Hướng dẫn học bài: NV10 Bài 9 - Văn bản 3: Một đời như kẻ tìm đường (Phan Văn Trường)

Mỗi lựa chọn của chúng ta ngày hôm nay có ảnh hưởng như thế nào tới cuộc sống của chúng ta trong tương lai? Làm thế nào để đưa ra những lựa chọn đúng trong cuộc đời?

Mỗi lựa chọn hôm nay đều ảnh hưởng trực tiếp hoặc lâu dài đến tương lai, vì nó tạo ra thói quen, cơ hội và hướng đi của cuộc đời. Những quyết định nhỏ tích lũy dần sẽ hình thành nên kết quả lớn.

Để đưa ra lựa chọn đúng, mỗi người cần hiểu rõ bản thân, cân nhắc kĩ hoàn cảnh, suy nghĩ bằng lí trí nhưng không bỏ qua giá trị đạo đức, đồng thời sẵn sàng chịu trách nhiệm với quyết định của mình. Quan trọng nhất không phải lúc nào cũng chọn hoàn hảo, mà là biết điều chỉnh và kiên trì với con đường đã chọn.

I. TÌM HIỂU CHUNG

Phan Văn Trường (sinh năm 1946, quê Hải Dương) là một doanh nhân, nhà tư vấn và tác giả có nhiều đóng góp trong lĩnh vực kinh tế – quản trị ở tầm quốc tế. Ông từng giữ vị trí lãnh đạo cao cấp tại nhiều tập đoàn lớn trên thế giới, đồng thời là cố vấn thường trực của Chính phủ Pháp về thương mại quốc tế. Với những đóng góp nổi bật, ông hai lần được Tổng thống Pháp phong tước Hiệp sĩ và được Nhà nước Việt Nam trao tặng Kỉ niệm chương Vì sự nghiệp giáo dục.

Không chỉ thành công trong sự nghiệp quốc tế, Phan Văn Trường còn được biết đến như một cây bút giàu trải nghiệm và tâm huyết. Các tác phẩm của ông như Một đời thương thuyết, Một đời quản trị, Một đời như kẻ tìm đường là sự đúc kết sâu sắc từ hành trình sống, làm việc và chiêm nghiệm, mang đến nhiều suy ngẫm ý nghĩa về lựa chọn, giá trị sống và trách nhiệm cá nhân đối với xã hội.

Một đời như kẻ tìm đường là một cuốn sách giàu tính trải nghiệm và suy tưởng của Phan Văn Trường, xuất bản năm 2019 (NXB Trẻ). Tác phẩm là sự đúc kết từ hành trình sống và làm việc phong phú của tác giả qua nhiều quốc gia, nhiều lĩnh vực nghề nghiệp khác nhau.

Cuốn sách không đi theo lối kể chuyện thuần tuý mà là sự đan xen giữa tự sự và chiêm nghiệm. Từ những bước ngoặt trong cuộc đời mình, tác giả suy ngẫm về lựa chọn, số phận, thành công và hạnh phúc. Qua đó, ông gợi mở một cách nhìn sâu sắc: cuộc đời không phải là con đường có sẵn để tìm, mà là hành trình mỗi người tự bước đi, tự tạo dựng ý nghĩa bằng chính thái độ sống và những giá trị mình vun đắp.

Với giọng văn điềm đạm, chân thành, cuốn sách vừa như một lời tâm sự, vừa như một lời định hướng nhẹ nhàng dành cho người đọc, đặc biệt là người trẻ đang đứng trước những ngã rẽ của cuộc đời. Đây không chỉ là câu chuyện của riêng tác giả mà còn là lời mời gọi mỗi người suy nghĩ nghiêm túc hơn về con đường sống của chính mình. 

Đoạn trích Một đời như kẻ tìm đường của Phan Văn Trường được tuyển chọn từ cuốn sách cùng tên, ở các trang 19 – 23, 34, 406. Đây là những phần tiêu biểu, kết tinh rõ nét tư tưởng và trải nghiệm sống của tác giả.

Về vị trí, các đoạn trích trải dài từ phần đầu đến gần cuối tác phẩm, vì vậy không chỉ đảm nhiệm vai trò mở ra vấn đề mà còn góp phần triển khai và khái quát lại những suy ngẫm mang tính chiêm nghiệm. Ở phần đầu, tác giả kể lại những lựa chọn đầu đời, từ đó dẫn dắt vào chủ đề chính. Ở phần giữa và cuối, những trải nghiệm phong phú được đúc kết thành các luận điểm giàu tính triết lí.

Nhờ cách lựa chọn này, đoạn trích có ý nghĩa như một “mạch tinh” của toàn bộ tác phẩm: vừa phản ánh hành trình đi qua nhiều ngã rẽ của một đời người, vừa gửi gắm thông điệp sâu sắc về lựa chọn, số phận và giá trị sống. Qua đó, người đọc không chỉ hiểu hơn về hành trình riêng của tác giả mà còn được gợi mở để suy ngẫm về con đường của chính mình.

II. KHÁM PHÁ VĂN BẢN

1. Theo bạn, mục đích của bài viết này là gì? 

Thông qua việc kể lại hành trình đời mình, Phan Văn Trường nhằm giúp người đọc nhận ra rằng cuộc đời là chuỗi những lựa chọn không hoàn toàn chủ động. Từ đó, tác giả định hướng một cách nhìn tích cực: thay vì loay hoay tìm con đường “đúng nhất”, con người nên sống linh hoạt, cống hiến và tạo giá trị, bởi chính điều đó mới quyết định hạnh phúc và ý nghĩa cuộc đời.

2. Xác định quan điểm chính của tác giả trong bài viết này. Quan điểm ấy đã được triển khai qua hệ thống lí lẽ và bằng chứng như thế nào? 

Trong văn bản, Phan Văn Trường đã nêu lên một quan điểm sâu sắc về cuộc đời: không tồn tại một “con đường đúng duy nhất”; hạnh phúc và thành công không phụ thuộc vào lựa chọn ban đầu mà phụ thuộc vào thái độ sống và những giá trị con người tạo ra. Quan điểm này thể hiện một cách nhìn linh hoạt, cởi mở về hành trình sống, giúp con người thoát khỏi áp lực phải lựa chọn “đúng tuyệt đối” ngay từ đầu.

Trước hết, tác giả cho rằng cuộc đời là chuỗi lựa chọn phức tạp, không hoàn toàn do con người quyết định. Điều này được thể hiện qua hình ảnh ẩn dụ: “Cuộc đời… như một con đường với hàng ngàn khúc quanh…”, đồng thời nhấn mạnh: “Rất nhiều khi chúng ta không có quyền lựa chọn, hoặc không biết lựa chọn.” Hình ảnh “con đường – khúc quanh” cho thấy con người luôn phải đưa ra những quyết định liên tục, nhưng cụm từ “không có quyền lựa chọn” lại chỉ ra một thực tế: đời sống bị chi phối bởi hoàn cảnh, nhận thức và cả yếu tố ngẫu nhiên. Từ đó, tác giả bác bỏ quan niệm giản đơn rằng chỉ cần chọn đúng là sẽ thành công.

Không chỉ dừng lại ở lí thuyết, tác giả còn chứng minh bằng chính trải nghiệm của mình rằng cuộc đời thường không đi theo dự định ban đầu. Hàng loạt dẫn chứng như: “Tôi tốt nghiệp kĩ sư… nhưng chưa bao giờ thiết kế cây cầu…”, “Tôi đã dạy kinh tế… nhưng chưa bao giờ học kinh tế.” hay “Tôi đã lãnh đạo doanh nghiệp… trong khi trước đó tôi chưa có chút ý niệm gì…” đã cho thấy sự lệch pha rõ rệt giữa lựa chọn ban đầu và thực tế. Chuỗi dẫn chứng mang tính liệt kê này làm nổi bật tính bất định của cuộc đời, qua đó khẳng định rằng không tồn tại một lộ trình cố định và việc “chọn đúng ngay từ đầu” không quyết định số phận con người.

Từ những trải nghiệm ấy, tác giả đi đến một nhận thức mang tính triết lí: không có “con đường để tìm”, bởi cuộc đời là một hành trình vô tận. Điều này được thể hiện qua những câu văn giàu tính chiêm nghiệm: “Cả cuộc đời tìm đường… chẳng có đường để tìm” và “cuộc đời, trên bản chất, phải là một hành trình dài vô tận.” Cách nói phủ định “chẳng có đường để tìm” đã phá vỡ quan niệm quen thuộc về một con đường định sẵn, từ đó khẳng định rằng ý nghĩa của cuộc đời không nằm ở một đích đến cố định, mà nằm trong chính quá trình sống và trải nghiệm.

Quan trọng hơn, tác giả nhấn mạnh rằng hạnh phúc và thành công phụ thuộc vào thái độ sống và những giá trị con người tạo ra. Những khẳng định như: “Hạnh phúc và thành công không tuỳ thuộc vào con đường chúng ta đi, mà vào tâm trạng tự tại…”, hay “hạnh phúc bền vững là thứ hạnh phúc lấy gốc từ sự trải nghiệm…” và “Cứ cho đi thì mới thấy được thứ mình đi tìm” đã cho thấy sự chuyển hướng từ việc “chọn đường” sang “cách sống”. Các khái niệm như “tự tại”, “trải nghiệm”, “cho đi” nhấn mạnh vai trò của đời sống nội tâm và tinh thần cống hiến, qua đó khẳng định rằng điều quyết định hạnh phúc không phải là hoàn cảnh bên ngoài mà là thái độ sống tích cực và khả năng tạo giá trị cho người khác.

Cuối cùng, tác giả khẳng định rằng chính quá trình cho đi giúp con người tìm thấy bản thân. Những trải nghiệm như “Tôi đã tìm thấy hạnh phúc khi tạo ra hạnh phúc cho mỗi người xung quanh” hay “tìm được chính mình bằng cách tặng trọn bản thân cho xã hội” đã nâng lên thành một triết lí sống mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc. Qua đó, tác giả cho thấy con người không thể tìm thấy ý nghĩa cuộc đời bằng sự thu nhận ích kỉ, mà bằng sự cống hiến và sẻ chia với cộng đồng.

Nhìn chung, văn bản được xây dựng với hệ thống lập luận chặt chẽ, đi từ thực tế đến trải nghiệm rồi khái quát thành triết lí. Dẫn chứng chủ yếu xuất phát từ chính cuộc đời tác giả nên mang tính chân thực, giàu sức thuyết phục. Giọng điệu khiêm tốn, giàu suy ngẫm, không áp đặt đã góp phần làm cho những triết lí trở nên gần gũi, dễ tiếp nhận và có sức lan tỏa sâu rộng.

3. Chỉ ra các yếu tố tự sự, biểu cảm và phân tích tác dụng của chúng trong văn bản. 

Trong văn bản, Phan Văn Trường đã sử dụng yếu tố tự sự để kể lại những trải nghiệm cụ thể trong cuộc đời mình. Ngay từ tuổi mười bốn, tác giả đã phải đối diện với những lựa chọn đầu tiên: “Năm mười bốn tuổi là năm đầu tiên tôi phải suy nghĩ để đưa ra những lựa chọn…”. Không dừng lại ở đó, ông còn kể về hành trình nghề nghiệp đầy bất ngờ và có phần nghịch lí: “Tôi tốt nghiệp kĩ sư… nhưng chưa bao giờ thiết kế cây cầu…”, “Tôi đã dạy kinh tế… nhưng chưa bao giờ học kinh tế.” Những chi tiết tự sự này không chỉ làm cho câu chuyện trở nên chân thực, sinh động mà còn tạo cơ sở thực tiễn để tác giả rút ra những triết lí sâu sắc. Nhờ vậy, lời bàn luận trở nên thuyết phục hơn và người đọc cũng dễ dàng đồng cảm với những gì tác giả đã trải qua.

Bên cạnh đó, yếu tố biểu cảm cũng được thể hiện rõ qua việc bộc lộ trực tiếp cảm xúc và suy nghĩ của tác giả. Đó là những băn khoăn, hoang mang trước những lựa chọn của cuộc đời: “Nhiều khi chuyện đời nào cũng nghiêng sang một bên do ảnh hưởng của những yếu tố kì lạ…”. Đó còn là sự chiêm nghiệm sâu sắc, từng trải khi nhìn lại hành trình đã qua: “…giống như người khiếm thị lại phải đi trong cảnh sương mù.” Và cuối cùng là niềm tin, sự giác ngộ khi đã tìm ra ý nghĩa của cuộc sống: “Hạnh phúc ở đâu, nay tôi đã biết.” Những yếu tố biểu cảm này làm cho giọng văn trở nên chân thành, giàu cảm xúc, đồng thời tạo chiều sâu tâm lí, giúp các triết lí không trở nên khô khan mà thấm thía, gần gũi hơn với người đọc.

Sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố tự sự và biểu cảm đã góp phần tạo nên sức hấp dẫn cho văn bản. Tác giả không chỉ kể chuyện mà còn gửi gắm cảm xúc, từ đó hướng người đọc đến những suy ngẫm mang tính nghị luận, triết lí. Nhờ sự kết hợp này, các lí lẽ trở nên mềm mại, tự nhiên, còn những triết lí về lựa chọn và cuộc sống cũng trở nên sâu sắc, dễ tiếp nhận hơn, đồng thời tăng thêm sức thuyết phục và khả năng lay động lòng người.

Tóm lại, việc kết hợp yếu tố tự sự và biểu cảm đã giúp văn bản truyền tải hiệu quả những triết lí về lựa chọn và hành trình sống, khiến chúng trở nên chân thực, giàu cảm xúc và có sức lan tỏa mạnh mẽ.

4. Nhan đề của bài viết là Một đời như kẻ tìm đường. Nhưng trong bài viết, tác giả lại nói: “Cả cuộc đời tìm đường để rồi mãi tới lúc xế chiều tôi mới khám phá ra chẳng có đường để tìm”. Liệu tác giả có tự mâu thuẫn với chính mình hay không? Phải chăng việc tìm đường là một việc không có nhiều ý nghĩa? 

Nhan đề “Một đời như kẻ tìm đường” và lời khẳng định “chẳng có đường để tìm” trong văn bản của Phan Văn Trường thoạt nhìn tưởng như mâu thuẫn, nhưng thực chất lại thống nhất trong một quá trình nhận thức sâu sắc. Nhan đề thể hiện trạng thái sống phổ quát của con người: luôn trăn trở, lựa chọn và đi tìm hướng đi cho cuộc đời mình. Trong khi đó, kết luận ở cuối văn bản là kết quả của sự chiêm nghiệm sau một hành trình dài trải nghiệm, khi tác giả nhận ra rằng không tồn tại một con đường định sẵn hay duy nhất để con người “tìm” và đi theo. Như vậy, hai ý này không phủ định lẫn nhau mà bổ sung cho nhau, thể hiện sự vận động trong tư duy từ tìm kiếm đến giác ngộ.

Việc “tìm đường” vì thế không hề vô nghĩa, mà chính là bản chất của đời sống con người. Trong văn bản, tác giả đã chỉ ra rằng cuộc đời giống như “một con đường với hàng ngàn khúc quanh”, nơi con người luôn phải lựa chọn, dù nhiều khi “không có quyền lựa chọn, hoặc không biết lựa chọn”. Điều đó cho thấy con người không thể đứng yên mà buộc phải bước đi, phải “tìm đường” trong hoàn cảnh cụ thể của mình. Chính quá trình ấy giúp con người tích lũy trải nghiệm, trưởng thành về nhận thức và bản lĩnh sống.

Hơn nữa, qua hàng loạt dẫn chứng về cuộc đời mình – từ việc học kĩ sư nhưng không làm cầu đường, đến việc dạy kinh tế dù chưa từng học kinh tế – tác giả cho thấy con đường thực tế thường không trùng khớp với dự định ban đầu. Từ đó, ông đi đến khẳng định: hạnh phúc và thành công không phụ thuộc vào việc ta chọn con đường nào, mà phụ thuộc vào cách ta sống trên con đường ấy. Khi con người biết “cho đi”, biết sống tích cực và tạo ra giá trị cho xã hội, thì dù đi bất cứ con đường nào cũng có thể tìm thấy ý nghĩa.

Tóm lại, việc “tìm đường” không phải là tìm một lối đi cố định, mà là hành trình sống, trải nghiệm và tự hoàn thiện bản thân. Chính trong quá trình ấy, con người dần nhận ra rằng điều quan trọng không phải là con đường ở đâu, mà là mình đã sống như thế nào trên hành trình đó.

5. Hãy nêu một luận điểm trong bài viết trên mà bạn thấy tâm đắc hoặc còn băn khoăn. Lí do nào khiến bạn thấy luận điểm ấy thuyết phục mình hay làm bạn muốn đối thoại với tác giả?

Gợi ý: 

Một luận điểm trong văn bản của Phan Văn Trường khiến tôi đặc biệt tâm đắc là: “Hạnh phúc và thành công không tuỳ thuộc vào con đường chúng ta đi, mà vào tâm trạng tự tại… và những giá trị mà chúng ta gieo…”. Luận điểm này thuyết phục trước hết bởi nó được rút ra từ chính những trải nghiệm phong phú, có phần “nghịch lí” trong cuộc đời tác giả: học kĩ sư nhưng không làm cầu đường, dạy kinh tế nhưng chưa từng học kinh tế, đảm nhiệm nhiều vị trí khác nhau mà không đi theo một lộ trình định sẵn. Chính thực tế ấy cho thấy con đường đời không phải lúc nào cũng rõ ràng hay nhất quán, nên việc quá đặt nặng “chọn đúng” ngay từ đầu là điều khó khả thi. Bên cạnh đó, luận điểm còn mang giá trị nhân văn sâu sắc khi đề cao thái độ sống tích cực và tinh thần cống hiến. Khi con người biết sống “tự tại”, biết cho đi và tạo giá trị cho người khác, thì dù ở hoàn cảnh nào cũng có thể tìm thấy ý nghĩa và hạnh phúc. Tuy nhiên, luận điểm này cũng gợi cho tôi một suy nghĩ cần đối thoại: nếu quá nhấn mạnh vào thái độ sống mà xem nhẹ vai trò của lựa chọn ban đầu, liệu có khiến con người trở nên dễ dãi trong việc định hướng cuộc đời? Có lẽ, điều hợp lí hơn là dung hòa cả hai: lựa chọn vẫn quan trọng, nhưng quan trọng hơn là cách ta sống và thích ứng với những gì mình đã chọn.

6. Từ bài thơ Con đường không chọn và bài viết Một đời như kẻ tìm đường, bạn suy nghĩ gì về những lựa chọn của mỗi người trong cuộc sống? 

Từ bài thơ Con đường không chọn của Robert Frost và bài viết Một đời như kẻ tìm đường của Phan Văn Trường, tôi nhận ra rằng lựa chọn là một phần tất yếu nhưng cũng đầy phức tạp của cuộc sống con người. Trong bài thơ, nhân vật trữ tình đứng trước hai con đường và buộc phải chọn một, mang theo cả niềm hi vọng lẫn chút tiếc nuối về con đường không đi. Điều đó cho thấy mỗi lựa chọn đều đồng thời là một sự từ bỏ, và con người không thể có tất cả. Trong khi đó, bài viết của Phan Văn Trường lại mở ra một góc nhìn rộng hơn: cuộc đời không có một con đường cố định để lựa chọn, và nhiều khi chính hoàn cảnh sẽ dẫn dắt ta đi những lối rẽ không ngờ tới. Nếu bài thơ thiên về cảm xúc cá nhân trước lựa chọn, thì bài viết lại nhấn mạnh đến thái độ sống sau lựa chọn. Từ sự gặp gỡ và khác biệt ấy, có thể hiểu rằng điều quan trọng không chỉ là chọn con đường nào, mà còn là cách ta bước đi trên con đường ấy. Mỗi lựa chọn đều mang theo hệ quả, nhưng chính sự nỗ lực, bản lĩnh và tinh thần tích cực mới quyết định giá trị của hành trình. Vì vậy, thay vì lo sợ hay tiếc nuối, con người cần dũng cảm lựa chọn, đồng thời sống có trách nhiệm và ý nghĩa với lựa chọn của mình.

KẾT NỐI ĐỌC VIẾT

Theo bạn, thành công và hạnh phúc phụ thuộc vào lựa chọn của chúng ta hay vào những may rủi ngẫu nhiên trong cuộc đời? Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) thể hiện quan điểm của bạn về vấn đề này.

1. Theo tôi, thành công và hạnh phúc không hoàn toàn phụ thuộc vào lựa chọn hay vào may rủi, mà là kết quả của sự tương tác giữa hai yếu tố ấy, trong đó lựa chọn và thái độ sống giữ vai trò quyết định. Con người không thể kiểm soát hết những ngẫu nhiên của cuộc đời: hoàn cảnh gia đình, cơ hội đến hay đi, những bước ngoặt bất ngờ… Tuy nhiên, điều ta có thể làm chủ là cách mình lựa chọn và ứng xử trước những biến động đó. Một lựa chọn đúng chưa chắc dẫn đến thành công nếu thiếu nỗ lực, nhưng một lựa chọn chưa hoàn hảo vẫn có thể đem lại kết quả tốt nếu ta biết kiên trì và thích ứng. May mắn có thể mở ra cánh cửa, nhưng chính ý chí và cách sống mới giúp ta đi xa và bền vững. Vì vậy, thay vì trông chờ vào vận may, mỗi người cần chủ động lựa chọn, sống tích cực và tạo ra giá trị để kiến tạo hạnh phúc cho chính mình.

2. Theo tôi, thành công và hạnh phúc không phải là kết quả của những may rủi hoàn toàn ngẫu nhiên, mà phụ thuộc phần lớn vào lựa chọn và cách sống của mỗi người. Mỗi quyết định, mỗi hành động ta thực hiện hôm nay đều như một “hạt giống” được gieo xuống, dần dần tạo nên “quả” trong tương lai. Khi con người biết lựa chọn đúng đắn, sống có trách nhiệm, kiên trì và hướng thiện, họ sẽ tự tạo ra những điều kiện thuận lợi cho mình, biến cái tưởng như “may mắn” thành kết quả tất yếu. Dĩ nhiên, cuộc đời vẫn tồn tại những yếu tố bất ngờ ngoài tầm kiểm soát, nhưng chính bản lĩnh và thái độ sống sẽ quyết định cách ta đón nhận và chuyển hóa chúng. Vì vậy, thay vì trông chờ vào vận may, mỗi người cần chủ động gieo những “nhân” tốt, bởi đó mới là nền tảng bền vững để đạt được thành công và hạnh phúc.