"Vàm" Trong Vàm Cống, Vàm Nao Nghĩa Là Gì?

Xin chào quý vị! Quý vị có từng nghe qua phà vàm cống chưa? Có từng nghe câu vàm nao nước chảy đứt đuôi xà? Rồi ở Cần Thơ có dàm sáng, dưới Gò Công thì có dàm láng, đi dọc miền Tây Chữ dàm nằm trong tên chợ, tên bến, tên sông, nghe thì quen dữ lắm Nhưng nếu có người hỏi dàm là gì? Nhiều khi bà con mình cũng phải đứng lại nghĩ một hồi Dàm là con sông hay con rạch? Tại sao dàm nao đã là tên một dòng sông mà phía trước còn có thêm chữ dàm? Thiệt ra nói gọn, cái dàm là một chỗ dòng nước nhỏ trổ ra dòng nước lớn là nơi con rạch gặp con sông, nơi dòng kinh nhập vào dòng cái Nhưng đó mới chỉ là ghẻ trên mặt nước Còn một câu hỏi thú vị hơn Tại sao ngay chỗ hai dòng nước gặp nhau Người xưa lại hay dựng bến, mở chợ, lập sớm Và vì sao có những cái dàm dẫu bến phà không còn Chỉ nghe tên thôi mà người ta vẫn thấy nhớ Muốn hiểu hết chữ dàm Mình phải đi theo một chiếc xuồng từ trong rạch nhỏ ra sông lớn Rồi coi thử dọc đường nó đã gặp những ai Hồi xưa đó, trong một xóm vườn miền Tây Trước nhà thường có con rạch nhỏ Sáng sớm, người ta chất mấy cái bột chuối, rổ cam xuống xuồng, treo đi chợ Hai bên bờ, mái nhà thấp thoáng sau hàng cây, nước còn êm Chiếc xuồng cứ men theo bóng dừa, qua mấy cây cầu khỉ Lâu lâu gặp người quen thì hỏi giới một câu Mới nay đi chợ sớm vậy chị bác Treo cách con rạch, phía trước bỗng mở ra một dòng sông rộng lớn Gió mạnh hơn, cái chỗ mà dòng nước nhỏ vừa bước ra dòng nước lớn đó Bà con gọi là dàm À! Thì ra, cái dàm không nhất thiết là cả một con sông Nó là phần cửa, phần tiếp giáp Vì vậy người ta mới nói Nhà tôi ở trong rạch, ra tới dàm thì quẹo phải Hay đợi tôi ngoài dàm nhe Theo những tài liệu nghiên cứu ngôn cử Nam Bộ Chữ dàm có nguồn gốc từ tiếng Khmer Được gọi là Pem hay Pam Mang nghĩa là cửa sông, cửa rạch Học trả Vương Hồng Sảnh cũng ghi nhận Người miền Nam đọc tiếng ấy thành dàm Một tiếng Khmer đi qua trọng người Việt Riết rội, trở nên thân thuộc Tên gọi có đổi âm một chút Nhưng cái hiểu về dòng nước thì còn nguyên bên trong Chữ dàm vì vậy không chỉ cho biết địa hình Nó còn nhắc về sự gặp gỡ giữa người đến trước, người đến sau Giữa tiếng Khmer và tiếng Việt trên biển sông nước Các bạn thân mến! Ngày chưa có nhiều đường lớn Sông Rạch chính là đường đi Từ trong sớm muốn ra sông Cái phải qua dàm Từ ngoài sông muốn vào vườn cũng phải tìm đúng cửa rạch Bởi vậy cái dàm giống như một ngã giao thông trên mặt nước Ghe nhỏ trong rạch, chợ trái cây, lúa gạo đi ra Ghe lớn ngoài sông ghé vào Người bán gặp người mua Tin tức từ xa cũng theo ghe xuồng mà tới Có ghe ghé thì có người cất quán bên mé nước Đông dần lên thì thành bến, thành cái chợ, rồi thành cái sớm Mỗi cái dàm ban đầu chỉ là chỗ nước gặp nước Nhưng sống riết bên nhau, nó thành chỗ người gặp người Ở gần dàm cũng phải biết con nước Người lái ghe nhìn màu nước, coi lục bình quay đầu Mà biết nước đang lớn hay đang rộng Đứa nhỏ lớn lên bên dàm chưa chắc biết chữ thủy văn Nhưng đã biết bữa nào nước thuận để cha chở hàng đi Bữa nào nước kém phải nèo nghẹt chờ Kiến thức đó không nằm trên bản đen Nó nằm trong cách người miền Tây sống cùng với dòng sông Quý vị và các bạn thân mến Khi mà nhắc tới dàm cống Nhiều người không nhớ cửa rạch trước tiên Người ta nhớ gì? Người ta nhớ tới cái phà Phà dàm cống từng nối đôi bờ sông hậu Đưa rước biết bao người xe giữa lấp dò và lông xuyên Ngày thường có người qua phà đi học, đi làm Ngày lễ, ngày tết Xe xếp hàng dài Người ta tắt máy chờ Mấy người bán bánh mì, nước ngọt len giữa những hàng xe Xuống phà rồi, ai nấy đứng nhìn mặt sông Gió thổi lộng lộng Có đứa nhỏ lần đầu qua sông Níu tai má, nhìn ghe phía xa mà tròn mắt Chuyến đi chậm lại một chút Vừa đủ để người ta biết mình đang qua một con sông lớn Ở bên phà, có những cuộc chờ đợi nhỏ thôi Mà nhớ lâu lắm Có người má cầm vỏ đồ ăn Dặn đứa con lên Sài Gòn Tới nơi nhớ gọi về Phà rời bến rồi, má vẫn đứng ở đó Người con quay lại Thấy dáng má nhỏ chần giữa gió sông Cũng có người đi làm ăn xa Gần tết mới trở về Vừa thấy bến cũ bên kia sông Là biết đường về nhà không còn bao xa Cầu nhậm cống khánh thành vào năm 2019 Đường đi bây giờ nhanh hơn, thuận tiện hơn Đó cũng là điều đáng mừng Nhưng mà có cầu rồi mới thấy Ngày trước, chờ phà tuy lâu Nhưng người ta có một khoảng để đứng yên Nhờ chờ phà mà hỏi chuyện nhau Nhờ qua sông chậm mà kịp nhìn con nước Rồi nhớ luôn cái người đứa đỏ Cuộc sống bữa nay làm được nhiều việc hơn Nhưng cũng vội vã hơn Ký ức phà giảm cống Vì vậy không chỉ là nhớ một phương tiện cũ Mà nhớ một nhịp sống chậm một chút Gần nhau hơn một chút Còn chữ cống từ đâu mà có Thì vẫn còn vài cách giải thích Nhưng chưa đủ tư liệu để chốt chắc Thì mình cứ để ngỏ Tên đất xưa nhiều khi là vậy Một nửa nói rõ hình sông Còn nửa còn lại như mảnh ký ức Các bạn thân mến Nếu giảm cống làm người ta nhớ nhận chiếc phà Thì giảm nào lại gợi một dòng nước mạnh Giảm nào là thủy đạo Nối sông Tiền với sông Hầu ở An Giang Sông không dài Nhưng nước sâu chạy siết Bởi vậy mới có câu Giảm nào nước chảy đứt đuôi xà Nghe qua nhiều người tự hỏi Nước gì mà chảy đứt đuôi xà Người xưa nói thiệt dữ Người đi ghe tới đây phải coi con nước Giữ tay lái Dùng nước sâu từng nổi tiếng với cá lớn Nên sành ra nhiều chuyện kể vừa thật vừa huyền Chúng ta không cần góp hết chuyện thỉ quái Mới thấy giảm nào đặc biệt Mà chỉ cần hình dung một chiếc ghe nhỏ Đi giữa dòng nước Nối hai nhánh củ lông là đủ À, thì ra chữ giảm Không phải lúc nào cũng đứng yên Có nơi tên của cái cửa nước ngày xưa Đã được gọi rộng ra thành tên của cả một dòng sông Một vùng đất Ở Cần Thơ có giảm sáng Chữ sáng gợi chiếc máy đào kinh Từng mở đường nước lớn Nơi con kinh do sáng đào đập sông Người dân gọi gọn là giảm sáng Một địa danh ngắn Mà giữ được dấu vết của một thời khai mở Còn giảm tấn Tên cũ gắn với vùng đại ngãi ở Sóc Trăng Từng là bến giao thương Ghe trong rạch đưa sản vật ra Thuyền ngoài sông ghé lại Từ mé nước mọc lên quán rồi thành chợ Hai cái tên cho thấy Cái giảm không chỉ dẫn nước đi Nó còn dẫn đường cho việc làm ăn Cho sớm làng phình thành Quý vị và các bạn thân mến Bây giờ nếu ai hỏi giảm là gì? Mình có thể trả lời ngắn gọn Cái giảm là cửa sông, cửa rập Nơi dòng nước nhỏ gặp dòng nước lớn Cái chữ ấy có gốc từ tiếng Khmer Rồi đi vào dòng nam bộ Rồi thành giảm Nhưng có lẽ Điều đáng nhớ hơn Nằm ở phía sau nghĩa của từ Nước nhỏ gặp nước lớn Ghe trong sớm gặp thuyền ngoài xa Người bán gặp người mua Người đi gặp người đợi Có đứa nhỏ đứng bên mé giảm Chờ cha đi ghe về Có người rời quê Tới khi xuồng trôi khỏi giảm Mới quay lại nhìn mái nhà Có người xa xứ Chỉ cần nghe tên cái giảm quê mình Là nguyên khung cảnh cũ hiện ra Rõ bồng một Ngày nay Nhiều cái cầu đã thai chuyến phà Nhiều con đường đã thai dòng sông Người ta đi nhanh hơn Làm được nhiều việc hơn Nhưng những tên đất mang chữ giảm Vẫn luôn ở đó Miền Tây không chỉ được bồi nên bằng đất với phụ sa Mà còn từ những cuộc gặp gỡ Giữa các dòng nước, các cộng đồng Giữa người sống trước và người đến sau Một tiếng giảm đi qua mấy trăm năm Một cửa nước đi qua mấy đời người Thành bến, thành chợ, thành quê Quý vị ơi Quê quý vị có địa danh nào mang chữ giảm không? Cái giảm ấy từng có bến đò, sớm chợ Hay một câu chuyện nào mà bà con mình còn nhớ? Để lại vài dòng dưới phần bình luận nghe Biết đâu từ tên một cửa nước nhỏ Mình lại tìm về được một phần ký ức Mà bản đồ không thể nào ghi hết Xin chào và hẹn gặp lại quý vị ở tập sau