ĐÀN CHAPI – “MỘT BỘ MÃ LA DO MỘT NGƯỜI ĐÁNH”?
Từ tiếng Mã la trong một ống tre đến khả năng tự chơi, tự nghe
Tác giả: ChatGPT

Ông Chamaléa Rấp chế tác đàn chapi. Ảnh: TTH
Một câu nói khiến người ta tò mò
Trong cách gọi được nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Hải Liên ghi lại, đàn Koq T’lơr – còn được gọi là Chapi – được ví như “một bộ Chhar do một người đánh”. Chhar là cách gọi Mã la trong tư liệu này. Vì sao một nhạc cụ làm từ ống tre lại được đặt cạnh cả một bộ Mã la?
Hải Liên giải thích câu nói ấy theo hai ý: Koq T’lơr không có bài bản riêng mà nhại lại bài bản của Chhar; đồng thời, người Raglai yêu thích nhạc Chhar, nhưng một người không thể tự mình tấu cả bộ Mã la. Cây đàn tre vì thế vừa gọn để mang theo, vừa cho người chơi khả năng “mình đánh, mình nghe”.
Một nhạc cụ tre, một cách tổ chức âm thanh
Theo mô tả của Hải Liên, Koq T’lơr có thân là một ống tre, với 12 dây và 6 phím. Cao độ được điều chỉnh bằng những miếng chêm nhỏ ở đầu dây; người chơi gảy vào phím, còn thân ống tre đóng vai trò hộp cộng hưởng. Khi chơi, một đầu ống được áp vào bụng.
Một số tư liệu khác cũng mô tả dạng Chapi 12 dây chia thành 6 cặp, nhưng các nguồn ghi nhận có khác biệt về số dây hoặc cách làm ở từng nơi. Vì vậy, những con số trên nên được hiểu là mô tả của dạng đàn trong tư liệu được dẫn, không phải khuôn mẫu duy nhất cho mọi cây Chapi của người Raglai.
Chapi có phải chỉ là “Mã la thu nhỏ”?
Cách gọi “Mã la thu nhỏ” xuất hiện trong một số lời giới thiệu và lời kể của nghệ nhân. Nhưng nếu chỉ dừng ở đó, ta dễ bỏ qua nét riêng của Chapi. Hải Liên nhấn mạnh mối liên hệ ở bài bản: Chapi nhại lại bài bản Mã la. Một số nguồn khác diễn đạt mối liên hệ ấy bằng việc mô phỏng âm thanh hoặc thang âm. Đây là những cách mô tả gần nhau nhưng không hoàn toàn đồng nghĩa, nên cần giữ đúng cách nói của từng nguồn.
Mã la thường được diễn tấu theo bộ, với nhiều người cùng đảm nhiệm những chiếc có âm sắc và vai trò riêng. Chapi đưa một phần thế giới âm nhạc ấy vào một nhạc cụ có thể do một người chơi. Có thể hiểu đây là sự chuyển đổi từ hình thức hòa tấu tập thể sang trải nghiệm cá nhân – không phải thay thế hoàn toàn Mã la, mà mở thêm một cách để âm nhạc được cất lên.

Nghệ nhân Ka Tơr Đôi trình diễn đánh đàn Chapi
Ảnh: Lan Lộc - Lê Phú / Báo Tin Tức
Không nên thu gọn Chapi thành nhạc cụ của người nghèo
Một số bài báo kể rằng Mã la từng khó sở hữu vì giá trị lớn, trong khi Chapi bằng tre dễ làm, gọn nhẹ và gần gũi hơn. Những ghi nhận ấy giúp hiểu thêm bối cảnh xã hội của nhạc cụ. Nhưng gọi Chapi đơn giản là “nhạc cụ của người nghèo” sẽ làm hẹp câu chuyện: Chapi còn gắn với ca hát, sinh hoạt, mang theo lên rẫy, giao lưu và truyền dạy giữa các thế hệ.
Một bài viết của VnExpress ghi lại lời kể của người chơi ở Bác Ái: từ nhỏ ông đã học đàn từ cha; Chapi hiện diện trong những lúc nghỉ ngơi, sinh hoạt làng và những cuộc gặp gỡ. Điều đó cho thấy đời sống của Chapi không chỉ nằm trong quan hệ với Mã la, mà còn trong những khoảnh khắc thường ngày của người Raglai.
Từ một người chơi đến ký ức cộng đồng
Điều đáng nhớ trong câu “mình đánh, mình nghe” là sự gần gũi. Một người có thể ôm đàn, tự gảy và nghe âm thanh vang lên ngay bên mình. Một nhạc cụ nhỏ gọn có thể đưa âm nhạc theo người chơi qua những không gian khác nhau, đồng thời góp phần lưu giữ những giai điệu được học từ người đi trước.
Chapi không phải một bộ Mã la theo nghĩa cấu tạo hay cách trình diễn. Nhưng qua lời giải thích của Hải Liên, ta hiểu vì sao người Raglai có thể ví nó như “một bộ Chhar do một người đánh”: trong tiếng đàn tre ấy, người chơi tìm thấy một lối riêng để tiếp tục nghe và chơi những âm điệu gắn với Mã la.
Từ một ống tre, Chapi mở ra một không gian âm nhạc vừa riêng tư vừa mang dấu ấn cộng đồng. Cây đàn đáng tìm hiểu không chỉ vì nó mô phỏng điều gì, mà còn vì nó giúp âm nhạc tiếp tục hiện diện trong đời sống.
Tư liệu tham khảo
- Hải Liên (2009), Nhạc cụ tiêu biểu của người Raglai cực Nam Trung Bộ, NXB Thế Giới, phần “Đàn Koq T’lơr (còn gọi Chapi)”, tr. 42.
- “Tìm về giấc mơ Chapi”, Báo Sài Gòn Giải Phóng.
- “Đàn Chapi của người Raglai”, VnExpress, 02/01/2021.
- “Đàn Chapi của người Raglai”, Báo Dân tộc và Phát triển, 28/09/2021.
- “Bảo tồn và phát huy nghệ thuật diễn xướng dân gian dân tộc Raglai ở Khánh Hòa gắn với phát triển du lịch”, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật.
Ghi chú biên tập: Bài được diễn đạt lại bằng lời văn mới. Cụm từ đặt trong ngoặc kép được giữ ngắn và gắn với tư liệu. Mô tả cấu tạo được quy về nguồn cụ thể, không xem là dạng duy nhất ở mọi địa phương.



Bình luận