Trong truyền thống phương Đông, tên gọi của một con người không chỉ để xưng hô, mà thường mang theo khí vị văn hóa của gia tộc, thời đại và thế giới tinh thần mà con người ấy lớn lên. Với Nguyễn Trãi, tên gọi “Nguyễn Trãi” (阮廌) và hiệu “Ức Trai” (抑齋) khi đặt cạnh nhau gợi ra một trường ý nghĩa cổ kính và sâu lắng, rất phù hợp với nhân cách và con đường tinh thần của ông.
Chữ “Trãi” trong tên Nguyễn Trãi không thuộc lớp từ ngữ quen dùng của đời sống thường nhật, mà nằm trong tầng biểu tượng của văn hóa Hán cổ. Trong thần thoại và điển tịch Trung Hoa, Giải Trãi là thần thú có trí tuệ minh triết và khả năng phân biệt chính – tà một cách rạch ròi, là biểu tượng của pháp luật và công lý. Trước sự hiện diện của Giải Trãi, điều gian không thể ẩn mình, điều ngụy không thể trộn lẫn với điều chân. Trong nhiều truyền thuyết, Giải Trãi còn được xem là quân sư của Tây Vương Mẫu, giữ vai trò tham mưu và phán xét, trợ giúp bậc chí tôn bằng sự sáng suốt chứ không bằng vũ lực. Bởi vậy, khác với những linh vật tượng trưng cho uy quyền hay trấn áp, Giải Trãi đại diện cho công lý được soi sáng bằng trí tuệ, cho nguyên tắc chính danh và sự phán đoán tỉnh táo của người đứng đầu.
Bởi vậy, việc chọn chữ “Trãi” để đặt tên cho con cháu có thể hiểu như một ước nguyện thầm lặng của bậc trưởng bối trong gia tộc: mong người mang tên ấy lớn lên biết lấy trí làm gốc, lấy lẽ phải làm chuẩn, biết đứng về phía chính nghĩa trong những hoàn cảnh rối ren của đời sống và thời cuộc. Tên gọi ấy không mang theo khát vọng công danh, mà mong muốn con cháu trở thành kẻ sĩ có khả năng phân định đúng – sai bằng sự tỉnh táo và công minh, biết giữ mình trước quyền lực và danh lợi. Đặt trong truyền thống Nho học coi trọng chính danh và trách nhiệm xã hội của người trí thức, chữ “Trãi” vì thế mang theo một lời gửi gắm sâu xa của bậc cha ông: làm người trước hết phải sáng rõ về đạo, rồi mới bàn đến việc lập thân giữa đời.
Đặt chữ “Trãi” làm tên người, vì vậy, gợi đến hình ảnh của một con người sống bằng trí và đạo, lấy sự sáng suốt làm cốt lõi, lấy chính nghĩa làm điểm tựa. Khi nhìn lại cuộc đời Nguyễn Trãi – một quân sư kiệt xuất, người viết Bình Ngô đại cáo, người luôn nhấn mạnh “nhân nghĩa, yên dân, trừ bạo” – ta dễ nhận ra giữa tên gọi ấy và nhân cách lịch sử của ông có một sự hòa hợp tự nhiên, như thể cùng được sinh ra từ một mạch văn hóa chung, lặng lẽ nhưng bền bỉ.
Nếu tên gọi “Nguyễn Trãi” phản ánh ước nguyện và định hướng đạo đức mà bậc trưởng bối trong gia tộc gửi gắm cho con cháu, thì tên hiệu “Ức Trai” lại đánh dấu một bước chuyển khác: đó là sự lựa chọn có ý thức của chính Nguyễn Trãi đối với con đường tinh thần mà ông theo đuổi. Từ cái tên được trao, mang theo kỳ vọng của gia đình và truyền thống, Nguyễn Trãi bước sang việc đặt hiệu cho mình như một hành vi tự xác lập bản thân: xác lập cách sống, cách giữ đạo và cách đối diện với quyền lực, danh lợi. Chính tại điểm chuyển tiếp này, ta thấy rõ sự gặp gỡ giữa ý nguyện của người đi trước và con đường tự tu dưỡng mà Nguyễn Trãi chủ động lựa chọn cho đời mình.
Từ ý nghĩa của tên gọi “Nguyễn Trãi” với những giá trị về trí tuệ và chính nghĩa, hiệu “Ức Trai” mở ra một chiều sâu khác: chiều sâu của sự tự giữ mình và tự tu dưỡng nội tâm. Trong văn hóa Nho học, chữ “Ức” có nghĩa là tự ức chế, tự kìm giữ, tự tỉnh. “Ức” là thái độ của người biết tiết chế bản thân, không buông mình theo ham muốn hay danh lợi. Còn “Trai” là trai phòng, không gian thanh tĩnh để đọc sách, suy ngẫm về đạo, giữ thân tâm trong sạch.
“Ức Trai”, vì thế, có thể hiểu như một không gian tinh thần của sự tỉnh thức: nơi con người luôn tự nhắc mình giữ đạo, giữ lòng, không để quyền lực hay vinh hoa che mờ lương tri. Hiệu ấy lặng lẽ, nghiêm cẩn, đúng với phong thái của một trí thức trung đại coi trọng tu dưỡng nội tâm hơn biểu hiện bên ngoài.
Khi đặt tên gọi Nguyễn Trãi và hiệu Ức Trai cạnh nhau, ta thấy hiện lên hình ảnh một con người sống giữa thời đại nhiều biến động nhưng luôn hướng nội: bên ngoài là trí tuệ phân minh, bên trong là sự tự chế và tỉnh thức.
Có lẽ chính sự kết hợp ấy đã làm nên một Nguyễn Trãi rất đặc biệt trong lịch sử: vừa là nhà chính trị lớn, vừa là nhà tư tưởng nhân văn, vừa là thi nhân trầm lắng. Ông không để trí tuệ trở thành mưu lược lạnh lùng, cũng không để đạo đức trở thành lời nói suông. Mọi suy nghĩ, hành động đều được đặt trong thế cân bằng giữa đạo lý và nhân tâm.
Hiểu tên gọi và hiệu của Nguyễn Trãi theo cách này, ta thấy được khí vị của một nền văn hóa đã sinh ra một con người như thế. Và cũng chính khí vị ấy giúp thơ văn Nguyễn Trãi, sau bao thế kỷ, vẫn giữ được vẻ điềm tĩnh, sáng trong và sức lay động bền bỉ đối với lòng người.
Bình luận