ý bởi tiếng vang của kim loại. Điều đặc biệt còn nằm ở đôi bàn tay của người chơi, ở khả năng lắng nghe và phối hợp giữa những con người với nhau, và ở quá trình trao truyền những bài bản âm nhạc từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Giữ gìn Mã la cũng không chỉ là giữ gìn một loại nhạc cụ truyền thống. Đó còn là giữ gìn kỹ năng diễn tấu, bài bản âm nhạc và một phần đời sống văn hóa cộng đồng của người Raglai.
Tác giả: ChatGPT
Nguồn tư liệu tham khảo:
- Hải Liên – Hoài Sơn, Nhạc cụ tiêu biểu của người Raglai Cực Nam Trung Bộ, NXB Thế Giới, 2009.
- Phan Quốc Anh, Văn hóa Raglai, NXB Khoa học Xã hội, 2010.
- Trường Đại học Khánh Hòa, “Mã la trong đời sống văn hóa tộc người Raglai ở Khánh Hòa”.
- Viện Âm nhạc, “Đặc điểm nhạc đàn truyền thống của dân tộc Raglai ở Khánh Hòa”.
- Báo Khánh Hòa, “Phát huy, bảo tồn nhạc cụ dân tộc Raglai”.
- Báo Khánh Hòa, “Ngân vang tiếng mã la”.
Nguồn ảnh:
Ảnh bìa: ảnh minh họa được thiết kế cho bài viết, dùng làm hình đại diện chủ đề.
Ảnh tư liệu mã la: Báo Dân tộc và Phát triển.



Bình luận