🐦 LỊCH RỪNG – NGƯỜI RAGLAI ĐỌC MÙA VỤ QUA TIẾNG CHIM
Khi chưa có những tờ lịch treo trên tường, người đi rẫy dựa vào đâu để biết mùa đã chuyển?
Trong đời sống nương rẫy, thiên nhiên không chỉ là nơi con người sinh sống mà còn mang đến những dấu hiệu để nhận biết thời gian. Với người Raglai, tiếng chim, tiếng ếch, sự thay đổi của thời tiết và những chuyển động của cây rừng gắn với từng thời điểm trong năm.
Bài viết này được xây dựng dựa trên tư liệu điền dã và nghiên cứu của nhà nghiên cứu Nguyễn Hải Liên, đặc biệt là cuốn Nhạc cụ tiêu biểu của người Raglai Cực Nam Trung Bộ (NXB Thế Giới, 2009).

LỊCH RỪNG – NGƯỜI RAGLAI ĐỌC MÙA VỤ QUA TIẾNG CHIM
🌿 THÁNG 1, 2, 3 – MÙA PHÁT VÀ ĐỐT RẪY
Tại vùng Tây Phước, địa bàn tiếp giáp với nhánh Raglai Bắc, đây là thời gian người dân bắt đầu phát và dọn rẫy.
Trong không gian ấy, tiếng kèn Gadet được sử dụng để gọi mọi người đi làm rẫy. Trên rừng xuất hiện nhiều Chim Đớp muỗi (Chip Bbăq), còn dọc theo các con suối và bụi bờ có tiếng Chim Bìm Bịp (Chip Bbarapu).
Những hình ảnh và âm thanh của mùa phát rẫy ấy cũng được lưu giữ trong các bài Chhar, trong đó có Nao apuq – Đi rẫy, Chip Bbăq – Chim Đớp muỗi và Chip Bbarapu – Chim Bìm Bịp.
🌧️ THÁNG 4, 5 – KHI TIẾNG CHIM GẮN VỚI MÙA MƯA
Tại Phước Thành, huyện Bác Ái, Ninh Thuận – một địa bàn thuộc nhánh Raglai Bắc – Hải Liên ghi nhận bài Chhar Proaih Manhi, nghĩa là Chim kêu mưa.
Tiếng Chim Pờ-Roái (Chip Proaih) được đặt trong thời điểm chuyển sang mùa mưa, khi người dân bắt đầu gieo tỉa và chờ những cơn mưa đầu mùa.
Ở Ninh Thuận, nếu thời điểm này vẫn chưa có mưa, tư liệu còn ghi nhận nhiều cộng đồng, đặc biệt ở nhánh Raglai Nam, tổ chức các nghi lễ cầu mưa. Những địa danh được ghi rõ gồm Tương Phúc, Tây Phước với lễ Yok ia; Là-A, Djăq và Rô-Ok với các lễ Ngăq Sôni, Ngăq Chher.
🐦 THÁNG 6, 7 – VỤ MÙA ĐANG LÊN
Đến tháng 6, 7, những nương rẫy bước vào thời kỳ cây trồng phát triển.
Trong những ghi nhận về nông lịch, thời gian này xuất hiện Chim cu hát (Katrao manhi), Chim cu gù (Katrao kaku) và Chim Công múa (Amrăh Tamaya).
Những âm thanh và hình ảnh của các loài chim ấy không chỉ hiện diện trong thiên nhiên mà còn được lưu giữ trong các bài Chhar của người Raglai.
🌾 THÁNG 8, 9, 10 – MÙA THU HOẠCH
Khi mùa thu hoạch đến, những loài chim đàn như Ri, Dồng dộc, Sáo… tìm đến những rẫy có lúa, đậu, kê.
Trong tư liệu, nhóm này được ghi bằng những tên Chhar như Chip Taleo, Chip Teo và Chip Palih.
Đây là lúc nương rẫy chuyển từ mùa sinh trưởng sang mùa thu hoạch – một bước chuyển quan trọng trong chu kỳ sản xuất của cư dân sống dựa vào rẫy.
🌙 THÁNG 11, 12 – CUỐI MÙA VỤ, BƯỚC VÀO ĂN LÚA MỚI
Cuối năm, khi chu kỳ sản xuất dần khép lại, tiếng Chim gọi bạn, còn gọi là Chim Chuông (Chip Lugo), thường vang lên về đêm.
Đây cũng là khoảng thời gian được ghi nhận với Ăn lúa mới hoặc Ăn đầu lúa.
Riêng đối với nhánh Raglai Nam, tư liệu ghi nhận lễ Ăn đầu lúa vẫn được tổ chức tại một số địa bàn như Yarok, Uk, Kamau thuộc xã Ma Nới và làng Là-A, xã Phước Hà.
Từ mùa phát rẫy đầu năm cho đến những ngày cuối vụ, tiếng chim vì thế xuất hiện cùng với một chu kỳ sản xuất kéo dài qua cả năm.

🌿 MỘT “CUỐN LỊCH” ĐƯỢC ĐỌC BẰNG TAI
🌿 MỘT “CUỐN LỊCH” ĐƯỢC ĐỌC BẰNG TAI
Điều thú vị trong những ghi nhận của Nguyễn Hải Liên là nông lịch không chỉ được nhìn bằng những mốc tháng.
Nó còn hiện diện trong những âm thanh của núi rừng.
Chim Đớp muỗi gắn với mùa phát, đốt rẫy.
Chim Pờ-Roái gắn với thời điểm chờ mưa.
Chim cu, chim cu gù và chim công xuất hiện trong khoảng thời gian vụ mùa đang phát triển.
Những loài chim đàn tìm đến rẫy khi mùa thu hoạch đến.
Và cuối mùa, tiếng Chim Chuông vang lên giữa đêm, cùng khoảng thời gian con người bước vào những nghi lễ của mùa lúa mới.
Có những cuốn lịch được đọc bằng mắt.
Nhưng giữa núi rừng, từ những dấu hiệu của thiên nhiên và kinh nghiệm sản xuất, người ta có thể cảm nhận mùa vụ bằng cả đôi tai.
Đó là một hình ảnh rất đẹp về mối quan hệ giữa con người Raglai và không gian núi rừng – nơi tiếng chim không chỉ là âm thanh của thiên nhiên, mà còn có thể trở thành dấu hiệu để nhận biết một mùa đang đến, một mùa đang qua.
Nguồn tư liệu: Nguyễn Hải Liên, Nhạc cụ tiêu biểu của người Raglai Cực Nam Trung Bộ, NXB Thế Giới, 2009.
Tác giả: ChatGPT
Người công bố: Bo Bo Thành
#Raglai #VanHoaRaglai #LichRung #AIImage



Bình luận