Đề bài
Đọc ngữ liệu sau:
“Có một câu chuyện xa xưa kể rằng, Socrates đứng ở cổng Athens cùng chàng thanh niên Plato khi một người bộ hành trẻ đi ngang qua. Khi đi qua, người bộ hành hỏi Socrates: “Hãy nói cho tôi biết, thưa ông lão, người dân Athens là người như thế nào? Tôi nghe nói rằng mọi người ở đây khá không thân thiện và bội bạc”.
“Anh nói đúng”, Socrates trả lời. “Những người anh sẽ gặp ở Athens sẽ không thân thiện và bội bạc.”
Người đàn ông lạ cau mày, hít một hơi thật lâu và tức giận đi về phía thành phố.
Vài phút sau, một người bộ hành khác đến cổng thị trấn và hỏi Socrates: “Thưa ông, hãy cho tôi biết người dân Athens là người như thế nào? Tôi nghe nói rằng mọi người ở đây rất niềm nở và thân thiện”.
Socrates trả lời: “Anh nói đúng. Những người anh gặp ở Athen sẽ luôn niềm nở và thân thiện”.
Khi vị khách thứ hai bước vào thành phố với nụ cười trên môi, chàng trai trẻ Plato không thể kìm chế sự tò mò của mình. “Thưa thầy, người đã nói dối một trong những người này. Người đã mô tả về Athens theo những cách khá khác nhau.”
Socrates trả lời: “Thầy không nói dối ai trong số họ. Họ tin tưởng về điều gì, họ sẽ tìm thấy điều đó.”
(Albert Rutherford, Phản biện hay ngụy biện, Nxb Đại học Kinh tế Quốc dân, 2023, tr 90, 91)
Câu chuyện trên gợi cho anh (chị) suy nghĩ gì? Hãy viết bài văn nghị luận bày tỏ quan điểm của bản thân về vấn đề gợi ra từ câu chuyện trên.
Bài viết tham khảo
Tin vào điều gì, ta sẽ gặp điều ấy
Có một buổi sáng, dưới cổng thành Athens, triết gia Socrates đứng trò chuyện cùng người học trò trẻ tuổi của mình. Hai người lữ hành lần lượt dừng chân hỏi ông về con người nơi thành bang ấy. Người thứ nhất mang theo nỗi nghi ngại: anh tin rằng dân Athens lạnh lùng và bội bạc. Socrates xác nhận. Người thứ hai đến sau, với một niềm tin trái ngược: anh tin rằng dân Athens thân thiện và tử tế. Socrates lại đồng tình.
Khi Plato ngạc nhiên trước hai câu trả lời mâu thuẫn, Socrates chỉ nói: ông không nói dối ai cả. Mỗi người sẽ tìm thấy đúng điều họ tin.
Câu chuyện kết thúc gọn ghẽ, không có cao trào, không có tranh luận. Nhưng càng nghĩ, người ta càng thấy nó giống đời sống của chính mình đến khó chịu. Bởi hầu như ai trong chúng ta cũng từng là những người lữ hành ấy: bước vào một miền đất, một mối quan hệ, một giai đoạn sống mới, với một niềm tin đã định hình từ trước. Và rồi, ta ngạc nhiên, hoặc không ngạc nhiên lắm, khi cuộc đời hiện ra đúng như ta đã dự đoán.
Có những người bước vào đời với một cảm giác dè chừng rất sớm. Có thể vì từng bị phản bội, từng thất vọng, từng chứng kiến những điều không đẹp. Họ học cách giữ khoảng cách, đọc giữa các dòng chữ, nghe bằng nửa tai và chuẩn bị sẵn lối thoát. Thế giới trong mắt họ không hẳn xấu xa, nhưng luôn tiềm ẩn nguy cơ. Và quả thật, họ thường gặp những điều xác nhận nỗi nghi ngại ấy: một lời hứa không được giữ, một mối quan hệ nhạt dần, một sự im lặng khó hiểu.
Cũng có những người khác, dù đã đi qua không ít va vấp, vẫn giữ được một niềm tin âm thầm rằng con người, về căn bản, không đến nỗi tệ. Họ không ngây thơ, không dễ dãi, nhưng sẵn sàng mở lòng ở mức vừa đủ. Họ thường nhận ra những điều rất nhỏ: một người lạ nhường đường, một đồng nghiệp âm thầm giúp đỡ, một lời hỏi han không cần thiết nhưng vẫn được nói ra. Thế giới của họ, vì thế, có vẻ ấm hơn - không phải vì nó ít tổn thương hơn, mà vì họ không chỉ chăm chú nhìn vào tổn thương.
Sự khác biệt ấy không nằm ở hoàn cảnh, mà nằm ở niềm tin nền tảng - thứ định hướng cách con người diễn giải những gì xảy đến với mình.
Chúng ta thường nghĩ rằng niềm tin là kết quả của trải nghiệm. Nhưng nhiều khi, nó vận hành theo chiều ngược lại: niềm tin quyết định cách ta trải nghiệm. Ta bước vào một tình huống với một giả định ngầm, rồi vô thức chọn lọc những chi tiết phù hợp với giả định ấy. Điều này không phải lỗi của cá nhân nào, mà là cơ chế rất tự nhiên của tâm trí con người. Vấn đề chỉ bắt đầu khi ta quên mất rằng đó là một cơ chế - và tin rằng mình đang nhìn thấy “sự thật trọn vẹn”.
Có một người từng nói rằng: “Thế giới không đối xử tốt với tôi.” Nhưng khi hỏi kỹ, ta nhận ra anh đã bước vào hầu hết các mối quan hệ với tâm thế phòng thủ. Anh ít tin, ít chia sẻ, luôn chừa lại một khoảng an toàn. Thế giới, đứng trước một người như vậy, cũng đáp lại bằng sự dè chừng tương tự. Không ai sai. Chỉ là hai bên đang phản chiếu lẫn nhau.
Tin vào những điều tốt đẹp không khiến đời sống trở nên dễ dàng. Nhưng nó mở ra khả năng cho những điều tốt đẹp xuất hiện. Khi ta tin rằng người đối diện có thể lắng nghe, ta nói chậm hơn, nói thật hơn. Khi ta tin rằng một mối quan hệ đáng được giữ gìn, ta kiên nhẫn hơn trong những lúc khó khăn. Chính những điều ấy, rất âm thầm, lại làm nên sự khác biệt.
Trong đời sống thường nhật, những khoảnh khắc xác nhận niềm tin thiện lành hiếm khi ồn ào. Nó không đến dưới dạng những hành động anh hùng, mà thường trú ngụ trong những chi tiết rất nhỏ. Một người lái xe dừng lại khi đèn vừa chuyển vàng. Một người bán hàng nhớ đúng món quen của khách. Một đồng nghiệp không nhận công về mình. Nếu ta không mang sẵn niềm tin rằng những điều ấy tồn tại, có lẽ ta sẽ không nhận ra chúng hoặc xem chúng là ngẫu nhiên, không đáng kể.
Ngược lại, khi mang trong mình một định kiến, ta cũng dễ dàng tìm thấy vô số bằng chứng cho nó. Một ánh mắt lơ đãng có thể bị diễn giải thành sự khinh thường. Một lời góp ý có thể bị hiểu thành công kích. Dần dần, thế giới trở nên nặng nề, không phải vì nó xấu hơn, mà vì ta không còn chỗ trống cho những cách hiểu khác.
Định kiến làm con người mệt mỏi. Nó buộc ta phải luôn cảnh giác, luôn sẵn sàng tự vệ. Nó khiến ta tin rằng mình phải một mình chống lại thế giới. Và trong trạng thái ấy, rất khó để sống một đời sống sâu sắc. Ta tồn tại, nhưng không thật sự hiện diện.
Không ít người, sau nhiều lần thất vọng, đã chọn cách khép lại. Họ nói rằng đó là trưởng thành. Nhưng đôi khi, đó chỉ là một dạng mệt mỏi kéo dài. Trưởng thành không phải là mất đi khả năng tin, mà là biết đặt niềm tin đúng chỗ, với sự tỉnh táo cần thiết. Khi định kiến thay thế cho niềm tin, đời sống trở nên an toàn hơn, nhưng cũng nghèo nàn hơn.
Tuy vậy, cũng cần nói rõ: tin vào điều tốt đẹp không đồng nghĩa với việc nhắm mắt làm ngơ trước cái xấu. Niềm tin nếu không được soi sáng bởi lý trí rất dễ biến thành ảo tưởng. Có những mối quan hệ cần được buông bỏ. Có những con người cần được giữ khoảng cách. Có những trải nghiệm buộc ta phải điều chỉnh lại cách nhìn của mình. Niềm tin trưởng thành là niềm tin biết tự hoài nghi.
Con người cần học cách phản tư: vì sao ta tin như vậy? Niềm tin ấy đến từ đâu? Nó còn phù hợp với những gì ta đang sống không? Trải nghiệm có thể làm lung lay niềm tin, nhưng cũng có thể làm nó sâu sắc hơn. Một niềm tin được kiểm nghiệm nhiều lần thường không còn ồn ào, nhưng rất bền.
Và quan trọng hơn cả, niềm tin cần được hiện thực hóa bằng hành động. Tin rằng con người có thể tử tế đòi hỏi ta cũng phải sống tử tế, ngay cả khi không chắc sẽ được đáp lại. Tin vào khả năng thay đổi đòi hỏi ta phải chấp nhận sự bất tiện của thay đổi. Tin vào chính mình đòi hỏi ta phải kiên nhẫn với những giai đoạn chưa thành công.
Tin vào bản thân, suy cho cùng, không phải là tin rằng mình sẽ luôn đúng, mà là tin rằng mình có thể học từ cái sai. Có những giai đoạn, niềm tin ấy là thứ duy nhất giữ con người không bỏ cuộc. Khi mọi thứ xung quanh đều mờ mịt, việc tin rằng mình vẫn còn khả năng đi tiếp - dù chậm, dù vụng - là một lựa chọn can đảm.
Mỗi ngày, ta đều đứng trước cổng Athens của riêng mình. Ta bước vào đời với một tâm thế đã được hình thành từ rất lâu, qua gia đình, qua trải nghiệm, qua những tổn thương và hy vọng. Thế giới không hoàn toàn chiều theo ta, nhưng nó thường phản hồi lại cách ta tiếp cận nó.
Tin vào điều gì, ta sẽ gặp điều ấy, không phải như một định mệnh bất biến, mà như một dòng chảy âm thầm giữa con người và đời sống. Giữ được một niềm tin tỉnh táo vào những điều tốt đẹp, có lẽ, không làm ta tránh khỏi đau khổ. Nhưng nó giúp ta không đánh mất khả năng sống sâu, khả năng kết nối, và khả năng nhận ra rằng, giữa rất nhiều điều đáng ngờ, con người vẫn xứng đáng để được tin, ít nhất là thêm một lần nữa.
Bình luận