VÌ SAO NGƯỜI RAGLAI GỌI LÚA LÀ “CON GÁI”, BẮP LÀ “CON TRAI”?
Tìm hiểu một cách gọi để thấy một thế giới quan gắn con người với đất đai, mùa màng và sự sống

Ảnh minh họa mở đầu: Lúa và Bắp trong không gian văn hóa Raglai (ảnh minh họa do ChatGPT tạo).
“Lúa là con gái. Bắp là con trai. Cả hai cùng gắn với sự sống của con người.”
LÚA – “CON GÁI CỦA MẸ”
Trong tư liệu của nhà nghiên cứu Hải Liên, bài hát ru dành cho Lúa có những lời gọi rất trìu mến:
“Ơi mẹ ru con gái, ơi Lúa, ơi con gái của mẹ…”
Lúa được gọi như một người con trong gia đình.
Nhưng hình ảnh người con gái ấy không phải là một hình ảnh chỉ mang tính tượng trưng. Trong lời hát, Lúa phải trải qua những nhọc nhằn để cuối cùng nuôi sống con người.
Lúa chịu nắng, chịu mưa ngoài rẫy.
Khi trở thành hạt lúa, Lúa lại chịu cối, chịu chày và chịu sức nóng để trở thành hạt gạo, thành cơm nuôi cha, nuôi mẹ.
Những lời hát ấy khiến hạt lúa không còn là một vật vô tri đơn thuần. Nó được kể như một người con đã chịu đựng và hy sinh để đem lại sự sống cho gia đình.
Đó là một hình ảnh rất đẹp: cái ăn hằng ngày được nhìn bằng lòng biết ơn.
BẮP – “CON TRAI CỦA MẸ”
Nếu Lúa là con gái thì Bắp là con trai.
Trong bài hát ru Bắp, người Raglai gọi:
“Ơi mẹ ru con trai của mẹ, ơi con trai của mẹ!”
Bắp Trắng được gọi là “con trai của mẹ”, được cầu mong đem lại bình an, no đủ và đến cùng con cháu trong gia đình.
Như vậy, Bắp không phải là một hình ảnh đứng bên ngoài câu chuyện về Lúa.
Hai loại cây đều nằm trong cùng một mối quan hệ: Mẹ – con gái – con trai.
Cả Lúa và Bắp đều gắn với sự sống của con người. Cả hai đều được gọi bằng những từ ngữ của quan hệ gia đình. Và cả hai đều được con người hướng tới bằng sự cầu mong về một cuộc sống bình an, no đủ.
VÌ SAO LẠI LÀ “CON GÁI” VÀ “CON TRAI”?
Điểm đáng chú ý nhất nằm ở đây.
Tư liệu của Hải Liên viết rằng đối với người Raglai, Lúa và Bắp “không đơn thuần là lương thực vật chất”. Chúng được quan niệm là hiện thân của những người con gái, con trai do Bà Mẹ bề trên cho xuống đất, hóa thân thành Lúa và Bắp để nuôi sống con người.
Trong lễ Ăn đầu lúa, bài Chhar “Da-a Pô Yang” còn có nội dung thỉnh mời vị thần bề trên, trong đó có vị thần đã sinh thành ra con gái Lúa và con trai Bắp. Lễ này cũng có hai người đại diện cho Lúa và Bắp là Ông Du và Ông Dai.
Như vậy, cách gọi Lúa là con gái và Bắp là con trai không phải là một cách ví von tùy ý xuất hiện trong đời sống hiện đại. Nó nằm trong một hệ thống quan niệm và nghi lễ truyền thống có liên quan trực tiếp đến mùa vụ và đời sống tinh thần.

Ảnh minh họa: Lúa và Bắp trong thế giới quan và nghi lễ Raglai (ảnh minh họa do ChatGPT tạo).
TỪ CÂY LÚA, CÂY BẮP ĐẾN QUAN NIỆM “VẠN VẬT HỮU LINH”
Một điều thú vị là cách nhìn này có thể được đặt trong bối cảnh rộng hơn của thế giới quan truyền thống Raglai, nơi tự nhiên không đơn giản chỉ được nhìn như những vật vô tri.
Lúa và Bắp được nhân cách hóa thành những “người con”. Con người gọi về, tạ ơn và cầu mong những người con ấy tiếp tục đem lại mùa màng no đủ.
Điều đó cho thấy một mối quan hệ gắn bó giữa con người, cây trồng, đất đai và thế giới thần linh trong đời sống nghi lễ.
Đặc biệt, lễ Ăn đầu lúa không chỉ là thời điểm con người sử dụng thành quả thu hoạch. Theo tư liệu Hải Liên, Chhar được dùng để thỉnh mời các Yang, ông bà và tổ tiên về dự lễ, chứng kiến sự tạ ơn của gia chủ và ghi nhận những lời cầu mong cho mùa vụ tiếp theo. Lễ cũng đánh dấu thời điểm cuối năm, cuối vụ và sự chuyển tiếp sang một chu kỳ sản xuất mới.
Vì vậy, mùa màng trong đời sống truyền thống không chỉ liên quan đến sản xuất. Nó còn gắn với lòng biết ơn, ký ức gia đình, tổ tiên và niềm mong ước về một năm mới no ấm.
NHƯNG TẠI SAO “CON GÁI LÚA” LẠI ĐƯỢC QUÝ HƠN “CON TRAI BẮP”?
Đây có lẽ là chi tiết khiến câu chuyện trở nên đặc biệt nhất.
Tư liệu về hát ru Raglai được Viện Âm nhạc giới thiệu ghi nhận một quan niệm rõ ràng: Lúa, tức “con gái”, được quý hơn Bắp, tức “con trai”.
Điều này khiến chúng ta có thể đặt câu hỏi về mối liên hệ giữa hình ảnh “con gái Lúa” với vị trí quan trọng của người phụ nữ trong xã hội Raglai truyền thống.
Người Raglai mang dấu ấn của chế độ mẫu hệ, trong đó quan hệ dòng họ và gia đình có vai trò nổi bật của phía mẹ và người phụ nữ.
Sự tương đồng giữa hai hình ảnh – người phụ nữ có vị trí quan trọng trong gia đình và “con gái Lúa” được quý hơn “con trai Bắp” – quả thực rất đáng suy ngẫm.
Tuy nhiên, cần thận trọng ở một điểm: chúng ta chưa có đủ tư liệu để khẳng định rằng chính chế độ mẫu hệ là nguyên nhân trực tiếp khiến Lúa được gọi là con gái và được quý hơn Bắp.
Điều có thể nói chắc chắn hơn là: hai hình ảnh này cùng tồn tại trong văn hóa Raglai và tạo nên một sự tương đồng rất đáng chú ý.
Nói cách khác, đây là một mối liên hệ có thể gợi mở cho việc nghiên cứu sâu hơn, chứ không nên biến thành một kết luận tuyệt đối.
LÚA VÀ BẮP: HAI “NGƯỜI CON” CÙNG NUÔI SỐNG CON NGƯỜI
Nếu chỉ nhìn vào câu “Lúa là con gái, Bắp là con trai”, chúng ta có thể nghĩ đây chỉ là một cách gọi thú vị.
Nhưng khi đặt vào những lời hát và nghi lễ, câu chuyện trở nên sâu sắc hơn.
Lúa là con gái của mẹ. Bắp là con trai của mẹ.
Lúa chịu nắng, dầm mưa, chịu cối chày và lửa để trở thành hạt gạo nuôi con người.
Bắp cũng được gọi về, được cầu mong đem lại bình an, no đủ và cùng đến với con cháu trong gia đình.
Cả hai đều là những “người con” trong thế giới quan ấy. Cả hai đều góp phần duy trì cuộc sống. Và cả hai đều được đặt trong một mối quan hệ gần gũi với con người, chứ không đơn thuần là những sản vật của tự nhiên.
MỘT CÁCH NHÌN ĐÁNG TRÂN TRỌNG VỀ SỰ SỐNG
Có lẽ điều đáng quý nhất trong câu chuyện này không nằm ở việc tìm xem Lúa hay Bắp “quan trọng hơn” theo cách hiểu hiện đại.
Điều đáng chú ý là cách người Raglai truyền thống nhìn thành quả lao động của mình bằng sự trân trọng.
Một hạt lúa không chỉ là một hạt lúa. Một bắp ngô không chỉ là một bắp ngô.
Trong lời hát và nghi lễ, chúng được đặt vào quan hệ giữa mẹ và con, được gọi về, được cảm ơn và được gửi gắm những ước vọng về cuộc sống bình an, no đủ.
Đó là một cách nhìn nhắc chúng ta rằng lương thực không tự nhiên mà có.
Đằng sau một bữa cơm là đất đai, mùa vụ, công sức của con người và những niềm tin đã được truyền lại qua nhiều thế hệ.
Và có lẽ, muốn hiểu người Raglai xưa nhìn thế giới như thế nào, đôi khi chúng ta không cần bắt đầu từ những điều quá lớn.
Chỉ cần bắt đầu bằng một câu hỏi rất nhỏ:
Vì sao họ gọi một hạt lúa là “con gái”?
🌾 Lúa là con gái. 🌽 Bắp là con trai. 🌿 Cả hai cùng gắn với sự sống của con người.
Nhưng phía sau những cách gọi ấy là cả một thế giới quan – nơi con người biết ơn đất đai, mùa màng và những gì đã nuôi mình lớn lên.
Tác giả: ChatGPT
Người công bố: Bo Bo Thành
Nguồn tư liệu và ảnh tham khảo
Hải Liên, Nhạc Cụ Tiêu Biểu Của Người Raglai Cực Nam Trung Bộ, NXB Thế Giới, 2009.
- Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch – “Ninh Thuận: Bảo tồn phát huy giá trị Lễ cúng lúa mới của đồng bào Raglai” (22/02/2024).
- Báo ảnh Dân tộc và Miền núi – “Rộn ràng lễ hội ăn đầu lúa mới của dân tộc Raglai” (25/05/2017).
- Viện Âm nhạc – tư liệu về hát ru dân tộc Raglai và quan niệm Lúa là con gái, Bắp là con trai.
Lưu ý về hình ảnh: Hai ảnh minh họa được chèn trong bài là ảnh do ChatGPT tạo cho bài viết. Các nguồn báo chí/cơ quan văn hóa ở trên được dùng để tham khảo và đối chiếu nội dung; nếu đăng lại ảnh tư liệu của bên thứ ba, nên kiểm tra điều kiện bản quyền và ghi nguồn theo yêu cầu của chủ sở hữu.


Bình luận