Xúy Vân giả dại
(Trích chèo Kim Nham)
Kim Nham là một nho sinh, trọ học ở Tràng An. Sau khi kết duyên với Xuý Vân, chàng tiếp tục lên kinh miệt mài đèn sách đợi khoa thi, để Xuý Vân sống trong cảnh cô đơn, buồn bã. Ở quê, Xuý Vân bị gã Trần Phương tán tinh, hứa hẹn ngon ngọt. Nàng giả điên với hi vọng thoát khỏi Kim Nham để theo Trần Phương. Sau những cố gắng chạy chữa cho vợ không thành, Kim Nham đành phải để nàng được tự do. Xuý Vân tìm đến Trần Phương nhưng bị hắn trở mặt, quay lưng. Từ chỗ giả điên, Xuý Vân đã hoá điên thật. Đoạn trích dưới đây thể hiện cảnh Xuý Vân tự dựng lên màn điên loạn của chính mình.
XUÝ VÂN (Nói lệch):
Đau thiết thiệt van,
Than cùng bà Nguyệt.
Đánh cho lê liệt,
Chết mệt con đồng.
Bắt đò sang sông
Bớ đò, bớ đò.
(Vỉa):
Tôi kêu đò, đò nọ không thưa,
Tôi càng chờ càng đợi, càng trưa chuyến đò.
(Hát quá giang):
Nên tôi phải luỵ đò,
Cách con sông nên tôi phải lụy đò,
Bởi ông trời tối, phải luỵ cô bán hàng.
Chả nên gia thất thì về,
Ở làm chi mãi cho chúng chê, bạn cười.
Tôi chắp tay lạy bạn đừng cười,
Tôi không trăng gió lại gặp người gió trăng.
Gió trăng thời mặc gió trăng,
Ai ơi giữ lấy đạo hằng chớ quên.
Chị em ơi!
Ra đây có phải xưng danh không nhỉ?
(Đế):
Không xưng danh, ai biết là ai?
XUÝ VÂN:
Bước chân vào tôi thưa rằng vậy,
Chẳng giấu gì Xúy Vân là tôi,
Tuy dại dột, tài cao vô giá,
Thiên hạ đồn rằng tôi hát hay đã lạ,
Ai cũng gọi là cô ả Xuý Vân.
Phụ Kim Nham, say đắm Trần Phương,
Nên đến nỗi điên cuồng, rồ dại.
(Hát điệu con gà rừng):
Con gà rừng ăn lẫn với công
Đắng cay chẳng có chịu được, ức!
Mà để láng giềng ai hay?
Bông bông dắt, bông bông díu,
Xa xa lắc, xa xa líu,
Láng giềng ai hay, ức bởi xuân huyên.
Chờ cho bông lúa chín vàng
Để anh đi gặt, để nàng mang cơm.
Bông bông dắt, bông bông díu,
Xa xa lắc, xa xa líu,
Láng giềng ai hay, ức bởi xuân huyên.
(Tiếng trống nhịp nổi lên, Xuý Vân múa điệu bắt nhện, xe tơ, dệt cửi. Múa xong, Xuý Vân hát lên rồi cười và hát điệu sa lệch...)
Rủ nhau lên núi Thiên Thai,
Thấy hai con quạ đang ăn xoài trên cây.
Ba cô bán mắm trong làng,
Mắm không bán hết, còn quang với thùng.
Chị em ơi, tôi than thân tôi vài câu nhé.
(Đế):
Ờ.
XUÝ VÂN (Nói điệu sử rầu):
Than ôi!
Tôi thương nhân ngãi, tôi nhớ nhân tình,
Đêm năm canh tôi thức cả vừa năm.
(Hát sắp):
Than rằng nhân ngãi, cựu tình tôi đâu,
Con cá rô nằm vũng chân trâu,
Để cho năm bảy cần câu châu vào!
(Nói):
Chị em ơi, tôi hát xuôi cũng được,
Mà tôi hát ngược cũng hay,
Tôi hát câu này cho chị em nghe nhé!
(Hát ngược):
Chiếc trống cơm, ai khéo vỗ nên bông
Một đàn các cô con gái lội sông té bèo.
Chuột đậu cành rào, muỗi ấp cánh dơi,
Ông Bụt kia bẻ cổ con nai,
Cái trứng gà mà tha con quạ lên ngồi trên cây.
Ở trong đình có cái khua, cái nhôi,
Ở trong cái nón có cái kèo, cái cột.
Ở dưới sông có cái phố bán bát,
Lên trên biển ta đốn gỗ làm nhà,
Con vâm kia ấp trứng ba ba,
Cưỡi con gà mà đi đánh giặc!
(Xuý Vân vào, vừa đi vừa cười điên dại).
(Ngữ văn 10 Nâng cao, tập một, NXB Giáo dục Việt Nam, Hà Nội, 2018, tr. 129 – 132)
Kim Nham là một trong những vở chèo cổ nổi tiếng của sân khấu truyền thống Việt Nam, được lưu truyền qua nhiều thế hệ và thường xuyên được các nhà hát chèo biểu diễn. Vở diễn phản ánh số phận, tâm lí và những xung đột trong đời sống hôn nhân, đồng thời gửi gắm những bài học đạo đức theo quan niệm của xã hội truyền thống.
Nhân vật chính là Kim Nham, một nho sinh hiếu học. Sau khi kết duyên với Xúy Vân, chàng lên kinh ứng thí, để vợ ở quê trong cảnh cô đơn. Bị Trần Phương dùng lời ngon tiếng ngọt quyến rũ, Xúy Vân nảy sinh ý định rời bỏ chồng. Để đạt được mục đích, nàng giả điên, khiến Kim Nham tin là vợ mắc bệnh tâm thần nên đành chấp nhận để nàng ra đi. Nhưng khi tìm đến Trần Phương, Xúy Vân bị hắn bội bạc, chối bỏ lời hứa. Từ chỗ giả điên, nàng dần hóa điên thật, phải sống cuộc đời lang thang, hành khất. Trên đường lưu lạc, Xúy Vân gặp lại Kim Nham. Động lòng thương trước cảnh ngộ của vợ cũ, Kim Nham sai người đem nén bạc giấu trong nắm cơm để giúp đỡ nàng. Nhận ra tấm lòng của chồng và quá ân hận về lỗi lầm năm xưa, Xúy Vân gieo mình xuống sông tự vẫn. Kết thúc ấy khép lại bi kịch của một người phụ nữ không vượt qua được cám dỗ, đồng thời làm nổi bật lòng nhân hậu, vị tha của Kim Nham và giá trị nhân văn của vở chèo.
Trong nghệ thuật chèo, Kim Nham thuộc loại tích trò tâm lí – đạo đức, không đặt trọng tâm vào những biến cố lớn mà khai thác sâu đời sống nội tâm nhân vật. Mâu thuẫn kịch chủ yếu diễn ra trong tâm hồn con người, qua sự giằng co giữa tình cảm và lí trí, giữa khát vọng cá nhân với những chuẩn mực đạo lí. Vì vậy, giá trị của vở chèo không nằm ở những tình tiết gay cấn mà ở nghệ thuật khắc họa tâm lí tinh tế qua lời ca, làn điệu, động tác và diễn xuất.
Xúy Vân giả dại là lớp chèo đặc sắc nhất trong vở chèo cổ Kim Nham và được xem là một trong những trích đoạn tiêu biểu của nghệ thuật chèo truyền thống Việt Nam. Lớp chèo tái hiện màn giả điên của Xúy Vân nhằm che giấu ý định rời bỏ Kim Nham để theo Trần Phương. Qua hệ thống các làn điệu chèo phong phú, lời ca giàu chất dân gian cùng nghệ thuật diễn xuất kết hợp hát, múa và biểu cảm, nhân vật Xúy Vân hiện lên với một đời sống nội tâm đầy mâu thuẫn: vừa khao khát hạnh phúc, vừa day dứt trước đạo lí và những lựa chọn sai lầm của mình. Đằng sau màn "giả dại" là bi kịch của một người phụ nữ cô đơn, nhẹ dạ trước cám dỗ và cuối cùng phải gánh chịu hậu quả đau đớn. Chính chiều sâu tâm lí cùng giá trị diễn xướng đặc sắc đã khiến Xúy Vân giả dại trở thành một trong những lớp chèo kinh điển, thường được chọn biểu diễn và giảng dạy khi giới thiệu nghệ thuật chèo Việt Nam.
Vai diễn Súy Vân của NSND Thúy Ngần là một kiệt tác mẫu mực của chèo cổ Việt Nam, nổi bật với ba điểm nhấn:
- Diễn xuất đỉnh cao: Lột tả trọn vẹn sự giằng xé nội tâm giữa tỉnh và điên.
- Tiếng cười ám ảnh: Thể hiện xuất sắc tiếng cười hoang dại, bi phẫn và cay đắng.
- Chuẩn mực nghệ thuật: Kết hợp điêu luyện giữa hát, múa ước lệ và biểu cảm sắc sảo.
Bình luận