Ngữ văn 10 Bài 5 - Viết: Viết báo cáo nghiên cứu (Về một vấn đề văn hóa truyền thống Việt Nam)

Trong số các vấn đề văn hóa truyền thống của nước ta, em quan tâm đến vấn đề nào nhất? Hãy chia sẻ lí do với các bạn.

Các em có thể lựa chọn một trong những vấn đề sau và nêu lí do ngắn gọn, rõ ràng.

• Hát quan họ: Em yêu thích quan họ vì những làn điệu mượt mà, đằm thắm và nét đẹp giao duyên giàu tình nghĩa của người Kinh Bắc. 
• Văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên: Em muốn tìm hiểu vì đây là di sản gắn bó với đời sống tâm linh, lễ hội và bản sắc của các dân tộc Tây Nguyên. 
• Hát Xoan: Em quan tâm vì loại hình nghệ thuật này gắn với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, phản ánh cội nguồn văn hóa dân tộc. 
• Hát cải lương: Em yêu thích cải lương bởi sự kết hợp hài hòa giữa âm nhạc, diễn xuất và những câu chuyện giàu giá trị nhân văn. 
• Chèo: Em muốn nghiên cứu chèo vì đây là sân khấu dân gian đặc sắc, giàu chất trào lộng và phản ánh sinh động đời sống người Việt. 
• Tuồng: Em hứng thú với tuồng bởi nghệ thuật hóa trang, động tác biểu diễn ước lệ và những bài học về lòng trung nghĩa, khí tiết. 
• Áo dài truyền thống: Em chọn tìm hiểu áo dài vì đây là biểu tượng của vẻ đẹp, sự duyên dáng và bản sắc văn hóa Việt Nam. 
• Ẩm thực truyền thống: Em quan tâm vì mỗi món ăn đều chứa đựng lịch sử, phong tục, tập quán và triết lí sống của người Việt. 
• Trò chơi dân gian: Em yêu thích vì chúng mang lại niềm vui, rèn luyện sức khỏe, tinh thần đoàn kết và lưu giữ nhiều giá trị văn hóa. 

Khi trình bày, các em nên trả lời theo ba ý:

1. Nêu vấn đề văn hóa em quan tâm.
2. Giải thích vì sao em lựa chọn vấn đề đó (ấn tượng, yêu thích, muốn tìm hiểu, có ý nghĩa với bản thân...). 
3. Nêu mong muốn sau khi nghiên cứu (hiểu sâu hơn, góp phần gìn giữ và lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống).

YÊU CẦU

- Nêu được vấn đề muốn nghiên cứu về sân khấu dân gian Việt Nam.

- Biết sử dụng những phương pháp nghiên cứu phù hợp.

- Xây dựng được hệ thống luận điểm sáng rõ, làm nổi bật được các kết quả nghiên cứu với những cứ liệu minh họa cụ thể, sát hợp.

- Sử dụng ngôn ngữ khách quan, khoa học để trình bày kết quả nghiên cứu và thể hiện quan điểm đáng giá riêng.

- Khái quát được ý nghĩa của vấn đề sân khấu dân gian đã chọn nghiên cứu.

- Thể hiện được thái độ trung thực khi kế thừa kết quả nghiên cứu của những người khác.

BÀI VIẾT THAM KHẢO

Ngôn ngữ đối thoại trong chèo (Trích – Hà Văn Cầu)

1. Nhan đề của báo cáo nghiên cứu cho biết điều gì về nội dung và phạm vi nghiên cứu?

Nhan đề "Ngôn ngữ đối thoại trong chèo" cho biết báo cáo tập trung nghiên cứu đặc điểm ngôn ngữ đối thoại trong nghệ thuật chèo, tức là một phương diện của loại hình sân khấu chèo. Phạm vi nghiên cứu được giới hạn ở ngôn ngữ đối thoại, không khảo sát toàn bộ nghệ thuật chèo.

2. Báo cáo nghiên cứu có những luận điểm chính nào?

Báo cáo nghiên cứu có các luận điểm chính:

• Ngôn ngữ đối thoại trong chèo rất phong phú, linh hoạt, kết hợp hài hòa giữa ngôn ngữ bác học và ngôn ngữ dân gian. 
• Ngôn ngữ đối thoại góp phần khắc họa tính cách, tư tưởng và đời sống nội tâm của nhân vật, đồng thời chuyển tải tư tưởng của tác giả. 
• Ngôn ngữ đối thoại trong chèo có những đặc điểm nghệ thuật riêng, như giàu nhịp điệu, âm luật, mang tính ước lệ và có nhiều lớp ngôn ngữ khác nhau. 
• Về hình thức biểu hiện, ngôn ngữ chèo được thể hiện dưới ba dạng cơ bản: nói thường, nói có tuyền luật và hát. 

3. Tác giả đã sử dụng những cứ liệu như thế nào để làm sáng tỏ các luận điểm?

Để làm sáng tỏ các luận điểm, tác giả chủ yếu sử dụng các cứ liệu được rút ra từ việc khảo sát, phân tích ngôn ngữ trong nhiều vở chèo cổ và các nhân vật chèo tiêu biểu. Các dẫn chứng được lựa chọn cụ thể, tiêu biểu, kết hợp với sự phân tích, đối chiếu và lí giải để làm nổi bật đặc điểm ngôn ngữ đối thoại trong chèo. Báo cáo hầu như không dựa vào việc trích dẫn kết quả nghiên cứu của các học giả trước mà chủ yếu trình bày những nhận xét, phát hiện của chính tác giả trên cơ sở khảo sát thực tiễn.

Các cứ liệu trong báo cáo chủ yếu là ngữ liệu nguyên cấp (primary sources), tức là được lấy trực tiếp từ các văn bản chèo cổ. Trên cơ sở những ngữ liệu ấy, tác giả tiến hành phân tích, so sánh, khái quát để rút ra các kết luận khoa học. Đây là đặc điểm của một công trình nghiên cứu có tính nền tảng, không thiên về tổng thuật các nghiên cứu trước.

4. Cuối báo cáo nghiên cứu không có danh mục tài liệu tham khảo. Hãy cho biết suy nghĩ của bạn về điều này.

Theo em, việc cuối báo cáo không có danh mục tài liệu tham khảo là điều có thể hiểu được. Đây là một công trình nghiên cứu có tính khai phá, được thực hiện trong bối cảnh chưa có nhiều công trình nghiên cứu về ngôn ngữ chèo để tham khảo. Tác giả chủ yếu dựa vào việc khảo sát trực tiếp các kịch bản chèo và thực tiễn nghệ thuật chèo để rút ra các nhận xét, kết luận. Điều này càng cho thấy giá trị tiên phong và đóng góp của công trình đối với việc nghiên cứu nghệ thuật chèo.

Tuy nhiên, về quy chuẩn học thuật hiện nay, một báo cáo nghiên cứu hoàn chỉnh vẫn nên có danh mục tài liệu tham khảo nếu có sử dụng nguồn tư liệu hoặc kế thừa kết quả nghiên cứu trước. 

THỰC HÀNH VIẾT

1. Chuẩn bị viết

Lựa chọn đề tài

Từ phần Khởi động, mỗi em đã xác định được một vấn đề văn hóa truyền thống mà mình quan tâm. Đây chính là cơ sở để lựa chọn đề tài nghiên cứu. Một đề tài phù hợp thường xuất phát từ sự yêu thích, hứng thú hoặc những điều em còn băn khoăn, muốn tìm hiểu sâu hơn.

Nếu lựa chọn nghiên cứu về nghệ thuật sân khấu truyền thống, em có thể triển khai một số đề tài như:

• Hình tượng Xúy Vân qua lớp chèo Xúy Vân giả dại. 
• Nhân vật tri huyện trong cảnh tuồng Huyện đường. 
• Nội dung thường gặp trong các tích chèo, tuồng, múa rối nước. 
• Một hình tượng nhân vật hoặc một lớp diễn tiêu biểu trong chèo, tuồng. 
• Đạo cụ trên sân khấu chèo, tuồng, múa rối nước (quạt, roi, cờ,...). 
• Nghệ thuật mặt nạ tuồng, động tác múa, hình thức xưng danh của nhân vật.  
• Cách bài trí sân khấu chèo, tuồng. 
• Trống và các nhạc cụ trong chèo, tuồng. 
• Việc sử dụng từ ngữ, thành ngữ, ca dao trong lời thoại của nhân vật chèo,... 

Ngoài lĩnh vực sân khấu truyền thống, em cũng có thể lựa chọn những vấn đề văn hóa khác như hát quan họ, hát xoan, văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, áo dài truyền thống, ẩm thực Việt Nam, trò chơi dân gian,...

Khi xác định đề tài, cần lưu ý:

• Đề tài phải gắn với một vấn đề nghiên cứu cụ thể, nghĩa là có một câu hỏi mà em muốn tìm lời giải đáp, thay vì chỉ giới thiệu hoặc kể lại những điều đã biết. 
• Đề tài nên phù hợp với khả năng tìm kiếm tư liệu và thời gian thực hiện. 
• Ý tưởng nghiên cứu có thể nảy sinh từ những điều em quan sát được, từ việc đọc sách, xem biểu diễn, trao đổi với thầy cô, bạn bè hoặc từ những ý kiến khác nhau về một loại hình văn hóa truyền thống. Chính những điều còn chưa thống nhất hoặc chưa được giải đáp thường là điểm khởi đầu của một nghiên cứu thú vị. 

Thu thập thông tin:

Để có được những ý tưởng và luận điểm cần thiết cho báo cáo nghiên cứu, cần tìm đọc/ xem các tài liệu, sách, báo, các phương tiện thông tin và truyền thông… có liên quan để nắm được những ý kiến bàn luận đã có. Cũng có thể gặp trực tiếp các nghệ nhân, diễn viên để học hỏi, tham khảo ý kiến.

2. Hình thành ý tưởng và xây dựng đề cương

a. Hình thành ý tưởng

Để xây dựng luận điểm cho báo cáo nghiên cứu cần tập trung suy nghĩ về các câu hỏi sau:

- Vấn đề được chọn nghiên cứu có ý nghĩa gì? 

- Cần xác định hướng nghiên cứu như thế nào? Phương pháp tiếp cận nào cần được lựa chọn? 

- Những khía cạnh nào của vấn đề cần được tập trung phân tích? 

- Những tư liệu minh họa nào có thể huy động? 

- Thái độ nên có trước các đối tượng được đề cập là gì? 

b. Xây dựng đề cương

Cần sắp xếp các luận điểm đã có vào đúng vị trí trong bố cục của báo cáo nghiên cứu:

- Đặt vấn đề: nêu động cơ niềm hứng thú sự thôi thúc ở người viết khi quyết định chọn đề tài nghiên cứu (bao hàm trong đó việc gọi tên vấn đề)

-  Giải quyết vấn đề: lần lượt đánh giá hay trình bày quan điểm về tình trạng của vấn đề (đánh giá bao quát, phân tích các mặt của đối tượng, tranh luận với các quan điểm đánh giá khác nêu khuyến nghị, …)

 - Kết luận: Khái quát ý nghĩa của vấn đề nghiên cứu và kết quả nghiên cứu đạt được.

Đề cương báo cáo nghiên cứu

I. Đặt vấn đề

• Giới thiệu vấn đề nghiên cứu: Thói quen ẩm thực của người Việt. 
• Nêu lí do chọn đề tài: 
  • Ẩm thực là một bộ phận quan trọng của văn hóa dân tộc. 
  • Nhiều thói quen ăn uống truyền thống đang dần thay đổi trong cuộc sống hiện đại. 
  • Mong muốn tìm hiểu những giá trị văn hóa ẩn sau các thói quen ăn uống của người Việt và ý nghĩa của việc gìn giữ những nét đẹp ấy. 
• Xác định câu hỏi nghiên cứu: 
  • Thói quen ẩm thực của người Việt có những đặc điểm gì? 
  • Những thói quen ấy phản ánh những giá trị văn hóa nào? 
  • Chúng đang thay đổi ra sao trong xã hội hiện đại? 

II. Giải quyết vấn đề

1. Khái quát về thói quen ẩm thực của người Việt

• Khái niệm thói quen ẩm thực. 
• Những yếu tố hình thành thói quen ẩm thực (điều kiện tự nhiên, lịch sử, văn hóa, phong tục...). 

2. Những đặc điểm tiêu biểu của thói quen ẩm thực người Việt

• Bữa cơm gia đình và tính cộng đồng. 
• Cách sử dụng đũa, bát, mâm cơm. 
• Sự hài hòa trong lựa chọn món ăn (âm – dương, nóng – mát, chua – cay – mặn – ngọt...). 
• Tính linh hoạt, tiết kiệm và tận dụng nguyên liệu. 
• Phép tắc, ứng xử trên mâm cơm. 

3. Giá trị văn hóa thể hiện qua thói quen ẩm thực

• Gắn kết gia đình và cộng đồng. 
• Thể hiện sự hiếu khách, kính trên nhường dưới. 
• Phản ánh lối sống hài hòa với thiên nhiên. 
• Góp phần tạo nên bản sắc văn hóa Việt Nam. 

4. Những biến đổi trong đời sống hiện nay

• Sự thay đổi do nhịp sống hiện đại và hội nhập. 
• Những mặt tích cực và hạn chế. 
• Trao đổi với quan điểm cho rằng các thói quen truyền thống đã lỗi thời; khẳng định cần chọn lọc, kế thừa những giá trị còn phù hợp. 

5. Đề xuất, khuyến nghị

• Giữ gìn bữa cơm gia đình. 
• Giáo dục văn hóa ứng xử trong ăn uống. 
• Bảo tồn và quảng bá giá trị ẩm thực truyền thống. 

III. Kết luận

• Khẳng định thói quen ẩm thực không chỉ là cách ăn uống mà còn là biểu hiện của bản sắc văn hóa và lối sống của người Việt. 
• Khái quát những kết quả nghiên cứu: 
  • Chỉ ra những đặc điểm nổi bật của thói quen ẩm thực. 
  • Làm rõ các giá trị văn hóa mà những thói quen ấy chứa đựng. 
  • Nhận diện những biến đổi trong đời sống hiện đại và sự cần thiết phải gìn giữ, phát huy các giá trị truyền thống. 
• Nêu ý nghĩa của việc nghiên cứu: góp phần nâng cao nhận thức về văn hóa dân tộc và bồi dưỡng ý thức bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa Việt Nam. 

3. Viết bài

Thói quen ẩm thực của người Việt

Đặt vấn đề

Ẩm thực không chỉ đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng mà còn phản ánh lịch sử, môi trường sống, phong tục và cách ứng xử của một dân tộc. Đối với người Việt, từ bữa cơm gia đình hằng ngày đến mâm cỗ trong các dịp lễ, Tết đều chứa đựng nhiều giá trị văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, cùng với quá trình đô thị hóa và hội nhập quốc tế, không ít thói quen ẩm thực truyền thống đang có sự thay đổi.

Xuất phát từ sự quan tâm đến văn hóa dân tộc và mong muốn tìm hiểu những giá trị ẩn sau các tập quán ăn uống của người Việt, người viết lựa chọn nghiên cứu đề tài "Thói quen ẩm thực của người Việt". Báo cáo tập trung trả lời các câu hỏi: Thói quen ẩm thực của người Việt có những đặc điểm gì? Những thói quen ấy phản ánh các giá trị văn hóa nào? Chúng đang thay đổi ra sao trong đời sống hiện đại?

Giải quyết vấn đề

1. Khái quát về thói quen ẩm thực của người Việt

Thói quen ẩm thực là những cách lựa chọn, chế biến, thưởng thức món ăn và ứng xử trong bữa ăn được hình thành, duy trì trong một cộng đồng qua thời gian. Thói quen ấy chịu ảnh hưởng của điều kiện tự nhiên, khí hậu, nguồn nguyên liệu, lịch sử, tín ngưỡng và phong tục của từng dân tộc.

Việt Nam có khí hậu nhiệt đới gió mùa, hệ thống sông ngòi dày đặc và nền nông nghiệp lúa nước lâu đời. Những điều kiện đó góp phần hình thành một nền ẩm thực phong phú, đề cao sự cân bằng, hài hòa và tận dụng nguồn thực phẩm sẵn có.

2. Những đặc điểm nổi bật của thói quen ẩm thực người Việt

Một trong những đặc điểm nổi bật là coi trọng bữa cơm gia đình. Đối với nhiều gia đình Việt Nam, bữa cơm không chỉ là thời gian ăn uống mà còn là dịp các thành viên quây quần, trò chuyện và gắn kết tình cảm. Vì vậy, dù cuộc sống hiện đại có nhiều thay đổi, bữa cơm chung vẫn được xem là một nét đẹp đáng trân trọng.

Người Việt cũng chú trọng sự hài hòa trong món ăn. Một bữa ăn thường kết hợp nhiều loại thực phẩm, nhiều cách chế biến và nhiều hương vị khác nhau nhằm tạo cảm giác cân đối, dễ ăn. Việc sử dụng rau xanh, các món luộc, hấp, canh cùng với món mặn giúp bữa ăn vừa phong phú vừa phù hợp với điều kiện khí hậu.

Một đặc điểm khác là tính cộng đồng trong cách ăn uống. Nhiều món ăn được đặt chung trên mâm để mọi người cùng thưởng thức. Cách ăn này thể hiện tinh thần sẻ chia, gắn bó giữa các thành viên trong gia đình và cộng đồng.

Trong bữa ăn, người Việt còn coi trọng phép tắc ứng xử. Những quy tắc như mời ông bà, cha mẹ trước khi ăn, gắp thức ăn cho người lớn tuổi, giữ ý tứ trong lời nói và cử chỉ trên mâm cơm góp phần hình thành nếp sống văn hóa và giáo dục đạo đức cho thế hệ trẻ.

3. Giá trị văn hóa của thói quen ẩm thực

Thói quen ẩm thực của người Việt phản ánh nhiều giá trị văn hóa đặc sắc.

Trước hết, đó là giá trị gắn kết gia đình và cộng đồng. Những bữa cơm chung giúp các thành viên chia sẻ niềm vui, khó khăn và duy trì sự gắn bó giữa các thế hệ.

Bên cạnh đó, thói quen ăn uống còn thể hiện đạo lí kính trên nhường dưới và lòng hiếu khách. Trong các dịp lễ, Tết hay khi có khách đến nhà, người Việt luôn chuẩn bị mâm cơm chu đáo như một cách bày tỏ sự trân trọng và tình cảm chân thành.

Ngoài ra, cách lựa chọn nguyên liệu theo mùa, tận dụng sản vật địa phương và hạn chế lãng phí cho thấy quan niệm sống hài hòa với thiên nhiên và tinh thần tiết kiệm đã được hình thành từ lâu trong đời sống người Việt.

4. Sự thay đổi của thói quen ẩm thực trong đời sống hiện nay

Quá trình phát triển kinh tế và giao lưu văn hóa đã làm cho thói quen ẩm thực của người Việt trở nên đa dạng hơn. Nhiều món ăn nước ngoài được tiếp nhận, các hình thức ăn nhanh, đặt món trực tuyến và sử dụng thực phẩm chế biến sẵn ngày càng phổ biến.

Những thay đổi này tạo thêm nhiều lựa chọn và đáp ứng nhịp sống hiện đại. Tuy nhiên, chúng cũng đặt ra một số vấn đề như bữa cơm gia đình thưa dần, việc tiêu thụ thực phẩm chế biến sẵn tăng lên và một số phép tắc ứng xử trên mâm cơm không còn được chú ý như trước.

Có ý kiến cho rằng các thói quen ẩm thực truyền thống không còn phù hợp với cuộc sống hiện đại. Theo người viết, nhận định này chưa thật đầy đủ. Điều cần thay đổi là những tập quán không còn phù hợp, còn những giá trị như sự gắn kết gia đình, cách ứng xử văn minh, tinh thần tiết kiệm và tôn trọng người khác vẫn luôn có ý nghĩa trong mọi thời đại.

5. Một số đề xuất

Để gìn giữ những giá trị tốt đẹp của văn hóa ẩm thực Việt Nam, mỗi người cần trân trọng bữa cơm gia đình, thực hành văn hóa ứng xử trong ăn uống và sử dụng thực phẩm an toàn, hợp lí. Nhà trường và gia đình nên tăng cường giáo dục về văn hóa ẩm thực truyền thống thông qua các hoạt động trải nghiệm, tìm hiểu và giới thiệu các món ăn đặc trưng của từng vùng miền. Bên cạnh đó, việc quảng bá ẩm thực Việt Nam gắn với du lịch và giao lưu quốc tế cũng góp phần lan tỏa bản sắc văn hóa dân tộc.

Kết luận

Nghiên cứu cho thấy thói quen ẩm thực của người Việt không chỉ là cách ăn uống hằng ngày mà còn phản ánh những giá trị văn hóa bền vững của dân tộc. Từ bữa cơm gia đình, cách ứng xử trên mâm cơm đến quan niệm về sự hài hòa trong món ăn đều thể hiện tinh thần cộng đồng, đạo lí ứng xử và lối sống gắn bó với thiên nhiên.

Trong bối cảnh hiện đại, nhiều thói quen ẩm thực đã và đang thay đổi. Tuy nhiên, những giá trị cốt lõi của văn hóa ẩm thực Việt Nam vẫn cần được gìn giữ, phát huy và truyền lại cho các thế hệ sau. Việc tìm hiểu thói quen ẩm thực của người Việt không chỉ giúp hiểu rõ hơn về bản sắc dân tộc mà còn góp phần nâng cao ý thức bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

4. Chỉnh sửa, hoàn thiện

Đọc lại báo cáo nghiên cứu, đối chiếu với yêu cầu của kiểu bài và đề cương đã lập để chỉnh sửa, hoàn thiện trên các mặt chủ yếu sau:

- Sự tường minh của lý do chọn đề tài

- Sự nhất quán trong cách nhìn nhận đánh giá vấn đề

- Sự khách quan chặt chẽ trong lập luận

- Sự tinh gọn và đầy đủ của các cứ liệu bằng chứng

- Sự minh bạch trong việc dẫn nguồn tài liệu hay ghi chú xuất xứ của các ý kiến được trích dẫn

- Sự tuân thủ các quy tắc ngữ pháp và những quy định về chính tả cách trình bày văn bản