CỒNG CHIÊNG CỦA CÁC DÂN TỘC NAM ĐẢO Ở VIỆT NAM
So sánh cách đánh, cấu trúc âm nhạc và đặc điểm diễn xướng

Nghệ nhân Raglai trình diễn mã la.
1. KHÁI QUÁT
Ở Việt Nam, các dân tộc Nam Đảo tiêu biểu gồm Chăm, Ê Đê, Gia Rai, Raglai và Chu Ru. Tuy cùng thuộc một nhóm ngôn ngữ, các cộng đồng này không có một kiểu cồng chiêng thống nhất. Mỗi cộng đồng phát triển cách lựa chọn nhạc cụ, cách tạo âm, tổ chức dàn, tiết tấu và không gian diễn xướng riêng.
Vì vậy, nghiên cứu cồng chiêng Nam Đảo cần xem xét đồng thời điểm chung và điểm riêng, thay vì cho rằng cùng một ngữ hệ thì có cùng cách đánh.
2. Ê ĐÊ

Ê Đê: người chơi ngồi trong không gian nhà và diễn tấu chiêng bằng dùi.
Ê Đê có truyền thống cồng chiêng phát triển mạnh ở Tây Nguyên, tiêu biểu là dàn Knǎh.
Người chơi sử dụng dùi, mỗi người đảm nhiệm một chiếc chiêng trong tổng thể. Một đặc điểm đáng chú ý là hình thức diễn tấu gắn với tư thế ngồi và không gian nhà dài. Các chiêng phối hợp những mô hình tiết tấu khác nhau để tạo thành tổng thể âm nhạc.
Đặc trưng: dùi đánh – tư thế ngồi – nhà dài – nhiều lớp tiết tấu.
3. GIA RAI

Gia Rai: dàn chiêng nhiều người, mỗi người đảm nhiệm một phần của tổng thể.
Gia Rai có nhiều loại dàn cồng chiêng với biên chế và chức năng khác nhau. Trong một số dàn, chiêng núm và chiêng bằng đảm nhiệm những vai trò riêng trong cấu trúc âm nhạc.
Người chơi sử dụng dùi và mỗi thành viên đảm nhiệm một phần của dàn. Các mô hình tiết tấu và cao độ phối hợp với nhau tạo thành một chỉnh thể.
Đặc trưng: dàn đa dạng – phân công từng chiêng – nhiều tầng tiết tấu và giai điệu.
4. RAGLAI

Raglai: nghệ nhân đánh mã la bằng tay; tay còn lại tham gia điều khiển âm thanh.
Raglai có truyền thống mã la rất đặc sắc. Mã la là loại chiêng không có núm và được diễn tấu chủ yếu bằng tay.
Người chơi vừa đánh vừa dùng bàn tay còn lại để điều tiết độ vang, âm sắc và trường độ. Đây là một kỹ thuật tạo âm rất đáng chú ý của Raglai.
Điểm đặc biệt hơn nằm ở cấu trúc dàn: mỗi người đảm nhiệm một mã la với một hình tiết tấu riêng; các hình tiết tấu kết hợp thành âm nhạc đa tiết tấu. Trong hệ thống mã la, các nhạc cụ còn được tổ chức theo quan niệm gia đình mẫu hệ.
Đặc trưng: đánh tay – điều âm bằng tay – mỗi người một hình tiết tấu – đa tiết tấu.
5. CHU RU

Chu Ru: diễn tấu chiêng trong không gian cộng đồng và thực hành truyền dạy.
Cồng chiêng Chu Ru gắn chặt với nghi lễ, múa và sinh hoạt cộng đồng.
Cồng chiêng có thể hòa cùng trống và kèn bầu lơkel, tạo nền cho các điệu múa Tamya và những hình thức diễn xướng cộng đồng. Trong văn hóa Chu Ru, bài chiêng và điệu múa là những thành phần gắn bó chặt chẽ với nhau.
Đặc trưng: cồng chiêng – trống/nhạc cụ khác – múa – nghi lễ cộng đồng.
6. CHĂM

Chăm Hroi: biểu diễn nhạc cụ gõ bằng đồng trong không gian văn hóa cộng đồng ở Phú Yên.
Đối với người Chăm cần phân biệt các vùng văn hóa. Một trường hợp đặc biệt là Chăm Hroi ở Bình Định – Phú Yên.
Dàn cồng ba – chiêng năm – trống đôi của Chăm Hroi có nhiều điểm tương đồng với dàn của Ba Na trong cùng khu vực. Một số bài bản cũng được cả hai cộng đồng sử dụng, cho thấy quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa.
Đây là ví dụ rõ ràng cho thấy ngữ hệ không quyết định hoàn toàn cách đánh cồng chiêng; môi trường cư trú và giao lưu với cộng đồng láng giềng cũng có vai trò rất lớn.
Đặc trưng: cồng ba – chiêng năm – trống đôi – giao thoa văn hóa.
7. ĐIỂM GIỐNG NHAU
Các truyền thống cồng chiêng Nam Đảo có một số điểm chung:
- Mang tính âm nhạc tập thể.
- Nhiều người cùng đảm nhiệm những phần khác nhau.
- Các âm thanh riêng lẻ được phối hợp thành một tổng thể.
- Tiết tấu giữ vai trò quan trọng.
- Gắn với nghi lễ, lễ hội và đời sống cộng đồng.
- Có thể kết hợp với múa, trống và các nhạc cụ khác.
8. ĐIỂM KHÁC NHAU
Sự khác biệt thể hiện rõ ở:
- Cách tạo âm: dùi hoặc tay.
- Điều khiển âm: để vang hoặc dùng tay chạm, ép, nhả.
- Tư thế: ngồi hoặc đứng.
- Biên chế: số lượng và loại cồng chiêng.
- Cấu trúc âm nhạc: cao độ, tiết tấu, đa tiết tấu và sự đan xen.
- Không gian diễn xướng: nhà dài, buôn làng, nghi lễ hoặc sân hội.
9. AI GIỐNG AI?
Ê Đê – Gia Rai: gần nhau ở việc sử dụng dùi và tổ chức dàn cồng chiêng nhiều thành phần, nhưng mỗi dân tộc có biên chế và cách tổ chức âm nhạc riêng.
Raglai – một số nhóm Tây Nguyên: gần nhau ở kỹ thuật sử dụng bàn tay để tạo và kiểm soát âm thanh, nhưng Raglai có hệ thống mã la và cấu trúc đa tiết tấu riêng.
Chu Ru – các truyền thống Tây Nguyên: gần nhau ở sự kết hợp giữa cồng chiêng, múa và nghi lễ, nhưng có bài bản và hình thức diễn xướng riêng.
Chăm Hroi – Ba Na: có sự tương đồng rõ ở một số biên chế và bài bản, phản ánh giao lưu văn hóa tại khu vực cư trú.
10. KẾT LUẬN
Các dân tộc Nam Đảo ở Việt Nam cùng chia sẻ một nền tảng ngôn ngữ nhưng không có một kiểu đánh cồng chiêng duy nhất.
Ê Đê nổi bật với dùi, tư thế ngồi và không gian nhà dài.
Gia Rai nổi bật với sự đa dạng của dàn và sự phân công nhiều tầng.
Raglai nổi bật với mã la đánh bằng tay, điều âm bằng tay và cấu trúc đa tiết tấu.
Chu Ru nổi bật với sự kết hợp giữa cồng chiêng, múa và nghi lễ.
Chăm Hroi nổi bật ở hiện tượng giao thoa giữa truyền thống Nam Đảo và không gian văn hóa Bahnaric.
Điều đó cho thấy cách đánh cồng chiêng không chỉ được quyết định bởi nguồn gốc ngôn ngữ, mà còn hình thành qua lịch sử, môi trường cư trú, giao lưu văn hóa, nghi lễ và sự sáng tạo của từng cộng đồng.
CÙNG MỘT HỌ NGÔN NGỮ – NHIỀU CON ĐƯỜNG ÂM NHẠC – MỖI CỘNG ĐỒNG MỘT BẢN SẮC RIÊNG
TÁC GIẢ: CHATGPT
Tên người sử dụng/biên tập: Bo Bo Thành
Ghi chú: Bài viết được biên soạn nhằm giới thiệu và so sánh một số đặc điểm về nhạc cụ, kỹ thuật diễn tấu, cấu trúc âm nhạc và không gian văn hóa cồng chiêng của các dân tộc Nam Đảo ở Việt Nam.
Nguồn hình ảnh và tư liệu tham khảo
• Viện Âm nhạc Việt Nam – Gong and gong sets in the Highland (tư liệu về Knǎh của Ê Đê).
• Báo Nhân Dân – tư liệu/hình ảnh về văn hóa cồng chiêng Gia Rai.
• Báo Dân tộc và Phát triển – hình ảnh nghệ nhân Raglai trình diễn mã la.
• Báo Nhân Dân – hình ảnh và tư liệu về cồng chiêng Chu Ru.
• Viện Âm nhạc Việt Nam và nghiên cứu về Chăm Hroi – Ba Na: Trống đôi – Cồng ba – Chiêng năm.



Bình luận