MÃ LA RAGLAI TỪNG ĐƯỢC COI LÀ “VẬT THIÊNG”

Tác giả: ChatGPT

Trong đời sống văn hóa truyền thống của người Raglai, Mã la không đơn thuần là một nhạc cụ dùng để tạo âm thanh trong những ngày hội. Đằng sau tiếng Mã la vang lên giữa núi rừng là cả một hệ thống quan niệm, nghi lễ và cách ứng xử đặc biệt của con người đối với loại nhạc cụ này.

Tư liệu nghiên cứu của Hải Liên ghi nhận rất rõ: Chhar, tên gọi được sử dụng trong tư liệu để chỉ Mã la, vừa là tài sản quý báu của gia tộc, được coi như vàng, vừa được xem là “vật thiêng” của gia tộc và cộng đồng người Raglai.

Điều đáng chú ý là tính thiêng của Mã la không chỉ được thể hiện qua quan niệm mà còn được thể hiện bằng những cách ứng xử cụ thể. Khi có được một bộ Mã la mới, gia đình phải cúng báo với tổ tiên, ông bà và làm lễ tạ Mã la trước khi trịnh trọng đặt bộ nhạc cụ ở một nơi cao, thoáng và sạch sẽ.

Tư liệu cũng ghi nhận rằng khi cần đưa Mã la xuống để cúng bái hoặc cho làng mượn, người Raglai phải làm lễ xin phép ông bà và cúng tạ Mã la.

Đội văn nghệ xã Phước Bình, huyện Bác Ái, Ninh Thuận biểu diễn đánh Mã la.
Nguồn ảnh:  Lê Na – Asah Xuyến – Phương Trân

MÃ LA VỪA LÀ TÀI SẢN QUÝ, VỪA LÀ VẬT THIÊNG

Trong đời sống truyền thống, một bộ Mã la là tài sản có giá trị lớn đối với gia tộc. Hải Liên ghi nhận Chhar nằm trong số những tài sản quý nhất của người Raglai và có giá trị được ví như vàng.

Nhưng giá trị của Mã la không chỉ nằm ở vật chất.

Khi một gia đình mua hoặc đổi được một bộ Mã la mới, việc đầu tiên không phải là mang ra sử dụng ngay. Gia đình phải làm lễ báo với tổ tiên, ông bà và cúng tạ Mã la. Sau nghi thức ấy, bộ Mã la mới được đặt ở một nơi cao, thoáng và sạch sẽ.

Cách ứng xử này cho thấy Mã la có một vị trí đặc biệt trong không gian gia đình. Nó không được đối xử như một vật dụng thông thường, mà gắn với gia tộc, tổ tiên và đời sống tinh thần của cộng đồng.

Đặc biệt, khi cần đưa Mã la xuống khỏi nơi cất giữ, dù để thực hiện nghi lễ hay cho làng mượn, người Raglai cũng phải làm lễ xin phép và cúng tạ.

Như vậy, “vật thiêng” ở đây không chỉ là một cách gọi. Tính thiêng được thể hiện qua những nghi thức cụ thể mà con người thực hiện đối với Mã la.

MỘT NGHI THỨC ĐẶC BIỆT: “ĐÁNH THỨC” CẢ BỘ MÃ LA

Một trong những chi tiết đặc biệt nhất được Hải Liên ghi lại là nghi thức cúng Mã la trong lễ hội Ăn đầu lúa ở làng Tà-Dương, xã Phước Thái, Ninh Phước.

Trước khi tấu nhạc lễ, người đại diện cho gia tộc Ia-Cơ phải tự mình thực hiện nghi thức cúng Mã la.

Người nhà mang bộ Mã la ra và đặt úp xuống đất. Sau đó, người đại diện cầm chiếc Chhar lớn nhất, được gọi là “Mẹ cả”, đánh một tiếng thật lớn với hàm ý “đánh thức” cả bộ Chhar.

Sau tiếng đánh ấy, từng chiếc Chhar được lật ngửa ra và người chủ lễ bắt đầu khấn tạ Mã la.

Đây là một chi tiết rất có giá trị để hiểu về vị trí của Mã la trong đời sống truyền thống. Trước khi trở thành âm thanh của một cuộc diễn tấu, chính bộ Mã la đã là đối tượng của một nghi thức.

Tiếng đánh đầu tiên của chiếc “Mẹ cả” vì thế không chỉ đơn thuần là tín hiệu bắt đầu chơi nhạc. Theo tư liệu, nó mang hàm ý “đánh thức” cả bộ Mã la trước khi bước vào phần nhạc lễ.

LỜI KHẤN NHẮC ĐẾN NHỮNG NGƯỜI TẠO RA MÃ LA

Trong lời khấn tạ Mã la được Hải Liên ghi lại, người Raglai nhắc đến những vị tổ phụ được quan niệm là những người từng đào mỏ, lọc đồng, làm Mã la và làm chiêng.

Chi tiết này cho thấy Mã la được đặt trong mối liên hệ với các thế hệ đi trước. Không chỉ có những người đang sở hữu và sử dụng Mã la ở hiện tại, mà trong nghi thức còn có sự hiện diện của ký ức về những người được xem là đã tạo ra và truyền lại loại nhạc cụ này.

Qua đó, Mã la trở thành một phần của mối liên hệ giữa thế hệ hiện tại với tổ tiên trong quan niệm truyền thống.

MÃ LA ĐI CÙNG VỚI VÒNG ĐỜI CON NGƯỜI

Mã la không chỉ xuất hiện trong lễ Ăn đầu lúa.

Tư liệu của Hải Liên cho thấy Chhar gắn với nhiều chặng trong vòng đời của người Raglai. Trong lễ mừng trẻ ra đời ở làng Yarok, xã Ma Nới, sau nghi thức cúng mừng, chủ nhà và bà con tấu Mã la để chúc mừng.

Nếu trong nhà không có loại Mã la phù hợp, gia đình có thể đi mượn về để cùng chơi.

Mã la cũng được ghi nhận trong nhiều nghi lễ và sự kiện quan trọng khác của đời sống Raglai như lễ cưới, lễ làm nhà mới, lễ chúc thọ, tang lễ và lễ Bỏ mả.

Như vậy, tiếng Mã la có thể xuất hiện ở nhiều thời điểm quan trọng của một đời người và trong những sinh hoạt lớn của gia đình, dòng họ và cộng đồng.

Đây cũng là một trong những lý do khiến Mã la có vị trí đặc biệt trong văn hóa Raglai. Nó không chỉ tồn tại trong một không gian biểu diễn riêng biệt mà gắn với chính đời sống của cộng đồng.

MÃ LA VÀ ĐỜI SỐNG CỘNG ĐỒNG

Mã la còn cho thấy sự gắn kết giữa gia đình, dòng họ và cộng đồng làng.

Một bộ Mã la có thể thuộc về một gia tộc, nhưng trong những dịp cần thiết, nó có thể được sử dụng trong sinh hoạt chung của cộng đồng. Tư liệu cũng ghi nhận trường hợp Mã la được cho làng mượn, và việc đưa Mã la ra khỏi nơi cất giữ cũng phải có nghi thức xin phép và cúng tạ.

Điều đó cho thấy Mã la vừa mang tính gia tộc, vừa có vai trò trong đời sống cộng đồng.

Trong những lễ hội truyền thống, tiếng Mã la không chỉ phục vụ một cá nhân mà được tạo nên và thưởng thức trong không gian chung của nhiều người.

Âm thanh của Mã la vì thế trở thành một phần của đời sống cộng đồng Raglai.

TỪ “VẬT THIÊNG” ĐẾN DI SẢN VĂN HÓA

Ngày nay, đời sống xã hội đã có nhiều thay đổi, nhưng Mã la vẫn được các cộng đồng Raglai gìn giữ và truyền dạy.

Các nghệ nhân tiếp tục hướng dẫn thế hệ trẻ cách sử dụng Mã la, giúp người trẻ làm quen với những bài bản và kỹ thuật diễn tấu truyền thống.

Việc bảo tồn Mã la vì vậy không chỉ là bảo quản những chiếc chiêng cổ.

Nếu chỉ giữ lại một bộ Mã la mà không còn người biết đánh, không còn người nhớ bài bản và không còn người hiểu những hoàn cảnh mà Mã la được sử dụng, thì một phần quan trọng của di sản cũng có nguy cơ bị mất đi.

Bởi vậy, truyền dạy cho thế hệ trẻ có ý nghĩa đặc biệt. Đó là cách để kỹ năng diễn tấu, bài bản âm nhạc và những hiểu biết gắn với Mã la tiếp tục được trao truyền.

GIỮ LẠI TIẾNG MÃ LA, GIỮ LẠI MỘT PHẦN KÝ ỨC RAGLAI

Ngày nay, khi nhìn một bộ Mã la, chúng ta có thể dễ dàng nhận ra đây là một loại nhạc cụ truyền thống.

Nhưng những tư liệu về đời sống Raglai truyền thống cho thấy đằng sau những chiếc chiêng ấy là nhiều lớp giá trị.

Mã la từng là tài sản quý của gia tộc.

Mã la được đặt ở nơi cao, thoáng và sạch sẽ.

Mã la được cúng báo với tổ tiên khi gia đình có được một bộ mới.

Mã la được làm lễ xin phép khi đưa xuống sử dụng hoặc cho làng mượn.

Mã la xuất hiện trong những nghi lễ quan trọng của đời người và cộng đồng.

Và trong một nghi thức tại Tà-Dương, chiếc Mã la lớn nhất còn được đánh một tiếng với hàm ý “đánh thức” cả bộ trước khi tấu nhạc lễ.

Những chi tiết ấy giúp chúng ta hiểu rằng việc gọi Mã la là “vật thiêng” không phải là một cách mô tả tùy ý. Trong tư liệu về văn hóa Raglai, tính thiêng ấy được thể hiện qua cách cộng đồng đối xử với Mã la, qua nghi lễ, qua mối quan hệ với tổ tiên và qua vị trí của Mã la trong đời sống gia tộc.

Tiếng Mã la hôm nay có thể vang lên trong những buổi biểu diễn, những lễ hội văn hóa hay những lớp truyền dạy cho thế hệ trẻ.

Nhưng phía sau âm thanh ấy vẫn còn một phần ký ức của cộng đồng.

Đó là ký ức về gia đình, dòng họ, tổ tiên và những thế hệ đã gìn giữ Mã la.

Vì vậy, bảo tồn Mã la không chỉ là bảo tồn một nhạc cụ.

Đó còn là giữ gìn một phần ký ức văn hóa và một phần cách nhìn về đời sống của người Raglai.

Một bộ Mã la được các nghệ nhân Raglai gìn giữ và sử dụng trong đời sống văn hóa. Ảnh: Báo Dân tộc và Phát triển, 2025.

Tác giả: ChatGPT

Nguồn tư liệu tham khảo:

  • Hải Liên – Hoài Sơn, Nhạc cụ tiêu biểu của người Raglai Cực Nam Trung Bộ, NXB Thế Giới, 2009.
  • Phan Quốc Anh, Văn hóa Raglai, NXB Khoa học Xã hội, 2010.
  • Viện Âm nhạc, các tư liệu nghiên cứu về nhạc cụ và âm nhạc truyền thống Raglai.
  • Trường Đại học Khánh Hòa, “Mã la trong đời sống văn hóa tộc người Raglai ở Khánh Hòa”.
  • Báo Khánh Hòa, các bài viết về bảo tồn và truyền dạy Mã la Raglai.

Nguồn ảnh minh họa:

Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam - Vietnam Museum of Ethnology

Báo Dân tộc và Phát triển, tư liệu về việc gìn giữ và phát huy tiếng Mã la của người Raglai.