Là tôi, một CON NGƯỜI đây mà!

ĐỀ THI CHỌN HỌC SINH GIỎI NGỮ VĂN LỚP 12, THÀNH PHỐ HCM; Ngày thi: 04/3/2026

Chủ đề: Là tôi, một CON NGƯỜI đây mà!

(Cốc, cốc, cốc, .../ - Ai gọi đó?/ - Tôi là người/ - Nếu là người, ...?)

Đề học sinh giỏi môn Ngữ văn lớp 12 cấp thành phố được thiết kế trên máy tính. Để truy cập hệ thống và bắt đầu làm bài, bạn phải chứng minh mình không phải là robot. Hãy điền các kí tự vào khung bên dưới.

☐ Tôi không phải là robot 

[Mã captcha]

Bạn vừa trải nghiệm một tình huống giả định; trong đó có hoạt động giải captcha - vượt qua các bước xác minh để đăng nhập một trang mạng (thương mại, giải trí, giáo dục,...). Việc phải "chứng minh mình là con người" với máy móc tưởng chỉ là một thao tác đơn giản nhưng lại gợi nhiều suy tư về giá trị của con người".

Ngữ liệu 1: 

Ngày nay, các captcha tăng độ phức tạp và việc giải captcha trở nên khó khăn khiến cho nhiều người dùng bức bối. "Điều đáng buồn là việc phải chứng minh mình là con người với robot và ngay cả chuyện đó cũng làm không xong" - cây bút Meghan O'Gieblyn viết trên trang Wired. Ông cho rằng việc phải chứng minh mình là con người giống với việc chú rối gỗ Pinocchio trong câu chuyện cổ quen thuộc phải hoàn thành một loạt các thử thách đạo đức để chứng minh cậu có các phẩm chất của con người trước khi được xem là một "cậu bé đích thực". Khi không thể hoàn thành captcha và tự vấn về vị thế của mình trước sự ưu việt của máy móc, chúng ta có thể học hỏi ít nhiều từ suy nghĩ của Brian Christian - người chiến thắng giải thưởng trong bài kiểm tra phân biệt máy tính với con người. Khi được yêu cầu điền vào chỗ trống cho câu: "Con người là loài vật duy nhất...", Brian Christian đã viết: "Con người dường như là loài duy nhất lo lắng về điều gì khiến họ trở nên độc đáo". Nỗi lo lắng ấy là trải nghiệm làm người mà AI² học cả đời cũng không thể tái tạo. AI không bao giờ thức trắng đêm nghiền ngẫm về những thất bại trong đời.

(Dựa theo Kiếp nạn thời công nghệ: phải chứng minh mình là người, Hoa Kim, Báo Tuổi Trẻ Cuối Tuần, ngày 16/05/2024)

Ngữ liệu 2: 

Ở tập cổ tích của Campuchia, có một câu chuyện kể về anh chàng nhìn quanh thấy ai cũng nhiều sự thô bỉ, xấu xa, gần với loài vật hơn là loài người, bèn quyết tâm tìm cho được "một người". Đợi ngày hội lớn tập trung đông đảo, anh ta cải trang làm người nghèo khổ ngồi dưới gầm cầu câu cá. Bao nhiêu là người chỉ mãi nghĩ đến cuộc vui ngày hội hoặc chỉ bận tâm về sự trưng diện của mình, thản nhiên đi qua. Cuối cùng một công chúa đến, nhìn xuống dưới cầu và chùn bước lại. Nàng bảo: "Ta không thể nào bước trên đầu người". Cận thần bèn tâu: "Nó chỉ là đứa nghèo hèn, công nương chớ quá bận tâm". Và công chúa đáp: "Dù có nghèo hèn, kẻ đó cũng biết vui buồn, cũng có giá trị của họ. Hãy bảo người ấy chèo khỏi nơi ấy, ta mới dám bước qua cầu". Chàng đi câu nọ, nghe thế, nhủ thầm: "Đó là một người". 

(Trích Ngày xuân nói chuyện con người, Vũ Hạnh, Báo Sài Gòn Giải Phóng, ngày 17/01/2009)

Viết bài văn nghị luận xã hội theo định hướng sau:

- Nhan đề: "Là tôi, một CON NGƯỜI đây mà!" 

- Góc nhìn: Người trẻ 

- Nội dung: Nêu những giá trị tạo nên "con người đích thực" mà hai ngữ liệu đề cập; lựa chọn một giá trị (trong hoặc ngoài ngữ liệu) và bàn luận về giá trị ấy; liên hệ đến ý nghĩa của niềm kiêu hãnh làm người".

Bài viết tham khảo

Là tôi, một CON NGƯỜI đây mà!

Có những lúc con người phải đứng trước một cánh cửa vô hình và tự giới thiệu chính mình. Ta gõ cửa. Bên kia có tiếng hỏi: “Ai đó?” Ta trả lời: “Tôi là người.” Nhưng câu chuyện chưa dừng lại ở đó. Cánh cửa vẫn khép. Một câu yêu cầu khác vang lên: “Nếu là người… hãy chứng minh đi.”

Trong đời sống số hôm nay, tình huống ấy không còn là ẩn dụ. Chỉ để đăng nhập một trang web, ta phải tích vào ô “Tôi không phải là robot”, rồi giải một mã captcha lắt léo: nhận diện chiếc xe buýt, cột đèn giao thông, hay những kí tự méo mó. Một thao tác tưởng chừng đơn giản nhưng lại khiến ta chợt khựng lại: hóa ra, giữa thời đại máy móc thông minh, con người phải chứng minh mình là con người. Và từ câu hỏi của công nghệ, một câu hỏi sâu xa hơn bật lên: điều gì làm nên một con người đích thực?

Một bài viết về trải nghiệm giải captcha đã nhắc đến câu trả lời của Brian Christian trong một cuộc thử nghiệm phân biệt con người với máy tính. Khi được yêu cầu hoàn thành câu: “Con người là loài vật duy nhất…”, anh viết rằng con người dường như là loài duy nhất lo lắng về điều gì khiến mình trở nên độc đáo. Câu trả lời ấy gợi ra một đặc điểm rất căn bản của đời sống người: con người không chỉ sống mà còn biết suy nghĩ về cách mình đang sống. Ta có thể băn khoăn về một lỗi lầm, trăn trở về một lựa chọn, tự hỏi mình đã cư xử đúng hay chưa. Những phút tự vấn ấy đôi khi làm con người mệt mỏi, nhưng chính chúng tạo nên chiều sâu của đời sống tinh thần. Bởi một cỗ máy có thể tính toán rất nhanh, nhưng nó không bao giờ tự hỏi mình đã sống đúng hay chưa.

Tuy vậy, suy tư về bản thân mới chỉ là một nửa của nhân tính. Nửa còn lại được bộc lộ trong cách con người đối xử với người khác. Một câu chuyện cổ tích Campuchia kể về một chàng trai đi tìm “một người” giữa cuộc đời. Anh thấy quanh mình nhiều kẻ sống thô bỉ, ích kỉ nên muốn thử xem liệu có ai thực sự xứng đáng được gọi là người hay không. Trong ngày hội đông đúc, anh giả làm kẻ nghèo ngồi dưới gầm cầu câu cá. Bao nhiêu người đi qua cũng không để ý. Chỉ đến khi một công chúa bước tới, nàng chợt dừng lại và nói rằng mình không thể bước qua chiếc cầu nếu phải giẫm lên đầu một con người. Khi cận thần bảo đó chỉ là một kẻ nghèo hèn, nàng vẫn khẽ đáp rằng dù nghèo hèn, người ấy cũng biết vui buồn và có giá trị của họ. Nghe vậy, chàng trai dưới gầm cầu thầm nghĩ: cuối cùng mình đã gặp một người.

Điều chàng trai tìm kiếm trong câu chuyện ấy không phải là hình dáng của loài người, mà là phẩm chất làm người. Người thì ở đâu cũng có: trong đám đông dự hội, trên chiếc cầu tấp nập kia, ai cũng mang hình dạng của con người. Nhưng giữa rất nhiều “người” như thế, vẫn có thể thiếu vắng một con người đúng nghĩa. Chỉ khi một người biết dừng lại trước người khác, biết nghĩ đến cảm xúc và giá trị của họ, thì khi ấy nhân tính mới thực sự lộ ra.

Từ những gợi ý ấy, có thể nhận ra rằng điều làm nên CON NGƯỜI không nằm ở trí tuệ sắc bén hay sức mạnh vượt trội. Những năng lực ấy máy móc có thể dần dần đạt tới, thậm chí vượt qua con người. Điều làm nên CON NGƯỜI lại nằm ở những phẩm chất rất giản dị mà sâu bền: sự chân thành, lòng lương thiện, và đức nhẫn nại. Chính ba giá trị ấy tạo nên chiều sâu đạo đức của đời sống người.

Trước hết, chân thành là nền tảng của mọi mối quan hệ giữa con người với con người. Nhưng nếu nhìn sâu hơn, chữ “chân” trong chân thành còn mở ra nhiều tầng nghĩa rộng lớn. Chân là chân thực – sống đúng với điều mình nghĩ và điều mình tin; là trung thực – không dối mình, không dối người; và sâu xa hơn nữa là chân chính – ngay thẳng trong cách nghĩ, trong cách sống. Một người chân thành vì thế không cần che giấu mình sau những lớp vỏ giả tạo; họ hiện ra trước người khác bằng bản chất thật của mình, giản dị mà đáng tin cậy.

Trong một thế giới đầy những tính toán và cạnh tranh, sự chân thành đôi khi bị xem là ngây thơ. Người ta quen với những lớp mặt nạ xã hội đến mức cái thật thà đôi khi trở nên lạc lõng. Nhưng chính sự “chân” ấy lại làm nên giá trị sâu xa của CON NGƯỜI. Bởi chỉ khi con người sống chân thực, trung thực và chân chính, họ mới thực sự gặp được nhau như những sinh mệnh có thật, chứ không phải như những vai diễn đang đóng trên sân khấu đời sống. Khi ta chân thành, ánh nhìn dành cho người khác cũng bớt đi sự nghi kị; và từ đó, thế giới giữa người với người trở nên gần gũi, ấm áp hơn.

Có thể nói, chữ CHÂN không chỉ là một phẩm chất đạo đức riêng lẻ, mà là nền móng để CON NGƯỜI giữ được sự trong sáng của tâm hồn. Nó giúp con người đứng vững trước những cám dỗ của giả dối, giúp ta sống đúng với mình và đối xử đúng với người khác. Vì thế, khi nói đến những giá trị làm nên CON NGƯỜI, sự chân thành – với tất cả chiều sâu của chữ chân: chân thực, trung thực, chân chính – luôn là điểm khởi đầu quan trọng nhất. 

Bên cạnh chân thành là lương thiện – phẩm chất khiến con người biết tránh làm điều gây tổn hại cho người khác. Nhưng nếu nhìn sâu vào chữ “thiện”, ta thấy trong đó còn hàm chứa nhiều tầng nghĩa rộng lớn. Thiện trước hết là lương thiện – sống ngay lành, không làm điều xấu với người khác. Nhưng thiện còn là nhân ái, là khả năng cảm nhận và chia sẻ với nỗi đau của người khác; là bao dung, biết rộng lòng trước những sai sót và khiếm khuyết của con người; và cao hơn nữa là vị tha, sẵn sàng đặt lợi ích của người khác lên trước lợi ích của mình. Vì thế, một người lương thiện không chỉ tránh làm điều ác, mà còn luôn giữ trong lòng một tấm lòng mềm mại trước cuộc đời.

Lương thiện không phải là điều gì lớn lao hay xa vời. Nhiều khi nó chỉ thể hiện trong những lựa chọn rất nhỏ: không nói một lời làm tổn thương ai đó, không cười cợt trước nỗi bất hạnh của người khác, không lợi dụng sự yếu đuối của ai để mưu lợi cho mình. Những điều tưởng như nhỏ bé ấy lại chính là nơi phẩm chất CON NGƯỜI được bộc lộ rõ ràng nhất. Bởi mỗi con người đều mang trong mình một phẩm giá riêng, và người lương thiện luôn ý thức được điều đó. Họ giữ trong lòng một sự dè dặt trước khả năng gây tổn thương cho người khác, như thể đang nâng niu một điều gì mong manh và đáng quý.

Chính vì thế, chữ THIỆN không chỉ là một chuẩn mực đạo đức, mà còn là nền tảng làm cho đời sống giữa CON NGƯỜI với CON NGƯỜI trở nên nhân hậu hơn. Khi lòng thiện được nuôi dưỡng, thế giới không còn là nơi của sự đối đầu và tranh đoạt, mà trở thành không gian của sự cảm thông và nâng đỡ. Lương thiện khiến con người hiền hòa với thế giới – và cũng hiền hòa với chính mình.

Nhưng để giữ được sự chân thành và lương thiện trong đời sống không phải lúc nào cũng dễ. Cuộc đời nhiều va đập, nhiều điều trái ý, nhiều thử thách khiến lòng người dễ trở nên nóng nảy hoặc cay nghiệt. Vì thế, con người còn cần đến một phẩm chất âm thầm mà bền bỉ: nhẫn.

Chữ nhẫn trước hết là nhẫn nại – khả năng chịu đựng những khó khăn của đời sống mà không vội buông bỏ điều tốt đẹp trong mình. Nhưng nhẫn còn là kiên nhẫn, biết chờ đợi sự trưởng thành của sự việc và của con người, không nóng vội đòi hỏi mọi điều phải lập tức như ý. Nhẫn cũng là nhẫn nhịn – biết lùi lại một bước trước những va chạm nhỏ nhặt để giữ gìn hòa khí giữa người với người. Và ở tầng sâu hơn, nhẫn nhục là khả năng chấp nhận thiệt thòi mà không để lòng mình biến thành oán hận.

Những tầng nghĩa ấy đều gặp nhau ở một điểm: giữ cho tâm hồn không bị khuấy động bởi những bực dọc và tổn thương của đời sống. Khi gặp thất bại, người có đức nhẫn không vội oán trách; khi gặp điều bất như ý, họ cũng không vội trở nên thô bạo với người khác. Họ hiểu rằng nhiều điều trong cuộc đời cần thời gian để lắng lại, giống như mặt nước chỉ trở nên trong khi những gợn sóng đã yên.

Chính vì thế, nhẫn là sức mạnh âm thầm giúp con người giữ được phần tốt đẹp của mình. Nhờ nhẫn nại mà sự chân thành không bị mài mòn; nhờ nhẫn nhịn mà lòng lương thiện không bị đánh mất. Trong ý nghĩa ấy, đức NHẪN trở thành một trong những nền tảng làm nên CON NGƯỜI – không phải bằng những hành động ồn ào, mà bằng sự bền bỉ gìn giữ điều thiện trong lòng giữa những thử thách của cuộc đời. 

Từ những điều ấy có thể thấy: ba phẩm chất chân, thiện và nhẫn – tuy giản dị – lại chính là những trụ cột âm thầm làm nên chiều sâu của nhân tính. Chữ chân nhắc con người sống chân thành, chân thực, trung thực và chân chính; chữ thiện mở ra một thế giới của lương thiện, bao dung, nhân ái và vị tha; còn chữ nhẫn dạy con người biết nhẫn nại, kiên nhẫn, nhẫn nhịn để giữ cho lòng mình không trở nên cay nghiệt trước những va đập của đời sống. Khi ba phẩm chất ấy cùng hiện diện, con người không chỉ tồn tại như một sinh vật biết suy nghĩ, mà thực sự trở thành một CON NGƯỜI theo nghĩa trọn vẹn của đời sống đạo đức.

Máy móc có thể xử lí hàng triệu phép tính trong một giây, nhận diện hình ảnh nhanh hơn mắt người và ghi nhớ dữ liệu nhiều hơn trí nhớ con người. Nhưng chúng không thể sống chân, không thể lựa chọn thiện, cũng không thể thực hành nhẫn. Chúng không biết thế nào là chân thành, không biết day dứt trước một điều sai, không biết kiên nhẫn gìn giữ một tấm lòng tốt giữa nghịch cảnh. Những phẩm chất ấy không thuộc về thế giới của thuật toán; chúng chỉ tồn tại trong đời sống tinh thần và đạo đức của CON NGƯỜI.

Có lẽ vì thế mà trong nhan đề của bài viết, hai chữ CON NGƯỜI được viết hoa. Cách viết ấy không chỉ để nhấn mạnh, mà còn gợi lên một niềm kính trọng thầm lặng đối với phẩm giá của con người. Con người không chỉ là một sinh thể giữa muôn loài; con người có nguồn gốc cao quý, như thể được trao gửi một phần ánh sáng tinh thần vào giữa đời sống trần gian. Bởi vậy, hai chữ CON NGƯỜI khi được viết hoa dường như nhắc ta nhớ rằng trong mỗi con người đều có một phần thiêng liêng cần được gìn giữ.

Khi sống chân thành với người khác, khi giữ được lòng lương thiện giữa những cám dỗ của cuộc đời, khi nhẫn nại để bảo vệ điều tốt đẹp – con người đang làm sáng lên phần cao quý ấy trong mình. Đó không phải là sức mạnh của trí tuệ tính toán, cũng không phải là quyền lực hay danh vọng; đó là sức mạnh của một đời sống tinh thần được nâng đỡ bởi điều thiện và lẽ phải. Vì thế, giữa một thế giới ngày càng đầy máy móc và thuật toán, điều khiến con người có thể ngẩng đầu kiêu hãnh không phải là sự vượt trội về kĩ thuật, mà là khả năng gìn giữ và nuôi dưỡng phần ánh sáng nhân hậu đã được đặt vào trong trái tim mình. 

Niềm kiêu hãnh ấy không phải là cảm giác tự cao, mà là một sự tự ràng buộc thầm lặng với chính mình. Khi nói: “Là tôi, một CON NGƯỜI đây mà!”, ta như tự đặt ra cho mình một chuẩn mực sống. Bởi đã là CON NGƯỜI, ta không thể cho phép mình sống giả dối với lòng mình và với người khác; ta phải giữ lấy sự chân thành như giữ lấy gương mặt thật của mình giữa đời. Đã là CON NGƯỜI, ta cũng không thể thản nhiên trước những điều bất công hay nỗi đau của người khác; trong lòng luôn phải còn một khoảng lương thiện để biết dừng lại trước điều sai. Và đã là CON NGƯỜI, ta phải biết đi qua những thử thách của cuộc sống bằng sự nhẫn nại, không để những va đập của đời làm khô cứng tâm hồn.

Vì thế, niềm kiêu hãnh làm người không nằm ở quyền lực hay khả năng vượt trội, mà nằm ở việc mỗi ngày ta còn giữ được trong mình những phẩm chất âm thầm ấy: sống chân thành, sống lương thiện và sống nhẫn nại – để xứng đáng với hai chữ CON NGƯỜI.

Từ góc nhìn của người trẻ, lời khẳng định “Là tôi, một CON NGƯỜI đây mà!” không phải là một lời tuyên bố, mà giống như một cách tự nhắc mình về cách sống. Tuổi trẻ là quãng đời dễ bị cuốn vào những cuộc so sánh: ai giỏi hơn, ai nổi bật hơn, ai thành công sớm hơn. Nhưng càng trưởng thành, ta càng nhận ra giá trị của mình không chỉ nằm ở thành tích hay năng lực. Điều khiến một người trẻ thực sự đáng quý chính là cách họ đối xử với người khác và với chính mình: có giữ được sự chân thành giữa những va chạm, có bảo vệ được lòng lương thiện trước những cám dỗ, và có đủ nhẫn nại để đi qua khó khăn mà không đánh mất điều tốt đẹp trong lòng. Khi hiểu được điều ấy, người trẻ có thể bình tĩnh bước vào cuộc đời với một niềm tự trọng lặng lẽ: giữa bao nhiêu vai trò và danh xưng, trước hết và sau hết, mình vẫn đang cố gắng sống cho xứng đáng với hai chữ CON NGƯỜI.

Bởi vậy, việc đôi khi ta phải “chứng minh mình là con người” trước những cỗ máy lại mang một ý nghĩa tượng trưng sâu xa. Máy móc có thể kiểm tra hình ảnh, nhận diện kí tự, phân tích dữ liệu với tốc độ mà con người khó sánh kịp. Nhưng có một điều chúng không thể đo lường, cũng không thể tạo ra: đó là tấm lòng.

Tấm lòng của một CON NGƯỜI – biết sống chân thành giữa những giả trá, biết giữ lòng lương thiện giữa những toan tính, và biết nhẫn nại để không đánh mất điều tốt đẹp trong mình. Những phẩm chất ấy làm nên chiều sâu và vẻ đẹp của đời sống con người. Và có lẽ, trong một thế giới ngày càng được vận hành bằng thuật toán, điều quan trọng nhất mà mỗi chúng ta vẫn phải âm thầm “chứng minh” không phải là trí tuệ hay năng lực của mình, mà là: mình vẫn còn giữ được tấm lòng của một CON NGƯỜI.