Ngữ văn 11 Bài 4 - Thực hành tiếng Việt: Lỗi về thành phần câu và cách sửa

Nhận biết lỗi về thành phần câu và cách sửa

1. Thiếu thành phần nòng cốt

Thành phần nòng cốt của câu thường gồm chủ ngữ và vị ngữ. Khi câu thiếu một hoặc cả hai thành phần này mà không thể khôi phục được từ ngữ cảnh, câu có thể mắc lỗi.

a. Câu thiếu chủ ngữ

Câu thiếu chủ ngữ thường xảy ra khi người viết nhầm trạng ngữ với chủ ngữ.

Ví dụ: Với tác phẩm này đã thể hiện tài năng của một cây bút truyện ngắn bậc thầy.

Trong câu trên, Với tác phẩm này là trạng ngữ, không phải chủ ngữ; câu vì thế thiếu chủ ngữ.

Cách sửa:

• Bổ sung chủ ngữ: Với tác phẩm này, nhà văn đã thể hiện tài năng của một cây bút truyện ngắn bậc thầy.
• Hoặc bỏ quan hệ từ để cụm từ trở thành chủ ngữ: Tác phẩm này đã thể hiện tài năng của một cây bút truyện ngắn bậc thầy.

b. Câu thiếu vị ngữ

Câu có chủ ngữ nhưng không có thành phần nêu hoạt động, đặc điểm, trạng thái, tính chất... của chủ thể được nói đến.

Ví dụ: Những con người vị tha giàu đức hi sinh ấy.

Câu trên mới chỉ có thành phần làm chủ ngữ, chưa có vị ngữ.

Cách sửa: Những con người vị tha, giàu đức hi sinh ấy luôn để lại trong tôi niềm kính phục.

c. Câu thiếu cả chủ ngữ và vị ngữ

Câu chỉ có một cụm từ, chưa tạo thành cấu trúc nòng cốt của câu.

Ví dụ: Trong hoàn cảnh nước sôi lửa bỏng như thế.

Cụm từ trên chỉ nêu hoàn cảnh, chưa có chủ ngữ và vị ngữ.

Cách sửa: Trong hoàn cảnh nước sôi lửa bỏng như thế, tôi không thể chần chừ.

2. Sắp xếp sai vị trí thành phần câu

Trong câu tiếng Việt, chủ ngữ thường đứng trước vị ngữ.

Một đơn vị bộ đội / đang hành quân trong rừng.

Tuy nhiên, trong một số trường hợp, đặc biệt trong văn học, vị trí của các thành phần câu có thể được đảo lại để phục vụ mục đích nghệ thuật.

Ví dụ: Nơi đây sống một người tóc bạc.

Ở đây, vị ngữ sống được đặt trước chủ ngữ một người tóc bạc. Cách đảo này có dụng ý nghệ thuật nên không phải là lỗi.

Ngược lại, trong giao tiếp thông thường, cách đảo trật tự không phù hợp có thể khiến câu trở nên khó hiểu, gượng ép.

Lưu ý: Không phải mọi câu có trật tự khác với mô hình chủ ngữ – vị ngữ đều là câu sai. Cần căn cứ vào ngữ cảnh và mục đích diễn đạt.

3. Thiếu vế câu

Một số quan hệ từ thường đi thành cặp quan hệ từ:

• vì... nên... 
• tuy... nhưng... 
• chẳng những... mà còn... 
• càng... càng... 
• nếu... thì... 

Khi đã sử dụng một quan hệ từ đòi hỏi quan hệ tương ứng mà bỏ mất vế cần thiết, câu có thể mắc lỗi thiếu vế.

Ví dụ: Trái Đất nóng lên chẳng những khiến băng ở Bắc Cực và Nam Cực tan nhanh, nhấn chìm nhiều vùng đất màu mỡ.

Câu đã sử dụng chẳng những nhưng chưa có vế tương ứng mà còn.

Cách sửa: Trái Đất nóng lên chẳng những khiến băng ở Bắc Cực và Nam Cực tan nhanh, nhấn chìm nhiều vùng đất màu mỡ, mà còn đe dọa sự sống của muôn loài.

4. Cần chú ý đến ngữ cảnh khi xác định lỗi

Có những câu nếu tách khỏi văn bản thì tưởng như thiếu thành phần câu, nhưng khi đặt trong ngữ cảnh cụ thể lại hoàn toàn có thể hiểu được.

Ví dụ: Rừng Hoành Bồ có một nương đó. Rộng và sâu lắm.

Câu Rộng và sâu lắm nếu đứng riêng thì có vẻ thiếu chủ ngữ. Nhưng dựa vào câu trước, người đọc hiểu chủ thể được nói đến là rừng Hoành Bồ.

Vì vậy không phải cứ câu không có đầy đủ chủ ngữ, vị ngữ là câu sai. Khi đánh giá một câu, cần xem xét: Cấu trúc câu → Ngữ cảnh → Mục đích diễn đạt.

Thực hành

Bài tập 1. Nhận biết lỗi về thành phần câu và đề xuất phương án sửa

Trong những trường hợp sau, trường hợp nào mắc lỗi về thành phần câu? Hãy phát hiện và đề xuất phương án sửa lỗi cho những trường hợp đó.

a. Bằng những khảo sát đáng tin cậy đã chỉ ra rằng, các con sông lớn đang dần dần khô cạn.

b. Rất thú vị truyện ngắn sử dụng các yếu tố kì dị, lạ lùng.

c. Những con người vị tha giàu đức hi sinh ấy.

d. Theo báo Tuổi trẻ cho biết, tình trạng ùn ứ nông sản của nông dân miền Tây đã bước đầu được giải quyết.

e. Chữ người tử tù, một tác phẩm được sáng tác bằng bút pháp lãng mạn của Nguyễn Tuân.

g. Với những tin tức lan truyền trên mạng xã hội không phải bao giờ cũng chính xác.

h. Khổ thơ chỉ có một câu, rất đặc biệt.

Gợi ý trả lời

a. Bằng những khảo sát đáng tin cậy đã chỉ ra rằng, các con sông lớn đang dần dần khô cạn.

Lỗi: Câu thiếu chủ ngữ.

• Bằng những khảo sát đáng tin cậy là trạng ngữ, không phải chủ ngữ. 
• đã chỉ ra rằng các con sông lớn đang dần dần khô cạn là vị ngữ. 
• Câu chưa có chủ thể thực hiện hành động chỉ ra. 

Cách sửa 1: Bổ sung chủ ngữ:

Bằng những khảo sát đáng tin cậy, các nhà khoa học đã chỉ ra rằng các con sông lớn đang dần dần khô cạn.

Cách sửa 2: Bỏ quan hệ từ “bằng”:

Những khảo sát đáng tin cậy đã chỉ ra rằng các con sông lớn đang dần dần khô cạn.

b. Rất thú vị truyện ngắn sử dụng các yếu tố kì dị, lạ lùng.

Lỗi: Câu sắp xếp thành phần câu không hợp lí, khiến cấu trúc câu trở nên gượng ép.

Có thể xác định:

• truyện ngắn → chủ ngữ; 
• sử dụng các yếu tố kì dị, lạ lùng → vị ngữ; 
• rất thú vị → thành phần biểu thị đánh giá. 

Cách đặt rất thú vị lên đầu câu làm cho quan hệ giữa các thành phần không rõ ràng.

Cách sửa: Truyện ngắn sử dụng các yếu tố kì dị, lạ lùng rất thú vị.

Hoặc: Điều thú vị là truyện ngắn sử dụng các yếu tố kì dị, lạ lùng.

c. Những con người vị tha giàu đức hi sinh ấy.

Lỗi: Câu thiếu vị ngữ.

• Những con người vị tha giàu đức hi sinh ấy là chủ ngữ. 
• Câu chưa có thành phần cho biết những con người ấy làm gì, như thế nào, ra sao... 

Cách sửa: Những con người vị tha, giàu đức hi sinh ấy thật đáng trân trọng.

Hoặc: Những con người vị tha, giàu đức hi sinh ấy luôn để lại trong tôi niềm kính phục.

d. Theo báo Tuổi trẻ cho biết, tình trạng ùn ứ nông sản của nông dân miền Tây đã bước đầu được giải quyết.

Lỗi: Câu có sự kết hợp không phù hợp giữa “theo” và “cho biết”.

Có hai cấu trúc đúng: “Theo báo Tuổi trẻ, ...” hoặc “Báo Tuổi trẻ cho biết...”

Nhưng câu đã dùng Theo thì không nên tiếp tục dùng cho biết.

Cách sửa 1: Theo báo Tuổi trẻ, tình trạng ùn ứ nông sản của nông dân miền Tây đã bước đầu được giải quyết.

Cách sửa 2: Báo Tuổi trẻ cho biết tình trạng ùn ứ nông sản của nông dân miền Tây đã bước đầu được giải quyết.

e. Chữ người tử tù, một tác phẩm được sáng tác bằng bút pháp lãng mạn của Nguyễn Tuân.

Lỗi: Câu thiếu vị ngữ.

• Chữ người tử tù → chủ ngữ. 
• một tác phẩm được sáng tác bằng bút pháp lãng mạn của Nguyễn Tuân → thành phần chêm xen, có tác dụng giải thích cho Chữ người tử tù. 
• Thành phần chêm xen không thể thay thế vị ngữ. 

Cách sửa 1: Bổ sung từ “là”:

Chữ người tử tù là một tác phẩm được sáng tác bằng bút pháp lãng mạn của Nguyễn Tuân.

Cách sửa 2: Giữ thành phần chêm xen và bổ sung vị ngữ:

Chữ người tử tù – một tác phẩm được sáng tác bằng bút pháp lãng mạn của Nguyễn Tuân – đã để lại nhiều ấn tượng sâu sắc trong lòng người đọc.

g. Với những tin tức lan truyền trên mạng xã hội không phải bao giờ cũng chính xác.

Lỗi: Câu thiếu chủ ngữ.

• Với những tin tức lan truyền trên mạng xã hội là trạng ngữ. 
• không phải bao giờ cũng chính xác là vị ngữ. 
• Câu thiếu chủ thể được nhận xét là không phải bao giờ cũng chính xác. 

Cách sửa 1: Bỏ quan hệ từ “với”:

Những tin tức lan truyền trên mạng xã hội không phải bao giờ cũng chính xác.

Cách sửa 2: Bổ sung chủ ngữ:

Với những tin tức lan truyền trên mạng xã hội, chúng ta không thể cho rằng chúng bao giờ cũng chính xác.

h. Khổ thơ chỉ có một câu, rất đặc biệt.

Không mắc lỗi về thành phần câu.

Câu có thể được hiểu là: Khổ thơ / chỉ có một câu, rất đặc biệt.

Trong đó, rất đặc biệt có thể được hiểu là phần bổ sung đặc điểm cho một câu hoặc cho toàn bộ nhận xét về khổ thơ. Cấu trúc này vẫn có thể chấp nhận trong ngữ cảnh.

Có thể diễn đạt rõ ràng hơn: Khổ thơ chỉ có một câu và câu thơ ấy rất đặc biệt.

→ Khi sửa lỗi thành phần câu, không chỉ cần phát hiện câu “thiếu” thành phần nào mà còn phải xác định chức năng của từng bộ phận trong câu. Đặc biệt, cần phân biệt trạng ngữ với chủ ngữ, thành phần chêm xen với vị ngữ, và luôn đặt câu vào ngữ cảnh trước khi kết luận câu có sai hay không.

Bài tập 2. Phát hiện lỗi về thành phần câu và sửa lại

a. Truyện ngắn, thể loại linh hoạt ấy.

b. Đã vẽ bức tranh tường hoành tráng này một nhóm họa sĩ đến từ thành phố.

c. Số đỏ không chỉ là một tác phẩm trào phúng đặc sắc vào bậc nhất trong văn học Việt Nam trước 1945.

d. Văn bản nghị luận, loại văn bản được viết ra với mục đích thuyết phục người đọc.

Gợi ý trả lời

a. Truyện ngắn, thể loại linh hoạt ấy.

Lỗi: Câu thiếu vị ngữ.

• Truyện ngắn là chủ ngữ. 
• thể loại linh hoạt ấy là thành phần phụ chú/chêm xen, dùng để giải thích thêm về truyện ngắn. 
• Câu chưa có vị ngữ. 

Cách sửa: Truyện ngắn là thể loại linh hoạt.

Hoặc giữ thành phần chêm xen: Truyện ngắn – thể loại linh hoạt ấy – luôn có khả năng phản ánh đời sống một cách sinh động.

b. Đã vẽ bức tranh tường hoành tráng này một nhóm họa sĩ đến từ thành phố.

Lỗi: Sắp xếp sai vị trí các thành phần câu trong cách diễn đạt thông thường.

Câu đang đặt:

Đã vẽ bức tranh tường hoành tráng này → vị ngữ
một nhóm họa sĩ đến từ thành phố → chủ ngữ

Cấu trúc vị ngữ – chủ ngữ không phải lúc nào cũng sai, vì tiếng Việt có hiện tượng đảo ngữ. Tuy nhiên, trong câu này, cách đảo không tạo được hiệu quả nghệ thuật rõ ràng mà khiến câu thiếu tự nhiên.

Cách sửa: Một nhóm họa sĩ đến từ thành phố đã vẽ bức tranh tường hoành tráng này.

c. Số đỏ không chỉ là một tác phẩm trào phúng đặc sắc vào bậc nhất trong văn học Việt Nam trước 1945.

Lỗi: Thiếu vế câu.

Câu đã sử dụng cặp quan hệ từ mở đầu:

không chỉ... mà còn...

nhưng mới có vế không chỉ, chưa có vế tương ứng mà còn.

Cách sửa: Số đỏ không chỉ là một tác phẩm trào phúng đặc sắc vào bậc nhất trong văn học Việt Nam trước 1945 mà còn là một tác phẩm có giá trị hiện thực sâu sắc.

Có thể viết: Số đỏ không chỉ là một tác phẩm trào phúng đặc sắc vào bậc nhất trong văn học Việt Nam trước 1945 mà còn là một tác phẩm có giá trị nghệ thuật đặc sắc.

d. Văn bản nghị luận, loại văn bản được viết ra với mục đích thuyết phục người đọc.

Lỗi: Thiếu vị ngữ.

• Văn bản nghị luận → chủ ngữ. 
• loại văn bản được viết ra với mục đích thuyết phục người đọc → thành phần chêm xen, giải thích cho văn bản nghị luận. 
• Câu chưa có vị ngữ chính. 

Cách sửa 1: Văn bản nghị luận là loại văn bản được viết ra với mục đích thuyết phục người đọc.

Ở đây, là loại văn bản được viết ra với mục đích thuyết phục người đọc trở thành vị ngữ.

Cách sửa 2: Văn bản nghị luận – loại văn bản được viết ra với mục đích thuyết phục người đọc – có vai trò quan trọng trong đời sống xã hội.

Kết quả khái quát

Bài tập 3. Vì sao những câu sau đây (lấy từ một số văn bản văn học) mặc dù không đầy đủ thành phần câu nhưng vẫn không bị xem là câu sai?

a. Huân cảm tưởng như mình đã bị thuổng văn. Bị đạo ý.

(Nguyễn Trường Quý, Câu chuyện bắt đầu từ tầng 10)

b. Mắt mèo hoang. Em thích mẹ nói em có con mắt mèo hoang và dã thú.

(Nguyễn Ngọc Thuần, Một thiên nằm mộng)

c. Đó là người câm của quán rượu. Anh Ba Hoành!

(Nguyễn Quang Sáng, Quán rượu người câm)

Gợi ý trả lời

a. Huân cảm tưởng như mình đã bị thuổng văn. Bị đạo ý.

(Nguyễn Trường Quý, Câu chuyện bắt đầu từ tầng 10)

Câu “Bị đạo ý.” không có đầy đủ chủ ngữ và vị ngữ theo cấu trúc câu thông thường. Tuy nhiên, đây không phải là câu sai.

• Chủ thể của trạng thái bị đạo ý đã được xác định ở câu trước là Huân.
• Có thể khôi phục thành: “Huân bị đạo ý.”
• Việc lược bỏ chủ ngữ giúp lời văn trở nên ngắn gọn, tự nhiên, gần với dòng cảm nhận và lời nói của nhân vật.

→ Đây là câu tỉnh lược, thành phần chủ ngữ được lược bỏ nhưng có thể khôi phục từ ngữ cảnh.

b. Mắt mèo hoang. Em thích mẹ nói em có con mắt mèo hoang và dã thú.

(Nguyễn Ngọc Thuần, Một thiên nằm mộng)

Câu “Mắt mèo hoang.” không có cấu trúc chủ ngữ – vị ngữ đầy đủ, nhưng vẫn có ý nghĩa rõ ràng trong văn cảnh.

• Câu có dạng một cụm danh từ, dùng để nêu lên hình ảnh mắt mèo hoang.
• Cụm từ này gợi ra một ấn tượng, liên tưởng hoặc đặc điểm ngoại hình trong dòng ý nghĩ của nhân vật.
• Có thể diễn đạt đầy đủ hơn, chẳng hạn: “Mắt em giống mắt mèo hoang.”
• Tuy nhiên, nếu sửa thành câu đầy đủ thì sắc thái biểu đạt sẽ thay đổi. Cách viết ngắn “Mắt mèo hoang.” tạo cảm giác một hình ảnh bật lên đột ngột trong ý thức, phù hợp với lối trần thuật giàu tính cảm giác của văn bản.

→ Đây là câu đặc biệt được sử dụng có dụng ý nghệ thuật, không phải lỗi về thành phần câu.

c. Đó là người câm của quán rượu. Anh Ba Hoành!

(Nguyễn Quang Sáng, Quán rượu người câm)

Câu “Anh Ba Hoành!” cũng không có cấu trúc chủ ngữ – vị ngữ, nhưng không thể xem là câu sai.

• Đây là một câu đặc biệt, được cấu tạo bằng một cụm danh từ.
• Đặt trong ngữ cảnh, câu này có thể được hiểu là một lời gọi, nhận ra hoặc xác định nhân vật.
• Có thể khôi phục ý nghĩa thành: “Đó là anh Ba Hoành!” hoặc: “Người đó là anh Ba Hoành!”

Nhưng tác giả cố ý sử dụng câu ngắn “Anh Ba Hoành!” để tạo nhịp điệu đột ngột, tự nhiên, phù hợp với lời thoại và tình huống giao tiếp.

→ Đây là câu đặc biệt, có giá trị biểu đạt riêng.

Kết luận

Ba trường hợp trên cho thấy cần phân biệt “câu không đầy đủ thành phần” với “câu sai”.

Trong văn bản văn học, câu không đầy đủ thành phần vẫn có thể đúng nếu thành phần bị lược bỏ được khôi phục từ ngữ cảnh hoặc nếu sự không đầy đủ ấy là một dụng ý nghệ thuật.

Vì vậy, khi phát hiện lỗi về thành phần câu, cần tránh cách làm máy móc: thấy thiếu chủ ngữ hoặc vị ngữ là lập tức kết luận câu sai. Cần xem xét đồng thời cấu tạo câu – ngữ cảnh – mục đích giao tiếp – hiệu quả biểu đạt.

GHI NHỚ

Có thể cô đọng toàn bộ bài học thành bốn điểm cần nhớ:

1. Câu có thể mắc lỗi khi thiếu chủ ngữ, thiếu vị ngữ hoặc thiếu cả chủ ngữ và vị ngữ.

2. Câu có thể mắc lỗi khi sắp xếp sai vị trí các thành phần, nhưng cần phân biệt với cách đảo thành phần có dụng ý nghệ thuật.

3. Câu có thể mắc lỗi khi thiếu vế trong những cấu trúc quan hệ từ tương ứng như chẳng những... mà còn..., tuy... nhưng..., nếu... thì...

4. Khi xác định câu sai, không được chỉ nhìn vào cấu trúc bề mặt; cần đặt câu trong ngữ cảnh và xem xét mục đích diễn đạt. Câu tỉnh lược, câu đặc biệt hoặc những câu không đầy đủ thành phần nhưng có thể hiểu được trong ngữ cảnh không nhất thiết là câu sai.