Ngữ văn 10 Bài 1 - Văn bản 1,2,3: Truyện về các vị thần sáng tạo thế giới

I. TRI THỨC NGỮ VĂN 

1. Cốt truyện 

- Khái niệm: Cốt truyện trong tác phẩm tự sự đươc tạo nên bởi sự kiện (hoặc chuỗi sự kiện) dẫn đến những thay đổi mang tính bước ngoặt trong thế giới nghệ thuật hoặc bộc lộ những ý nghĩa nhất định với nhân vật hay người đọc 

 - Vai trò của cốt truyện: vừa là một phương diện bộc lộ nhân vật vừa là phương tiện tái hiện xung đột xã hội.

- Thành phần cốt truyện: trình bày, khai đoạn (thắt nút), phát triển, đỉnh điểm (cao trào), kết thúc (mở nút).

- Phân loại: cốt truyện đơn tuyến và cốt truyện đa tuyến

2. Truyện kể

- Khái niệm: Sự kiện trong cốt truyện được triển khai hoặc liên kết với nhau theo một mạch kể nhất định. Mạch kể này thống nhất với hệ thống chi tiết và lời văn nghệ thuật (bao gồm các thành phần lời kể, lời tả, lời bình luận,...) tạo thành truyện kể.

- Phân biệt cốt truyện và truyện kể: 

+ Cốt truyện là tập hợp sự kiện theo một trình tự (nói cái gì).

+ Truyện kể: là cốt truyện đã có sự lựa chọn, sắp xếp, gia công, sáng tạo của nhà văn để thể hiện ý đồ nghệ thuật (cách nói như thế nào).

3. Người kể chuyện

- Khái niệm: Người kể chuyện (người trần thuật) là một nhân vật cụ thể xuất hiện để kể câu chuyện trong tác phẩm tự sự.

- Vai trò:

+ Người kể chuyện dẫn dắt người đọc vào thế giới nghệ thuật của truyện kể để tri nhận về nhân vật, sự kiện, không gian, thời gian… Không có người kể chuyện không có truyện kể. 

+ Người kể chuyện khơi dậy ở người đọc những suy nghĩ về ý nghĩa mà truyên kể có thể gợi ra.  

- Phân loại:

+ Xét về sự hiểu biết của người kể chuyện với cái được kể: người kể chuyện toàn tri và hạn tri. 

+ Xét về biểu hiện đánh giá: người kể chuyện chủ quan và khách quan.

+ Xét theo tiêu chí ngôi kể: ngôi thứ nhất, thứ hai, thứ ba

• Lưu ý: Người kể chuyện có thể là tác giả nhưng cũng có thể là nhân vật đặc biệt do tác giả sáng tạo ra; một tác phẩm có thể có một hoặc nhiều người kể chuyện.

4. Nhân vật

- Khái niệm: Nhân vật là con người cụ thể (có thể có tên hoặc không tên) được miêu tả trong tác phẩm văn học bằng các biện pháp nghệ thuật nhưng nhân vật cũng có thể là thần linh, đồ vật, loài vật…

- Chức năng:

+ Khái quát tính cách con người 

+ Dẫn dắt độc giả vào các môi trường khác nhau của đời sống.

+ Thể hiện quan niệm nghệ thuật và lí tưởng thẩm mĩ của nhà văn

-> Nhân vật văn học là phương tiện để văn học khám phá và cắt nghĩa về con người.

- Phân loại: 

+ Căn cứ vào cốt truyện: nhân vật chính, phụ

+ Căn cứ vào chức năng xã hội: chính diện, phản diện

+ Xét theo phương thức xây dựng nhân vật: nhân vật loại hình, nhân vật tính cách, nhân vật tư tưởng,...

5. Thần thoại

- Khái niệm: Thần thoại là thể loại truyện kể dân gian xa xưa nhất, thể hiện quan niệm về vũ trụ và khát vọng khám phá thế giới tự nhiên của con người thời nguyên thuỷ.

- Phân loại: 

+ Thần thoại suy nguyên: kể về nguồn gốc vũ trụ và muôn loài.

+ Thần thoại sáng tạo: kể về cuộc chinh phục thiên nhiên và sáng tạo văn hoá.

- Đặc điểm:

+ Tính nguyên hợp

+ Cốt truyện đơn giản

+ Nhân vật chính: các vị thần hoặc con người có nguồn gốc thần linh, năng lực siêu nhiên.

+ Chức năng: lí giải các hiện tượng tự nhiên và đời sống xã hội, thể hiện niềm tin của người cổ sơ, thể hiện khát vọng tinh thần có ý nghĩa lâu dài của nhân loại.

+ Không gian - thời gian: thời gian phiếm chỉ, không gian vũ trụ.

+ Lối tư duy: hồn nhiên, chất phác mà sâu sắc; trí tưởng tượng bay bổng, lãng mạn.

II. KHÁM PHÁ VĂN BẢN

1. Xác định thời gian, không gian, nhân vật và sự kiện chính trong từng truyện kể.

2. Hãy chỉ ra một số dấu hiệu giúp người đọc nhận biết ba truyện kể trên thuộc nhóm thần thoại suy nguyên.

Các truyện Thần Trụ Trời, Thần Sét, Thần Gió đều thuộc nhóm thần thoại suy nguyên vì nhằm giải thích nguồn gốc thế giới và các hiện tượng tự nhiên. Thần Trụ Trời lí giải sự hình thành trời đất, núi non, biển cả; Thần Sét giải thích hiện tượng sấm chớp và tập tục gọi gà khi có sét; còn Thần Gió giải thích gió bão, gió xoáy và nguồn gốc cây ngải gió. 

Nhân vật chính trong các truyện đều là những vị thần có sức mạnh phi thường. Thần Trụ Trời có thân hình khổng lồ, đội trời và tạo dựng thế giới; Thần Sét dùng búa đá thi hành luật pháp trời; Thần Gió điều khiển gió bão bằng quạt thần. 

Không gian và thời gian trong các truyện đều mang màu sắc kì ảo, cổ sơ – đặc trưng của thần thoại. Thời gian thường là “thuở ấy”, khi trời đất còn hỗn mang, chưa có muôn vật và loài người. Không gian trải rộng từ thiên đình đến vũ trụ sơ khai, nơi trời đất đang hình thành. Những yếu tố ấy tạo nên vẻ huyền bí, hấp dẫn cho truyện kể thần thoại.

3. Trong cái nhìn của con người thời cổ đại, Thần Trụ Trời, thần Gió, thần Sét có hình dạng và tính khí ra sao? Sự tưởng tượng về các vị thần ấy được hình thành trên cơ sở nào?

Thần Trụ Trời hiện lên với thân hình khổng lồ, sức mạnh phi thường và vẻ đẹp của đấng sáng tạo thế giới khi đội trời, đắp cột chống trời, tạo nên núi non biển cả. Thần Sét có dáng vẻ dữ dội, cầm búa đá thi hành luật pháp trời, nóng nảy nhưng nghiêm khắc như người thực thi công lí. Thần Gió lại mang hình dạng kì lạ, không có đầu, dùng quạt thần điều khiển gió bão, thể hiện sự vô hình và thất thường của thiên nhiên. Các vị thần đều mang sức mạnh siêu nhiên.

Sự tưởng tượng về các vị thần được hình thành từ việc người xưa quan sát các hiện tượng tự nhiên như trời đất, sấm sét, gió bão, núi non, biển cả. Đồng thời, những hình tượng ấy còn phản ánh đời sống và tâm lí kính phục các vị Thần của con người cổ xưa.

4. Công việc của thần Trụ Trời, Thần sét và thần Gió là gì? Công việc đó được miêu tả như thế nào, nhằm mục đích gì?

Thần Trụ Trời có công việc tạo lập và phân chia trời đất, đắp cột chống trời, tạo nên núi non, biển cả. Công việc ấy được miêu tả bằng những chi tiết kì vĩ: thần khổng lồ “ngẩng đầu đội trời lên”, “hì hục vừa đào vừa đắp”, làm cho trời đất phân đôi và đất đá hóa thành núi đồi, biển đảo. Qua đó, người xưa muốn giải thích nguồn gốc vũ trụ, đồng thời thể hiện sự ngưỡng mộ trước sức mạnh sáng tạo của thần linh và khát vọng chinh phục thế giới.

Thần Sét làm nhiệm vụ thi hành luật pháp của Ngọc Hoàng và trừng phạt kẻ có tội. Hình tượng thần hiện lên dữ dội, đáng sợ với gương mặt nanh ác, tiếng quát tháo vang dội và chiếc búa đá trừng trị tội nhân. Tuy nhiên, thần cũng có lúc nóng nảy, đánh oan người vô tội nên bị trừng phạt. Những chi tiết ấy vừa giải thích hiện tượng sấm sét, vừa phản ánh quan niệm dân gian về công lí và cách nhìn hồn nhiên của người xưa đối với thiên nhiên.

Thần Gió có nhiệm vụ điều khiển gió lớn, gió nhỏ theo lệnh Ngọc Hoàng. Thần được miêu tả rất kì ảo với hình dạng không đầu và chiếc quạt thần tạo ra cuồng phong, bão tố. Câu chuyện con thần Gió nghịch quạt làm đổ bát gạo của người nghèo giúp giải thích hiện tượng gió bão và một số kinh nghiệm dân gian. Qua đó, người xưa thể hiện nhận thức về sức mạnh khó lường của thiên nhiên và gửi gắm ước mơ về sự công bằng trong cuộc sống.

5. Hình tượng thần Trụ Trời, Thần Sét và thần Gió phản ánh những quan niệm, nhận thức gì của người xưa về thế giới tự nhiên? Những khát vọng nào đã được họ gửi vào những hình tượng đó?

Hình tượng Thần Trụ Trời, Thần Sét và Thần Gió phản ánh nhận thức hồn nhiên của người xưa về thế giới tự nhiên. Con người thời cổ cho rằng mọi hiện tượng như trời đất, sấm sét, gió bão đều do các vị thần tạo ra và cai quản. 

Qua các hình tượng thần linh ấy, người xưa gửi gắm khát vọng khám phá và lí giải thế giới. Đồng thời, họ cũng thể hiện ước mơ về một trật tự công bằng, nơi cái sai phải bị trừng phạt và con người được sống hài hòa với tự nhiên.

6. Chỉ ra những đặc điểm nổi bật trong cách xây dựng nhân vật của chùm truyện. Từ đó, nhận xét về thái độ tình cảm của người xưa đối với thế giới tự nhiên.

Nhân vật trong chùm truyện được xây dựng chủ yếu bằng trí tưởng tượng kì ảo. Các vị thần đều có hình dáng phi thường, sức mạnh siêu nhiên và đảm nhận những công việc lớn lao của vũ trụ như dựng trời đất, tạo gió bão, gây sấm sét. Nhân vật còn được nhân hóa với tính cách, cảm xúc giống con người: Thần Sét nóng nảy, Thần Gió có con nghịch ngợm, Thần Trụ Trời bền bỉ, mạnh mẽ. Cách xây dựng ấy làm cho thế giới thần linh vừa kì vĩ vừa gần gũi, sinh động.

Qua hình tượng các vị thần, có thể thấy người xưa vừa kính sợ, vừa ngưỡng mộ thế giới tự nhiên. Họ gửi gắm khát vọng hiểu biết và sống hài hòa với thiên nhiên. Điều đó cho thấy tâm hồn hồn nhiên, phong phú và giàu niềm tin của con người thời cổ đại.

7. Trong những điều làm nên vẻ đẹp "một đi không trở lại" của thần thoại, có niềm tin thiêng liêng về một thế giới mà ở đó vạn vật đều có linh hồn. Theo bạn, niềm tin ấy có còn sức hấp dẫn với con người hiện đại không? Vì sao?

Gợi ý:

Theo em, niềm tin “vạn vật đều có linh hồn” vẫn còn sức hấp dẫn với con người hiện đại. Dù khoa học đã giải thích được nhiều hiện tượng tự nhiên, con người hôm nay vẫn cần một đời sống tinh thần giàu cảm xúc và sự gắn bó với thế giới xung quanh. Trong đời sống, nhiều người vẫn yêu thích việc chăm cây, nuôi thú cưng, xúc động trước vẻ đẹp của biển, rừng, núi non và xem thiên nhiên như một người bạn sống động. Nhiều lễ hội dân gian của người Việt như lễ hội cầu ngư, tục thờ thần núi, thần sông… cũng cho thấy con người vẫn dành cho tự nhiên sự kính trọng và biết ơn.

Sức hấp dẫn ấy còn thể hiện rõ trong nghệ thuật điện ảnh hiện đại với nhiều tác phẩm giàu yếu tố kì ảo được khán giả yêu thích trên toàn thế giới. Những bộ phim như Avatar, Spirited Away hay Princess Mononoke đều xây dựng một thế giới nơi cây cỏ, muông thú, sông núi đều có linh hồn và có mối liên hệ sâu sắc với con người. Chính cảm giác huyền bí, thiêng liêng ấy khiến con người hiện đại vẫn say mê các câu chuyện thần thoại và kì ảo, bởi chúng nuôi dưỡng trí tưởng tượng, lòng yêu thiên nhiên và khát vọng sống hài hòa với thế giới.

KẾT NỐI ĐỌC VIẾT

Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) phân tích một chi tiết kì ảo trong một truyện thần thoại đã học hoặc đọc thêm.

Chi tiết các vị thần sáng tạo ra vũ trụ xuất hiện trong thần thoại của nhiều dân tộc gợi mở cho con người suy ngẫm về nguồn gốc của thế giới và sự sống. Trong thần thoại Việt Nam, Thần Trụ Trời dựng cột chống trời để phân chia trời đất; thần thoại Trung Hoa kể về Bàn Cổ khai thiên lập địa; còn trong nhiều truyền thống phương Tây, thế giới được tạo dựng bởi một Đấng tối cao đầy quyền năng. Dù cách kể khác nhau, các câu chuyện ấy đều cho thấy từ rất sớm, con người đã tin rằng phía sau vũ trụ bao la có thể tồn tại một sức mạnh siêu nhiên sáng tạo và sắp đặt thế giới. Những chi tiết kì ảo ấy không chỉ phản ánh trí tưởng tượng phong phú của người xưa mà còn gợi mở hành trình khám phá những câu hỏi lớn của nhân loại về sự sống, vũ trụ và mối quan hệ giữa con người với cõi thiêng liêng.