Ngữ văn 11 Bài 1 - Văn bản 1: Vợ nhặt (Kim Lân)

KHỞI ĐỘNG

Bạn biết gì về nạn đói năm Ất Dậu (1945) xảy ra ở Việt Nam? 

Gợi ý:

Em biết nạn đói năm Ất Dậu (1945) là một trong những thảm họa lớn nhất trong lịch sử Việt Nam. Nạn đói xảy ra chủ yếu ở các tỉnh miền Bắc vào cuối năm 1944 và đầu năm 1945, khiến hơn hai triệu người chết. Nguyên nhân là do thực dân Pháp và phát xít Nhật bóc lột, bắt nông dân nhổ lúa trồng đay, thu gom thóc phục vụ chiến tranh; cùng với đó là thiên tai và việc vận chuyển lương thực bị đình trệ. Khắp nơi xuất hiện cảnh người đói khát, phải bỏ quê đi xin ăn, nhiều người chết ngay trên đường. Nạn đói đã để lại nỗi đau sâu sắc trong lịch sử dân tộc.

Theo bạn, có phải lúc nào nghịch cảnh trong đời sống (như nạn đói, thiên tai, chiến tranh, dịch bệnh,…) cũng chỉ đẩy con người vào tình thế bi quan, tuyệt vọng hay không? Vì sao?

Gợi ý:

- Theo em, nghịch cảnh là thử thách giúp con người rèn luyện bản lĩnh và ý chí. Trong thiên tai, dịch bệnh hay chiến tranh, nhiều người vẫn kiên cường vượt qua khó khăn, không ngừng lao động và tìm cách xây dựng lại cuộc sống. Chính những thử thách ấy giúp con người trở nên mạnh mẽ và trưởng thành hơn.

- Em cho rằng khi cuộc sống bình yên, con người có thể sống riêng lẻ; nhưng trong hoạn nạn, mọi người thường biết quan tâm, sẻ chia và giúp đỡ nhau nhiều hơn. Những hành động như cứu trợ đồng bào vùng lũ, hỗ trợ người nghèo trong đại dịch hay hiến máu cứu người đều cho thấy nghịch cảnh có thể làm sáng lên những phẩm chất tốt đẹp của con người.

- Theo em, không phải ai cũng đủ sức vượt qua khó khăn. Khi phải chịu quá nhiều mất mát, cô đơn hoặc không có sự hỗ trợ từ gia đình và xã hội, con người rất dễ rơi vào tuyệt vọng. Vì vậy, để vượt qua nghịch cảnh, ngoài ý chí của bản thân còn cần sự quan tâm, động viên và chung tay của cộng đồng.

TÌM HIỂU CHUNG

Kim Lân (1920–2007), tên khai sinh là Nguyễn Văn Tài, quê ở làng Phù Lưu, huyện Từ Sơn (nay thuộc thành phố Từ Sơn), tỉnh Bắc Ninh. Ông sinh ra trong một gia đình nghèo và chỉ được học hết bậc tiểu học. Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, Kim Lân vừa làm nhiều nghề để mưu sinh vừa bắt đầu sáng tác văn chương. Sau Cách mạng, ông tiếp tục hoạt động văn học, từng công tác tại Hội Nhà văn Việt Nam và được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học – Nghệ thuật năm 2001. Cuộc đời gắn bó với làng quê và người nông dân đã đem đến cho Kim Lân vốn sống phong phú, trở thành nền tảng cho những trang văn giàu sức sống và tình người.

Kim Lân là cây bút chuyên viết truyện ngắn, có phong cách nghệ thuật mộc mạc, chân thực và giàu chất nhân văn. Ông đặc biệt thành công khi viết về cuộc sống, phong tục và vẻ đẹp tâm hồn của người nông dân Việt Nam trước và sau Cách mạng tháng Tám. Dù sáng tác không nhiều, mỗi tác phẩm của ông đều được chắt lọc, giàu giá trị hiện thực và thấm đẫm tình yêu con người. Các tác phẩm tiêu biểu của Kim Lân gồm Làng, Vợ nhặt, Con chó xấu xí, Nên vợ nên chồng,... 

Vợ nhặt là một trong những truyện ngắn xuất sắc nhất của Kim Lân và cũng là một thành tựu tiêu biểu của văn xuôi Việt Nam hiện đại. Tác phẩm được viết dựa trên cốt truyện của tiểu thuyết Xóm ngụ cư, sáng tác ngay sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 nhưng còn dang dở. Đến năm 1954, sau khi hòa bình được lập lại ở miền Bắc, Kim Lân viết lại và hoàn chỉnh thành truyện ngắn Vợ nhặt, in trong tập Con chó xấu xí (1962). Lấy bối cảnh nạn đói khủng khiếp năm 1945 khiến hơn hai triệu người chết, tác phẩm phản ánh chân thực số phận bi thảm của người nông dân dưới ách thống trị của thực dân Pháp và phát xít Nhật. Đồng thời, qua tình huống "nhặt vợ" độc đáo, Kim Lân đã khẳng định vẻ đẹp của tình người, khát vọng sống, khát vọng hạnh phúc và niềm tin vào tương lai ngay giữa hoàn cảnh khắc nghiệt nhất. Với giá trị hiện thực sâu sắc, tư tưởng nhân đạo cảm động và nghệ thuật xây dựng tình huống truyện đặc sắc, Vợ nhặt được xem là một kiệt tác của văn học Việt Nam hiện đại.

KHÁM PHÁ VĂN BẢN

1. Giữa nhan đề Vợ nhặt và nội dung câu chuyện có mối quan hệ với nhau như thế nào?

Nhan đề Vợ nhặt là một cách kết hợp từ ngữ rất đặc biệt, gây ấn tượng và khơi gợi sự tò mò ngay từ đầu. Từ "vợ" vốn chỉ người bạn đời gắn với hôn nhân thiêng liêng, còn "nhặt" thường dùng với những vật bị bỏ rơi hoặc đánh mất. Sự kết hợp bất thường ấy khiến người đọc băn khoăn: Vì sao lại có thể "nhặt" được vợ? Ai là người "nhặt" vợ? Việc ấy diễn ra trong hoàn cảnh nào? Qua đó, nhan đề gợi dự đoán về một tình huống truyện khác thường, khiến người đọc liên tưởng đến thân phận rẻ rúng, bé mọn của người phụ nữ, đồng thời tạo nên một sắc thái vừa hóm hỉnh, vừa chua xót, báo hiệu câu chuyện sẽ chứa đựng những nghịch lí và những số phận éo le. Toàn bộ nội dung tác phẩm sau đó đã triển khai và làm sáng tỏ ý nghĩa của nhan đề ấy.

2. Xác định tình huống truyện và nêu ý nghĩa của nó.

Tình huống truyện: Tràng – một người đàn ông nghèo, xấu xí, ngờ nghệch, khờ khạo sống trong xóm ngụ cư – đã "nhặt" được vợ chỉ sau vài câu nói đùa và bốn bát bánh đúc giữa nạn đói năm 1945.

Ý nghĩa của tình huống truyện:

• Tạo nên một tình huống nghịch lí, độc đáo: giữa lúc cái chết vì đói đang cận kề, con người lại nghĩ đến việc lấy vợ, dựng vợ gả chồng – việc vốn gắn với niềm vui và hi vọng. 
• Tố cáo hiện thực tàn khốc của nạn đói năm 1945, khi cái đói đã hạ thấp giá trị con người và đẩy con người đến bước đường cùng. 
• Làm nổi bật vẻ đẹp của tình người và khát vọng hạnh phúc: Tràng cưu mang người đàn bà đói khát, bà cụ Tứ mở lòng đón nhận nàng dâu mới, còn người vợ nhặt vẫn nuôi hi vọng về một mái ấm. 
• Tạo điều kiện để nhà văn khám phá sự chuyển biến trong tâm lí các nhân vật, đặc biệt là sự thức tỉnh về ý thức gia đình, trách nhiệm và niềm tin vào tương lai của Tràng. 
• Góp phần thể hiện tư tưởng nhân đạo của tác phẩm: ngay trong hoàn cảnh khắc nghiệt nhất, con người vẫn hướng về sự sống, hạnh phúc và tương lai.

3. Câu chuyện trong Vợ nhặt được kể theo trình tự nào và có thể chia làm mấy phần?

Câu chuyện được kể chủ yếu theo trình tự thời gian, từ lúc Tràng đưa người vợ nhặt về nhà đến buổi sáng hôm sau. Trong mạch kể hiện tại, tác giả đan xen một đoạn hồi tưởng để kể lại quá trình Tràng gặp gỡ và "nhặt" được vợ. 

Có thể chia văn bản thành bốn phần: 

• Phần 1 (Từ đầu đến "...cái mặt cứ vênh lên tự đắc với mình."): Tràng đưa người vợ nhặt về nhà, sự ngạc nhiên của dân xóm ngụ cư. 
• Phần 2 (Tiếp theo đến "...rồi cùng đẩy xe bò về..."): Hồi tưởng về cuộc gặp gỡ và việc Tràng "nhặt" được vợ. 
• Phần 3 (Tiếp theo đến "...nước mắt cứ chảy xuống ròng ròng."): Cuộc gặp gỡ giữa bà cụ Tứ và nàng dâu mới; tâm trạng, tình cảm của người mẹ nghèo. 
• Phần 4 (Phần còn lại): Buổi sáng hôm sau và bữa cơm ngày đói; sự đổi thay trong các nhân vật và niềm tin vào một tương lai tốt đẹp. 

Mạch kể có sự căng – chùng đan xen, vừa duy trì sức hấp dẫn của tình huống truyện, vừa khắc họa tự nhiên sự thay đổi trong tâm trạng, nhận thức và khát vọng sống của các nhân vật, qua đó làm nổi bật tư tưởng nhân đạo của tác phẩm.

4. Theo trình tự của câu chuyện, các nhân vật đã có những thay đổi như thế nào từ diện mạo, tâm trạng đến cách ứng xử?

• Tràng: Từ một người đàn ông nghèo khổ, thô kệch, sống vô tư, có phần tếu táo, Tràng trở nên vui vẻ, hạnh phúc và chín chắn hơn khi có vợ. Anh biết yêu thương, quan tâm đến gia đình, ý thức được trách nhiệm của người chồng, người con và nuôi hi vọng về tương lai. 
• Người vợ nhặt: Ban đầu hiện lên với vẻ ngoài rách rưới, gầy đói, chao chát, chỏng lỏn vì bị cái đói dồn ép. Khi về làm vợ Tràng, thị trở nên e thẹn, đúng mực, chăm chỉ, biết vun vén nhà cửa và hòa nhập với gia đình mới. 
• Bà cụ Tứ: Từ ngạc nhiên, lo lắng, tủi phận và xót thương cho các con, bà dần chấp nhận nàng dâu mới, dành cho các con sự yêu thương, động viên và gieo vào lòng họ niềm tin, hi vọng về cuộc sống sau này. 

=> Sự thay đổi của các nhân vật cho thấy sức mạnh của tình yêu thương, tình cảm gia đình và khát vọng hạnh phúc đã giúp con người vượt lên hoàn cảnh khốn khó, hướng đến một cuộc sống tốt đẹp hơn.

5. Phân tích những nét đáng chú ý trong cách người kể chuyện quan sát và miêu tả sự thay đổi của các nhân vật (thể hiện ở các khía cạnh: điểm nhìn, lời kể và giọng điệu).

• Điểm nhìn: Người kể chuyện ở ngôi thứ ba nhưng linh hoạt di chuyển điểm nhìn, chủ yếu theo Tràng, đồng thời nhập vào tâm trạng của bà cụ Tứ và người vợ nhặt. Nhờ đó, sự thay đổi của mỗi nhân vật được miêu tả tự nhiên, chân thực và giàu chiều sâu. 
• Lời kể: Lời kể khách quan, giản dị, kết hợp linh hoạt giữa kể, tả và miêu tả tâm lí; đan xen lời người kể với độc thoại nội tâm và đối thoại của nhân vật, giúp diễn biến tâm trạng được thể hiện tinh tế. 
• Giọng điệu: Giọng kể mộc mạc, chậm rãi, giàu cảm xúc; vừa xót xa trước cảnh đói khát, vừa ấm áp, yêu thương và tin tưởng vào những phẩm chất tốt đẹp của con người cũng như hi vọng về tương lai. 

=> Cách kể chuyện ấy góp phần làm nổi bật sự chuyển biến trong tâm hồn các nhân vật và thể hiện sâu sắc tư tưởng nhân đạo của tác phẩm.

6. Hãy nêu chủ đề và đánh giá giá trị tư tưởng của tác phẩm.

• Chủ đề:
  Truyện ngắn Vợ nhặt phản ánh hiện thực đau thương của nạn đói năm 1945, đồng thời ca ngợi tình người, khát vọng sống, khát vọng hạnh phúc và niềm tin vào tương lai của những người lao động nghèo. 
• Giá trị tư tưởng:
  • Giá trị hiện thực: Tác phẩm tái hiện chân thực, sâu sắc thảm cảnh của nạn đói năm 1945, phơi bày số phận bi thảm của người dân lao động dưới ách thống trị của thực dân Pháp và phát xít Nhật, qua đó tố cáo tội ác của các thế lực đã gây nên thảm họa cho dân tộc. 
  • Giá trị nhân đạo: Tác phẩm thể hiện niềm cảm thương sâu sắc đối với những con người nghèo khổ; trân trọng tình yêu thương, sự cưu mang, khát vọng hạnh phúc và sức sống bền bỉ của con người. Đồng thời, tác phẩm gửi gắm niềm tin vào sự đổi thay của cuộc đời qua hình ảnh lá cờ đỏ và đoàn người đi phá kho thóc ở cuối truyện, mở ra con đường sống cho người lao động. 

7. Có thể xem truyện ngắn Vợ nhặt là một câu chuyện cổ tích trong nạn đói hay không? Nêu và phân tích quan điểm của bạn về điều này.

Cách 1: Theo em, có thể xem Vợ nhặt là một "câu chuyện cổ tích trong nạn đói", bởi tác phẩm vừa phản ánh hiện thực khốc liệt, vừa chứa đựng vẻ đẹp nhân văn và niềm tin vào cuộc sống.

• Trước hết, tác phẩm có những yếu tố gợi liên tưởng đến cổ tích. Giữa nạn đói khủng khiếp, Tràng – một người nghèo, xấu xí, tưởng như không thể lấy được vợ – lại có một mái ấm gia đình. Từ một cuộc gặp gỡ rất tình cờ, cuộc đời các nhân vật mở sang một trang mới, đem đến niềm vui và hi vọng. 
• Tuy nhiên, đây không phải là một câu chuyện cổ tích theo nghĩa thông thường. Kim Lân không tạo nên phép màu hay một kết thúc có hậu trọn vẹn. Mọi chi tiết đều bắt nguồn từ hiện thực nghiệt ngã của nạn đói: cái đói, cái chết, bữa cháo cám, tiếng trống thúc thuế... vẫn bao trùm cuộc sống của các nhân vật. 
• Chính vì vậy, chất "cổ tích" của tác phẩm nằm ở sức mạnh của tình người và niềm hi vọng. Trong hoàn cảnh tưởng như không còn lối thoát, con người vẫn biết cưu mang nhau, xây dựng gia đình, vun đắp hạnh phúc và hướng tới tương lai. Hình ảnh lá cờ đỏ ở cuối truyện càng khẳng định niềm tin vào con đường đổi thay của những người lao động nghèo. 

=> Vợ nhặt là một "câu chuyện cổ tích trong nạn đói" bởi Kim Lân đã làm cho ánh sáng của tình người, của hạnh phúc và hi vọng bừng lên giữa hiện thực tăm tối. Chính sự kết hợp giữa hiện thực khắc nghiệt và niềm tin nhân văn đã tạo nên giá trị đặc sắc, sâu sắc của tác phẩm.

Cách 2: Theo em, có thể xem Vợ nhặt là một "câu chuyện cổ tích trong nạn đói", nhưng chỉ đúng ở một phương diện, chứ không hoàn toàn.

Một mặt, tác phẩm mang màu sắc cổ tích bởi giữa nạn đói khủng khiếp, Tràng – một người nghèo, xấu xí, tưởng như không thể có được hạnh phúc – lại có vợ, có gia đình. Từ đó, cuộc sống của các nhân vật có sự đổi thay: ngôi nhà được dọn dẹp gọn gàng, không khí gia đình trở nên đầm ấm, mọi người cùng nuôi dưỡng niềm hi vọng về tương lai. Những chi tiết ấy làm nổi bật sức mạnh của tình người và khát vọng hạnh phúc.

Mặt khác, không nên xem đây là một câu chuyện cổ tích theo nghĩa thông thường. Suốt tác phẩm vẫn là hiện thực khắc nghiệt của nạn đói với người chết đói, bữa cháo cám, tiếng trống thúc thuế, nỗi lo không biết có sống qua được hay không. Kết thúc truyện cũng không phải là một kết thúc viên mãn mà chỉ mở ra một tia hi vọng qua hình ảnh lá cờ đỏ và đoàn người đi phá kho thóc.

Vì vậy, cách gọi "câu chuyện cổ tích trong nạn đói" chủ yếu nhằm nhấn mạnh ánh sáng của tình người, của niềm tin và hi vọng vẫn bừng lên giữa hiện thực tăm tối, chứ không làm giảm đi giá trị hiện thực sâu sắc của tác phẩm. Chính sự kết hợp hài hòa giữa hiện thực khốc liệt và cảm hứng nhân văn đã tạo nên sức sống lâu bền của Vợ nhặt.

KẾT NỐI ĐỌC VIẾT

Từ truyện ngắn Vợ nhặt, thông điệp khiến em suy ngẫm nhiều nhất là: dù trong hoàn cảnh khắc nghiệt đến đâu, con người cũng không nên đánh mất niềm tin và khát vọng sống. Giữa nạn đói khủng khiếp, khi cái chết luôn rình rập, Tràng vẫn cưu mang người đàn bà xa lạ, bà cụ Tứ vẫn mở lòng đón nhận nàng dâu mới và gieo vào các con niềm hi vọng về ngày mai. Chính tình yêu thương và niềm tin ấy đã giúp họ có thêm sức mạnh để vượt qua nghịch cảnh. Trong cuộc sống hôm nay, mỗi người cũng sẽ gặp những khó khăn, thất bại hay biến cố bất ngờ. Nếu biết giữ vững niềm tin, sống nhân ái và không ngừng cố gắng, chúng ta sẽ có thêm động lực để vượt qua thử thách và hướng đến một tương lai tốt đẹp hơn. Đó là bài học có ý nghĩa mà em rút ra từ tác phẩm.