Có những nhạc cụ được tạo ra để tạo nên giai điệu. Nhưng cũng có những âm thanh gắn trực tiếp với công việc và cuộc sống hằng ngày.
Trong tư liệu về nhạc cụ dân gian Raglai, kèn Gadet là một trường hợp đặc biệt. Chiếc kèn nhỏ làm từ sừng này từng gắn với mùa phát, dọn rẫy và được sử dụng để gọi mọi người, đồng thời phát tín hiệu khi có thú rừng hoặc nguy hiểm.

Kèn Gadet
🎺 GADET KHÔNG PHẢI LÚC NÀO CŨNG ĐƯỢC THỔI
Theo tư liệu của nhà nghiên cứu Nguyễn Hải Liên, người Raglai Nam sử dụng Gadet trong mùa phát, dọn rẫy.
Trên đường lên rẫy, tiếng Gadet được dùng để gọi mọi người. Âm thanh của kèn cũng có tác dụng xua đuổi thú rừng.
Đáng chú ý, cách phát âm thanh còn có thể mang những tín hiệu khác nhau. Khi tiếng kèn được thổi nhanh, ngắt quãng, đó có thể là tín hiệu báo hiệu thú dữ hoặc nguy hiểm.
Một quy định sử dụng rất đặc biệt cũng được ghi nhận: khi cây trồng đang trong thời kỳ sinh trưởng, người ta không thổi Gadet.
Điều đó cho thấy Gadet không phải một nhạc cụ được sử dụng tùy lúc, mà gắn với những thời điểm nhất định trong chu kỳ sản xuất nương rẫy.
🐃 MỘT CHIẾC KÈN LÀM TỪ SỪNG
Theo Hải Liên, Gadet được làm từ sừng sơn dương hoặc sừng trâu non, dài khoảng 20 cm và có lưỡi gà bằng đồng.
Đây là loại nhạc cụ không định âm. Âm thanh của nó được tạo ra bằng hơi và được điều chỉnh bằng cách sử dụng bàn tay.
Trong phần mô tả của mình, Hải Liên cho biết âm thanh Gadet có thể gợi đến tiếng chim, tiếng thú, tiếng nước, tiếng lá cây và tiếng gió.
Chiếc kèn vì thế mang một dáng vẻ rất gần với môi trường rừng núi nơi nó được sử dụng.
🌿 MỘT GHI NHẬN CỤ THỂ Ở TÂY PHƯỚC
Trong phần tư liệu về nông lịch nương rẫy, Hải Liên ghi nhận tại Tây Phước – địa bàn tiếp giáp với nhánh Raglai Bắc – vào khoảng tháng 1, 2 và 3, Gadet được sử dụng để gọi mọi người cùng phát, dọn rẫy.
Đây là một ghi nhận cụ thể về địa bàn và thời điểm sử dụng, vì vậy không nên từ đó suy rộng thành đặc điểm chung của tất cả các nhóm Raglai.
Chi tiết này cũng cho thấy tiếng Gadet từng nằm trong chính nhịp hoạt động của mùa rẫy: con người lên rẫy, cùng làm việc và đồng thời chú ý đến những nguy hiểm có thể xuất hiện trong không gian rừng núi.

Cụ ông Raglai thổi kèn Gadet
🔔 KHI TIẾNG KÈN TRỞ THÀNH TÍN HIỆU
Điều đáng chú ý ở Gadet không chỉ nằm ở chất liệu hay hình dáng của chiếc kèn.
Quan trọng hơn là cách âm thanh của nó được sử dụng trong đời sống.
Tiếng kèn có thể gọi mọi người.
Cách thổi nhanh, ngắt quãng có thể báo hiệu nguy hiểm.
Đến khi cây trồng bước vào thời kỳ sinh trưởng, tiếng kèn lại không được sử dụng.
Qua những ghi nhận này, Gadet hiện lên không chỉ như một nhạc cụ dân gian, mà còn là một phương tiện giao tiếp gắn với công việc nương rẫy và môi trường sống.
Có những âm thanh được tạo ra để thưởng thức.
Nhưng cũng có những âm thanh được tạo ra để gọi nhau, cảnh báo nhau và cùng nhau làm việc.
Và tiếng Gadet của người Raglai là một âm thanh như thế – một dấu vết đáng chú ý của đời sống nương rẫy truyền thống.
Tác giả: ChatGPT
Người công bố: Bo Bo Thành
Nguồn tham khảo:
Hải Liên, Hoài Sơn, Nhạc cụ tiêu biểu của người Raglai Cực Nam Trung Bộ, NXB Thế giới, 2009.
Ảnh minh họa: Ảnh dựng bằng AI, dựa trên hình ảnh Gadet thực tế do người công bố cung cấp để tham chiếu hình dáng và cách sử dụng. Một số ảnh khác sưu tầm nhiều nguồn



Bình luận