Có những người sống cạnh nhau mấy chục năm, gặp nhau mỗi ngày, giúp đỡ nhau lúc khó khăn... nhưng lại không biết tên thật của nhau.
Thay vào đó là những cách gọi rất quen thuộc như: Anh Hai, Chị Ba, Chú Sáu, Má thằng Tý, Ba con Hạnh...
Vì sao lại như vậy?
Trong tập podcast này, chúng ta sẽ cùng khám phá nguồn gốc của những cách xưng hô rất đặc trưng của người miền Tây, tên thật chỉ để nhận diện một con người, còn cách gọi mới nói lên họ thuộc về một gia đình, một xóm nhỏ và một cộng đồng.
Nếu bạn từng lớn lên ở miền Tây, hoặc từng được ai đó gọi bằng một cái tên thân thương như Anh Hai, Chị Ba, Dì Năm..., hy vọng tập này sẽ mang đến cho bạn một chút ký ức, một chút ấm áp và thêm yêu nét đẹp rất riêng của vùng đất nghĩa tình này.
Video khám phá nét văn hóa đặc trưng trong cách xưng hô của người dân miền Tây Nam Bộ, nơi tên thật thường ít được sử dụng hơn các danh xưng dựa trên vai trò, thứ bậc và mối quan hệ. Điều này không phải do sự hời hợt mà là biểu hiện của sự gắn kết cộng đồng sâu sắc, lòng hiếu khách và tinh thần tương trợ lẫn nhau từ thời khai hoang mở cõi.
Xin chào quý vị. Có một chuyện rất lạ ở miền Tây, không biết bạn có để ý không?
Có những người sống cạnh nhau 2-30 năm, ngày nào cũng gặp, ngày nào cũng chào hỏi.
Có khi còn ngồi uống trà, phụ nhau dựng nhà, đi đám vỗ chung, hay chèo ghe chung một khúc sông.
Vậy mà, đến một ngày có người hỏi, Ủa, chú đó tên gì vậy?
Thì mọi người nhìn nhau rồi cười, không biết nữa. Từ hồi nào tới giờ ai cũng gọi là chú Sáu hết.
Nghe thì tưởng đùa, nhưng đó lại là chuyện rất bình thường ở miền Tây mình.
Có người cả đời được gọi là anh hai, có người là chị tư, là má thằng tí, có người là chú năm đò.
Nhưng mà tên thật dần dần ít được nhắc đến.
Vậy thì, vì sao người miền Tây lại có thói quen đặc biệt như vậy?
Có phải họ không coi trọng tên thật không?
Hay phía sau những cách gọi ấy là cả một câu chuyện về cách người miền Tây sống với nhau?
Hôm nay chúng ta sẽ cùng tìm hiểu nha!
Nếu bạn có dịp ngồi ở một quán cà phê ven đường ở miền Tây buổi sáng,
bạn sẽ thấy một cảnh rất thú vị.
Có người vừa dẫn xe, chưa kịp ngồi xuống, đã có tiếng gọi.
Anh hai mới xuống hả?
Một lát sau, một người phụ nữ đi ngang.
Vậy bảy mới đi chợ vậy hả?
Rồi một bác lớn tuổi bước vào.
Ủa, chú Tư? Lâu quá mới gặp ngang.
Nghe cả buổi sáng, bạn sẽ có cảm giác hình như ở đây chẳng ai gọi nhau bằng tên.
Toàn là hai, ba, tư, năm, chú, dì, cậu, bác.
Nếu là người miền Tây, chắc bạn thấy chuyện này bình thường lắm.
Nhưng với nhiều người nơi khác, đây lại là điều khó hiểu.
Bởi ở nhiều nơi, khi gặp nhau, người ta thường gọi thẳng tên.
Còn ở miền Tây, cái tên thật dường như luôn đứng phía sau, dường chỗ cho một cách gọi khác.
Ấm hơn, gần hơn và cũng thân hơn.
Có người chuyển đến sống trong xóm nhiều năm, đến lúc làm giấy tờ mới biết.
À, thì ra chú Sáu tên Minh, còn bác Tư thật ra tên Phúc.
Lúc đó mọi người chỉ cười.
Rồi hôm sau, vẫn gọi là chú Sáu, vẫn gọi là bác Tư.
Bởi trong cuộc sống hàng ngày, điều người ta nhớ trước tiên không thẳng là tên khai sinh,
mà là một mối quan hệ.
Bạn thử nhớ lại coi.
Ở quê mình có ai như thế này không?
Lúc nhỏ nha, mọi người gọi là thằng Úc.
Lớn lên đi làm rồi, thành anh Úc.
Lấy vợ có con, cả xóm bắt đầu gọi là ba bé Na.
Rồi vài chục năm sau có cháu nội, bổng nhiên mọi người đổi thành ông nội Cú Binh.
Tên khai sinh của người đó chưa từng thay đổi.
Nhưng cách mọi người gọi lại thay đổi theo từng trận của cuộc đời.
Bởi ở đây, người ta không chỉ gọi một con người
mà người ta gọi luôn vai trò của người đó trong gia đình, trong cộng đồng.
Chỉ bằng một cách gọi thôi, người nghe đã hiểu thêm rất nhiều điều.
Không cần giải thích, cũng không cần giới thiệu thêm.
Người miền Tây cũng rất hay gọi nhau theo thứ tự anh em
như anh hai, chị ba, anh tư, chị năm, cô Úc.
Cách gọi ấy phổ biến đến mức
Có khi hai người bạn chơi với nhau mấy chục năm
đến lúc đi ăn cưới, nhìn thiệp rồi mới giật mình ra
Ủa? Tưởng ổng tên hai chứ?
Thật ra hai chỉ là thứ tự trong nhà
nhưng từ lâu tiếng anh hai đã trở thành cái tên thân thuộc nhất.
Rồi còn một cách gọi nữa.
Có lẽ chỉ cần nghe là nhiều người đã thấy cả một số quê hiện ra.
Đó là gọi theo tên con
Má Thằng Tý, Má Con Hạnh, Má Bé Thơ, Bà Cô Binh
Ở quê, đi chợ, đi họp phụ huynh, hay đi đám vỗ
người ta ít khi hỏi Chị Lan đâu rồi?
Mà thường hỏi Má Thằng Tý đâu rồi?
Nghe tưởng như tên của người mẹ đã biến mất
nhưng thật ra nó được thay bằng một điều gần gũi hơn
đó là vai trò làm cha, làm mẹ
một cách gọi rất giản dị nhưng cũng rất ấm áp.
Nếu bạn để ý kỹ hơn
bạn sẽ thấy người miền Tây còn hay gọi chao theo nghề nghiệp nữa
Trong một xóm nhỏ, có thể chẳng ai nhớ tên thật của người thợ hớt tóc
nhưng ai cũng biết, chú năm hớt
người chèo đò thì thành bác sáo đò
người sửa xe thì thành anh ba sửa xe
người bán bánh thì thành dì tư bánh
Thậm chí, có người đổi nghề từ lâu rồi
nhưng cái tên ấy vẫn theo họ đến tận bây giờ
Bởi cách gọi đó đã trở thành ký ức của cả xóm
Nghe chú sáo đò là nhớ ngay chiếc ghe ngộ cũ
nhớ tiếng máy nổ mỗi sáng
nhớ những chuyến đưa người qua sông
Một cách gọi thôi
nhưng gối trong đó là cả một câu chuyện
Ở miền Tây mình đó
cái tên đôi khi không chỉ dùng để phân biệt
mà còn để gợi nhớ
gợi nhớ một nghề, một vai trò
một ký ức, một mối quan hệ
Rồi lại có những cách gọi theo nơi ở
theo con rạch, theo cây cầu
Nhà chú Bảy ở mé rạch
đi qua kiếm dì tư ở đầu kinh
anh úc bên cầu sắt
Có khi chỉ cần nói vậy
cả xóm đều biết
không cần địa chỉ cũng không cần số nhà
Bởi ngày xưa
nhiều vùng quê miền Tây chưa có địa chỉ rõ ràng như bây giờ
lại càng chưa có bản đồ trên điện thoại
Con người tìm đến nhau
bằng trí nhớ
và bằng những dấu mốc rất gần gũi
quanh cuộc sống
Anh hai, má thằng tí
chú sáo đò
dì tư bánh
hay ông nội bin
Những cách gọi ấy tuy khác nhau
nhưng lại có một điểm chung là
chúng không đặt cái tên riêng
của một người ở phía trước
mà đặt mối quan hệ của người ấy
với gia đình, với xóm diện
với nơi họ đang sống
lên trước
Vì sao lại như vậy?
Đó chỉ là một thói quen
hay nó được bồi đắp
từ chính lịch sử và đời sống
của vùng đất này
Chúng ta cùng tìm hiểu tiếp nhé
Các bạn biết không?
Muốn hiểu điều đó
có lẽ
phải nhìn lại buổi đầu người Việt
vào khai phá phương Nam
Hãy thử hình dung nha
Một chiếc ghe nhỏ
lặng lẽ xui theo dòng sông
Trên ghe là cả gia đình
vài chiếc nồi đất
một ít hạt giống
mấy tấm ván
và hy vọng bắt đầu
một cuộc sống mới
Họ đến một vùng đất
còn thưa người
xa họ hàng thân thích
Xung quanh
phần nhiều là những người
chưa từng quen biết
Nhưng muốn sống được
trên vùng đất mới
Người ta
khó mà chỉ sống một mình
Muốn dựng nhà
phải có người phụ
Muốn đào mương
phải có người cùng đào
Muốn chống chọi với mùa nước
Phải biết nương tựa vào nhau
Có lẽ trong đời sống
cộng cư ấy
những tiếng gọi thân thuộc như
anh, chị, chú, bác, dì, cậu
đã giúp người ta
nhanh chóng kéo gần khoảng cách
Không ai bắt buộc
Không có một quy định nào cả
Mà chỉ là
khi gọi một người là anh
tự nhiên khoảng cách
giữa hai người ngắn lại
Khi gọi một người là dì
cảm giác xa lạ cũng bớt đi
Không phải chờ đến khi
thân mới gọi như người nhà
Mà đôi khi gọi nhau
như người nhà trước
rồi qua 5 tháng mới thành người một xóm
Văn hóa không phải
lúc nào cũng nằm trong những ngôi đình
hay những lễ hội lớn
Đôi khi văn hóa nằm ngay
trong cách người ta gọi nhau mỗi ngày
Một tiếng anh, một tiếng chị
một tiếng bác
nghe tưởng như bình thường
Nhưng phía sau là cả
Có lẽ vì vậy
dù điện thoại bây giờ đã
lưu đủ họ tên
dù giấy tờ đã rất đầy đủ
thì ở nhiều nơi miền Tây quê mình
người ta vẫn quen gọi nhau
bằng những tiếng rất cũ
bởi vì có những cách gọi
chỉ cần nghe thôi
là đã thấy gần nhau hơn rồi
Có lẽ điều đặc biệt nhất
không nằm ở những tiếng
mà nằm trong hai tiếng người miền Tây
dùng nhiều đến mức
đôi khi chính họ cũng không để ý
đó là bà, con
Khi đi chợ
người bán thường nói
bà con lựa cá đi
Khi nước lớn, có người chạy xe dọc
sớm gọi, bà con nhớ
dời đồ lên cao nha
Trong một buổi đám vỗ
chủ nhà lại mở đầu bằng câu rất quen
Cảm ơn bà con đã đến
Điều thú vị là
nhiều người trong số đó không hề có chung quyết thống
không cùng họ cũng không cùng dòng tộc
có khi chỉ là hàng sớm
người ở đầu kinh
người ở cuối con rạch
vậy mà vẫn là bà con
Ở miền Tây
hai tiếng ấy thường rộng hơn nghĩa họ hàng
nó giống như một lời thừa nhận
rằng chúng ta thuộc về cùng một cộng đồng
có thể không cùng một mái nhà
nhưng cùng một xóm
cùng một dòng sông
cùng một mùa nước
cùng trải qua những ngày mưa ngập
những mùa gặp
những đám vỗ, những buổi dựng nhà
và cả những lúc khó khăn
Có một hình ảnh
rất quen thuộc ở miền Tây
một căn nhà đang cất
chủ nhà chưa kịp mở lời
hàng sớm đã tự mang thang, mang búa
mang vài cây tràm
có người phụ lập máy
có người nấu cơm
có người giữ con giúp
Đến chiều
thì ngôi nhà đã được dừng đứng lên
không ai hỏi sẽ được trả bao nhiêu tiền
chỉ nói một câu rất nhẹ
mai mốt tới phiên tui
nhớ qua phụ nghe
đó không chỉ là sự giúp đỡ
đó là cách sống
và chính cách sống giữa nhau ấy
đã làm cho những tiếng gọi trong xóm
trở nên gần như tiếng gọi
trong một nhà
Đến đây, có lẽ chúng ta
đã có thể trả lời câu hỏi
không phải vì họ xem nhẹ cái tên
cũng không hẳn vì họ hay quên
mà bởi vì
trong cuộc sống xóm làng
người ta thường nhớ mối quan hệ
trước khi nhớ tên riêng
người ấy là anh hay em
là chú hay bác
là ba của đứa nhỏ nào
là người ở đầu kinh
hay là người vẫn chèo chiếc đò
đưa khách qua sông mỗi sáng
vì vậy
một con người có thể mang rất nhiều
cách gọi trong suốt cuộc đời
và mỗi cách gọi
lại ghi lại một chặng đường
mà họ đã sống cùng những người xung quanh
Quý vị và các bạn thân mến
bây giờ
bạn thử nhớ lại một người
ở quê mình, có thể
bạn cũng chưa từng gọi họ bằng tên thật
trong ký ức của bạn
họ vẫn là chú tám
dì năm, má thằng cu
hay ông bảy bán hủ tiếu
đầu chợ
Điều kỳ lạ là dù không nhớ tên khai sinh
bạn vẫn nhớ rất rõ
gương mặt, giọng nói
nụ cười và những điều
tốt đẹp họ từng dành cho mình
Có phải không?
Có lẽ đó mới là điều quan trọng
Tên thật giúp chúng ta
biết một người là ai
Nhưng cách người miền Tây gọi nhau
lại giúp chúng ta biết
người ấy thuộc về đâu
thuộc về gia đình
một con rạch, một xóm nhỏ
một vùng đất
và thuộc về những con người
luôn sẵn sàng gọi nhau bằng tiếng
anh, chị, chú, bác
bà, con
Và có lẽ
đó cũng là lý do miền Tây
thường mang đến cho người ta cảm giác dễ gần
không hẳn vì cảnh đẹp hơn
cũng không hẳn vì món ăn ngon hơn
mà bởi
chỉ cần một tiếng gọi thôi
người dân cũng có thể thấy mình
như người quen
Và còn bạn, ở quê bạn
có một người nào mà cả xóm
chỉ nhớ cách gọi thân quen
nhưng ít ai nhớ tên thật hay không?
Hãy kể lại trong phần bình luận
cho mọi người cùng biết nha
Hẹn gặp lại quý vị và các bạn
ở tập tiếp theo của Nụ Cười Miền Tây