VÌ SAO NGƯỜI RAGLAI COI MÃ LA LÀ VẬT THIÊNG?
Bài viết văn hóa – Gan Jing World
Tác giả: ChatGPT
Biên soạn dựa trên tư liệu nghiên cứu về văn hóa và âm nhạc Raglai
Vì sao một nhạc cụ lại trở thành “vật thiêng”?
Trong nhiều nền văn hóa, cồng, chiêng và các nhạc cụ bằng đồng không chỉ được xem như phương tiện tạo âm thanh. Chúng có thể xuất hiện trong nghi lễ, gắn với tổ tiên, thần linh, cộng đồng và những thời điểm chuyển tiếp quan trọng của đời người. UNESCO khi giới thiệu Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên cũng ghi nhận một thế giới quan trong đó tiếng cồng chiêng có thể trở thành phương tiện giao tiếp đặc biệt giữa con người với các đấng thiêng và thế giới siêu nhiên.
Trong các cộng đồng Nam Đảo ở Việt Nam và khu vực Đông Nam Á, những quan hệ giữa âm nhạc, nghi lễ và thế giới tinh thần cũng xuất hiện dưới nhiều hình thức khác nhau. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa mọi cộng đồng Nam Đảo đều có cùng một quan niệm về cồng chiêng. So sánh chỉ giúp đặt Mã la Raglai vào một bối cảnh rộng hơn; còn ý nghĩa cụ thể của Mã la phải được hiểu từ chính đời sống và tư liệu của người Raglai.
Từ góc nhìn ấy, việc người Raglai coi Mã la là vật thiêng không phải một quan niệm biệt lập hay khó hiểu. Nhưng để hiểu vì sao Mã la có vị trí đặc biệt đến vậy, cần đi sâu vào cách người Raglai cất giữ, sử dụng, gọi tên, diễn tấu và đưa Mã la vào các nghi lễ của mình.

Ảnh tư liệu: Mã La - Thanh âm của núi rừng
Nguồn ảnh: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam - Vietnam Museum of Ethnology
1. Tính thiêng không nằm ở chiếc Mã la đơn thuần
Các tư liệu về Raglai cho thấy Mã la được đặt ở một vị trí rất khác với một vật dụng thông thường. Trường Đại học Khánh Hòa ghi nhận trong tín ngưỡng truyền thống, Mã la được xem là nhạc cụ thiêng, được đặt ở nơi trang trọng; mỗi chiếc Mã la có thể được coi như một vị thần và trước khi sử dụng phải làm lễ tạ ơn, xin phép Giàng.
Hải Liên trong công trình Nhạc cụ tiêu biểu của người Raglai Cực Nam Trung Bộ cũng ghi nhận Chhar – tên gọi trong tư liệu để chỉ Mã la – vừa là tài sản quý của gia tộc, vừa mang tính thiêng. Khi có được bộ Mã la mới, gia đình phải báo với tổ tiên, làm lễ tạ Mã la rồi mới đưa bộ nhạc cụ vào vị trí cất giữ. Khi cần lấy Mã la xuống để sử dụng hoặc cho cộng đồng mượn, việc xin phép và cúng tạ cũng được đặt trong một khuôn khổ nghi thức.
Như vậy, “thiêng” ở đây không phải chỉ là một tính từ dùng để ca ngợi nhạc cụ. Tính thiêng được thể hiện bằng hành vi: cách cất giữ, cách xin phép, cách đưa Mã la vào nghi lễ và cách cộng đồng ứng xử với nó.
2. Vì sao cồng chiêng nói chung thường gắn với tâm linh?
Nhìn rộng ra, mối liên hệ giữa cồng chiêng và đời sống tâm linh xuất hiện ở nhiều xã hội Đông Nam Á. Trong Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên, UNESCO mô tả cồng chiêng như một phương tiện giao tiếp đặc biệt với thế giới thần linh và siêu nhiên, đồng thời hiện diện trong nhiều nghi lễ cộng đồng. Đây là một trường hợp tiêu biểu cho việc âm thanh của nhạc cụ không chỉ được nghe như âm nhạc mà còn được hiểu như một thành phần của nghi lễ.
Ở Bali, nghiên cứu về bộ nhạc khí selonding thiêng tại Tenganan cũng cho thấy tính thiêng của một nhạc cụ có thể được quy định bởi chính cộng đồng và không thể mặc nhiên áp dụng cho mọi loại cồng chiêng. Điều đó rất quan trọng: không phải cứ là cồng hay chiêng thì tự nhiên trở thành vật thiêng. Tính thiêng là một quan hệ văn hóa được một cộng đồng xác lập và duy trì.
Đặt cạnh những trường hợp ấy, Mã la Raglai trở nên dễ hiểu hơn: cộng đồng không chỉ nghe tiếng Mã la mà còn trao cho nó một vị trí trong quan hệ giữa con người, gia đình, tổ tiên, thần linh và cộng đồng.
3. Mã la và quan niệm về một “gia đình bằng âm thanh”
Một điểm rất đặc sắc của Mã la Raglai là mỗi chiếc trong một dàn không chỉ khác nhau về cao độ mà còn có vị trí và tên gọi gắn với tổ chức gia đình mẫu hệ. Tư liệu của Viện Âm nhạc ghi nhận trong một số dàn Mã la ở Khánh Hòa, những chiếc ở âm khu trầm có vai trò “mẹ”, “cha”, còn những chiếc cao hơn được tổ chức theo các vai trò của con cái.
Điều này tạo ra một cách hình dung rất đặc biệt: một bộ Mã la không phải tập hợp những chiếc chiêng rời rạc, mà là một hệ thống có quan hệ giữa các thành viên. Khi hòa tấu, mỗi chiếc đảm nhận một vai trò; âm nhạc được tạo nên từ sự phối hợp của cả dàn.
Cần lưu ý rằng số lượng Mã la và cách phân vai có sự khác nhau giữa các vùng Raglai. Vì vậy, không nên biến mô hình của một địa phương thành quy tắc chung cho toàn bộ người Raglai. Điểm đáng chú ý hơn là tư duy tổ chức dàn Mã la theo quan hệ gia đình đã được nhiều tư liệu ghi nhận.
4. “Đánh thức” Mã la – một hình ảnh rất đặc biệt trong nghi lễ
Trong tư liệu của Hải Liên về lễ Ăn đầu lúa ở Tà-Dương, Phước Thái, Ninh Phước, trước khi tấu nhạc lễ có nghi thức cúng Mã la. Bộ Mã la được đưa ra, đặt úp; người đại diện gia tộc dùng chiếc Mã la lớn nhất, được gọi là “Mẹ cả”, đánh một tiếng với hàm ý đánh thức cả bộ Chhar. Sau đó các chiếc Mã la được lật lại và nghi thức khấn tạ được thực hiện.
Đây là một chi tiết rất đáng chú ý vì nó cho thấy Mã la đã là đối tượng của nghi lễ trước khi trở thành nhạc cụ phục vụ nghi lễ. Có thể dùng hình ảnh “đánh thức Mã la” để diễn giải chiều sâu của quan niệm ấy, nhưng cần nói rõ đây là cách diễn giải dựa trên chi tiết nghi lễ được ghi chép, chứ không nên biến nó thành một thuật ngữ phổ quát của người Raglai.
Chính những chi tiết như vậy giúp phân biệt Mã la với một vật dụng âm nhạc thông thường: âm thanh chỉ là một phần; mối quan hệ mà cộng đồng đặt vào nhạc cụ mới là điều tạo nên vị trí đặc biệt của nó.
5. Mã la không chỉ có một vai trò trong Lễ Bỏ mả
Lễ Bỏ mả là một trong những không gian quan trọng nhất để thấy mối quan hệ giữa Mã la và thế giới tinh thần. Lễ Bỏ mả của người Raglai đã được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, trong nghi lễ này, người Raglai thực hiện việc tiễn đưa người chết về thế giới của ông bà tổ tiên và kết thúc những ràng buộc giữa người sống với người đã khuất.
Một số tư liệu ở Khánh Hòa ghi nhận trong phần nghi lễ của Bỏ mả có bài Tumaya được sử dụng với chức năng chiêu hồn. Nhưng nếu chỉ nói Mã la trong Bỏ mả là để “chiêu hồn” thì sẽ làm nghèo đi vai trò thực tế của nó.
Tư liệu Hải Liên về Phước Chiến cho thấy trong Bỏ mả có thể phân biệt phần lễ và phần hội. Atoq Ya được sử dụng khi các thầy lễ bắt đầu thực hiện nghi thức và múa lễ; Atoq Ruwơ có chức năng như một hình thức diễn tấu thay cho lời nói, vừa góp phần diễn đạt nội dung của cuộc lễ vừa là nơi người diễn tấu thể hiện tài nghệ; Atoq Pakruk thuộc phần nhạc vui hội.
Như vậy, Mã la trong Bỏ mả vừa có thể tham gia vào phần nghi lễ, vừa có thể truyền tải nội dung, vừa hiện diện trong phần sinh hoạt cộng đồng. “Chiêu hồn” là một chức năng quan trọng được ghi nhận ở một số vùng và bài bản, nhưng không phải toàn bộ vai trò của Mã la trong Bỏ mả.
Điều này cũng phù hợp với bức tranh rộng hơn về Mã la: Hải Liên ghi nhận các bài Chhar được sưu tầm phản ánh nhiều mặt của đời sống xã hội, từ sản xuất, rừng núi, săn bắt, chăn nuôi đến nghi lễ, vui chơi và giáo dục cộng đồng.
6. Mã la đi theo vòng đời và mùa vụ
Mã la không chỉ xuất hiện ở những nghi lễ liên quan đến cái chết. Tư liệu nghiên cứu cho thấy Chhar có mặt trong nhiều chặng của vòng đời người Raglai: từ những nghi thức liên quan đến trẻ mới sinh, đến cưới hỏi, làm nhà mới, các nghi lễ cộng đồng và những thời điểm quan trọng khác.
Trong lễ cưới, Mã la có thể đảm nhiệm những bài bản mang tính chúc phúc, nhắc nhở và gửi gắm đến đôi vợ chồng. Trong các nghi lễ nông nghiệp, Mã la lại nằm trong một không gian khác, nơi cộng đồng bày tỏ lòng biết ơn và cầu mong cho mùa màng.
Điều đó cho thấy Mã la không chỉ nối con người với thế giới tâm linh trong một nghi lễ riêng biệt. Nó còn nối những giai đoạn khác nhau của đời sống con người, từ khi sinh ra, trưởng thành, lập gia đình cho đến khi qua đời.
7. Có phải tiếng Mã la có một “tần số thiêng” đặc biệt?
Không nên nói như vậy nếu không có dữ liệu đo đạc cụ thể. Các nghiên cứu âm học về cồng chiêng trên thế giới cho thấy âm thanh của gong có cấu trúc phức tạp, với nhiều thành phần dao động và bồi âm; đặc điểm âm thanh phụ thuộc vào hình dáng, kích thước, vật liệu, độ dày và cách kích thích.
Đối với Mã la Raglai, nghiên cứu của Viện Âm nhạc cũng nhấn mạnh rằng các cao độ được ghi nhận trong một số dàn chỉ mang tính tương đối do điều kiện thu âm và đo đạc còn hạn chế. Vì vậy, giá trị “thiêng” của Mã la không nên được giải thích bằng một con số Hz đặc biệt.
Điều có cơ sở hơn là Mã la có một tổ chức âm thanh và vai trò diễn tấu riêng. Các chiếc trong dàn có quan hệ về cao độ và vai trò; sự phối hợp ấy tạo thành một hệ thống âm nhạc mà cộng đồng đã truyền lại qua nhiều thế hệ.
8. Từ một nhạc cụ đến ký ức của cộng đồng
Nếu chỉ nhìn Mã la như những tấm đồng tròn, chúng ta sẽ bỏ qua phần quan trọng nhất của nó. Trong đời sống truyền thống, một bộ Mã la có thể là tài sản quý của gia tộc, được cất giữ ở nơi trang trọng, được làm lễ khi đưa vào sử dụng và được đưa vào những thời điểm quan trọng của cộng đồng.
Mỗi bài bản còn gắn với một hoàn cảnh. Có bài dành cho nghi lễ, có bài dùng trong phần hội, có bài mang tính giao tiếp, có bài gắn với cưới hỏi, mùa vụ hoặc những sinh hoạt cộng đồng. Vì thế, hiểu Mã la cũng là hiểu một phần cách người Raglai tổ chức đời sống bằng âm thanh.
Theo nghĩa đó, tiếng Mã la không chỉ vang lên trong không gian vật lý. Nó mang theo ký ức về gia đình, dòng họ, làng và những thế hệ đã truyền lại cách đánh, bài bản và quy tắc sử dụng.
Kết luận: Vì sao Mã la được coi là vật thiêng?
Câu trả lời không nằm ở việc Mã la được làm bằng đồng, cũng không nằm ở một “tần số thần bí” nào đó. Tính thiêng của Mã la được tạo nên bởi cả một hệ thống quan hệ văn hóa.
Đó là quan hệ giữa Mã la với tổ tiên; giữa bộ Mã la với gia đình và dòng họ; giữa âm thanh với nghi lễ; giữa bài bản với những hoàn cảnh cụ thể; giữa con người với Giàng và thế giới tinh thần; giữa quá khứ với thế hệ đang tiếp tục gìn giữ.
Nhìn rộng ra, việc cồng chiêng gắn với nghi lễ và thế giới siêu nhiên trong nhiều nền văn hóa Đông Nam Á cho thấy cách hiểu ấy không phải điều quá xa lạ. Nhưng điều làm Mã la Raglai trở nên đặc biệt chính là hệ thống ý nghĩa riêng mà người Raglai đã tạo dựng và trao truyền cho nó.
Vì vậy, gọi Mã la là “vật thiêng” không đơn giản là nói rằng đây là một nhạc cụ quan trọng. Đó là cách nói về một vật thể đã bước vào thế giới của ký ức, nghi lễ, gia tộc, cộng đồng và niềm tin.
Giữ Mã la vì thế không chỉ là giữ lại những chiếc chiêng. Quan trọng hơn là giữ được người biết đánh, người nhớ bài bản, người hiểu hoàn cảnh sử dụng và thế hệ trẻ có thể tiếp tục trao truyền những tri thức ấy.
“Khi tiếng Mã la còn được hiểu, không chỉ được nghe, một phần ký ức Raglai vẫn còn được truyền lại.”
Tác giả và nguồn tư liệu
Tác giả: ChatGPT
- Bài viết được biên soạn lại bằng lời văn độc lập từ các nguồn nghiên cứu và tư liệu dưới đây; không sao chép nguyên văn nội dung nguồn.
- Hải Liên, Nhạc cụ tiêu biểu của người Raglai Cực Nam Trung Bộ, NXB Thế Giới, 2009.
- Phan Quốc Anh, Văn hóa Raglai, NXB Khoa học Xã hội, 2010.
- Viện Âm nhạc – “Đặc điểm nhạc đàn truyền thống của dân tộc Raglai ở Khánh Hòa”.
- Viện Âm nhạc – “Phát huy, bảo tồn nhạc cụ dân tộc Raglai”.
- Trường Đại học Khánh Hòa – “Mã la trong đời sống văn hóa tộc người Raglai ở Khánh Hòa”.
- Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch – Công bố Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (đợt 1), trong đó có Lễ Bỏ mả của người Raglai.
- Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch – Tái hiện trích đoạn Lễ Bỏ mả của dân tộc Raglai.
- UNESCO – Space of Gong Culture.
- Nghiên cứu về selonding thiêng tại Tenganan, Bali – J-STAGE.
Ảnh trong bài
Ảnh bìa: ảnh minh họa được thiết kế cho bài viết, dùng làm hình đại diện chủ đề.
Ảnh tư liệu Mã la: Mã La - Thanh âm của núi rừng - Nguồn ảnh: Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam - Vietnam Museum of Ethnology
Tham khảo thêm ảnh báo chí về Mã la và Lễ Bỏ mả từ Báo Khánh Hòa, Báo Văn Hóa và Cổng Thông tin điện tử Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Khi đăng lại ảnh báo chí, cần tuân thủ điều kiện bản quyền và ghi rõ nguồn của từng ảnh.



Bình luận