Đã bao giờ bạn nghe đến những cái tên như Thứ Nhất, Thứ Hai, Thứ Ba... đến Thứ Mười Một ở Kiên Giang mà thắc mắc vì sao người ta lại gọi như vậy?
Đằng sau cái tên tưởng như chỉ là những con số ấy là cả một câu chuyện về lịch sử khai hoang, những con kênh đào đầu tiên, cuộc sống của lưu dân Nam Bộ và quá trình hình thành một vùng đất đặc biệt ở cực Tây Nam Tổ quốc.
Trong tập Podcast Nụ Cười Miền Tây hôm nay, chúng ta sẽ cùng trở về hơn một trăm năm trước để khám phá:
🌿 Miệt Thứ là ở đâu? 🌿 Vì sao lại có tên Thứ Nhất, Thứ Hai, Thứ Ba...? 🌿 Người đầu tiên đến khai phá vùng đất này là ai? 🌿 Cuộc sống giữa rừng tràm, kênh rạch và đất phèn ngày ấy ra sao? 🌿 Vì sao đến hôm nay cái tên "Miệt Thứ" vẫn còn được người dân gìn giữ?
Đây không chỉ là câu chuyện về một địa danh, mà còn là câu chuyện về nghị lực mở đất, về những con người đã biến vùng đất hoang vu thành quê hương trù phú của miền Tây hôm nay.
Nếu bạn yêu văn hóa Nam Bộ, thích những câu chuyện lịch sử đời thường và muốn hiểu hơn về vùng đất phương Nam, đừng quên Đăng ký kênh Nụ Cười Miền Tây để đồng hành trong những hành trình tiếp theo.
❤️ Chúc bạn có những phút giây thật bình yên cùng Podcast Nụ Cười Miền Tây.
The video explores the history and meaning of \"Miệt Thứ,\" a region in Southwestern Vietnam stretching from Rạch Giá to Cà Mau. It explains that the numerical names of the canals (First, Second, Third, etc.) are not random but are markers of the arduous land reclamation process, symbolizing the resilience, simplicity, and patience of the early settlers who transformed wild marshes into a homeland.
Có lần tôi chạy xe từ Rạch Giá xuống Cà Mau, đi được một đoạn, thấy thấm bản bên đường Ghi, thứ 3, chạy thêm chút nữa lại thấy thứ 5, xa hơn chút nữa lại thấy thứ 9, rồi thứ 11.
Lúc đó tôi bật cười, ủa, đây là tên địa phương hay là người ta đang đếm số vậy?
Nếu quý vị chưa từng đi ngang qua vùng này, nghe kể chắc cũng thấy lạ.
Sao nguyên một vùng đất lại lấy số thứ tự để đặt tên?
Thiệt ra, đó không phải là những con số vô tình. Mỗi cái tên là dấu vết còn sót lại của một cuộc mở đất.
Mỗi con số là một đoạn ký ức của ông cha mình.
Và người miền Tây gọi chung vùng đó bằng một cái tên rất mọc.
Vậy thì Miệt Thứ ở đâu?
Nếu nhìn trên bản đồ, Miệt Thứ nằm dọc theo bờ vịnh Thái Lan.
Bắt đầu từ vùng cái lớn của Đạch Giá, rồi kéo dài xuống tận Cà Mau.
Bây giờ đường xá đã thông thoáng, xe chạy một mạch là tới.
Nhưng hơn trăm năm trước, nơi này gần như chỉ thấy một màu xanh.
Xanh của rừng tràm, xanh của lau sậy.
Xanh tới mức, đi cả ngày chưa chắc gặp được một mái nhà.
Đất thì thấp, mùa mưa nước ngập trắng đồng.
Mùa nắng phèn mốc vàng mặt đất.
Ông bà mình mới có câu.
Mũi kêu như sáu thổi, đĩa lên tựa bánh canh.
Nghe thì vui miệng, nhưng đó là cách người xưa kể về một vùng đất khó sống tới chừng nào.
Ấy vậy mà, vẫn có những người chèo ghe tìm tới.
Không phải để tham quan, mà là để ở lại.
Mỗi lần đọc tác phẩm của Sơn Nam, tôi hay tưởng tượng ra một cảnh.
Một buổi sáng mờ sương, một chiếc ghe nhỏ rời long xuyên.
Trên ghe chỉ có vài cái nồi đất, ít lúa giống.
Một cái rượu, một cái cuốc.
Người chồng thì đứng cuối lái.
Người vợ ôm đứa con còn đỏ hổm.
Phía trước họ không có làng xóm, không có chợ, cũng không có đường.
Chỉ có rừng, có nước, có gió.
Và một niềm tin rằng, ở cuối con nước này sẽ có một nơi để cắm cây cột nhà.
Có lẽ, chính những con người như vậy đã tạo nên miệt thứ.
Không ai biết tên họ, nhưng dấu chân của họ vẫn còn nằm trên từng con kinh cho tới bây giờ.
Nhưng vì sao lại gọi là miệt thứ?
Muốn hiểu điều đó, mình phải tách cái tên này ra làm hai.
Người miền Tây mình hay nói miệt vườn, miệt đồng, miệt biển, miệt trên, miệt dưới.
Chữ miệt không chỉ là một đơn vị hành chính, mà là cách gọi một vùng đất có cùng nếp sóng.
Chỉ cần nghe có hai chữ miệt vườn thì mình nghĩ ngay tới cây trái.
Nghe miệt biển là nhớ mùi gió mặn.
Còn miệt thứ là vùng của những con kênh mang tên thứ.
Nhưng vì sao những con kinh ấy lại không có những cái tên đẹp hơn?
Tại sao không gọi theo tên người, tên làng hay tên cây cối,
mà lại chỉ đơn giản là thứ nhất, thứ hai, thứ ba?
Thiệt ra, đó mới là điều làm tôi thương người miền Tây mình nhất.
Người xưa mình không có nhiều thời gian để ngồi nghĩ một cái tên cho thiệt hay.
Họ bận một việc quan trọng hơn nhiều, đó là đào kinh.
Cứ mở được một con kinh mới, người ta lại gọi thứ nhất, mở thêm một con nữa,
rồi là thứ hai, rồi thứ ba, thứ tư, cứ vậy mà gọi.
Không phải vì nghèo chữ, mà vì người xưa coi cái tên chỉ để nhận biết.
Điều đáng quý hơn cái tên là con kinh đó có giúp người ta sống được hay không?
Nghe thì mộc mạc, nhưng nghĩ kỹ, đó là cái cách rất nam bộ,
ít bào mè, ít khoa trương, làm trước đặt tên sau.
Có người hỏi, ủa, đào một con kinh thôi, có gì đâu mà lớn lao dữ vậy?
Nếu mình nhìn bây giờ, thấy con kinh chỉ rộng vài chục mét,
nước lặn đôi bờ, thì khó hình dung lắm.
Nhưng hơn trăm năm trước, mỗi con kinh giống như mở một cánh cửa,
ngày đầu người ta chặt tràm, ngày sau vát cuốt đào đất,
đào tới đâu, nước rịnh lên tới đó, đào thêm nữa,
còn nước ngoài biển bắt đầu len vào.
Rồi từng chút một, nước phèn theo dòng kinh chảy ra biển,
đất bắt đầu chịu lại.
Mùa sau, người ta thử gieo lúa, có chỗ trúng, có chỗ thắt,
lại đào tiếp, lại làm tiếp.
Con người mất cả mấy năm chỉ để biến một khoảnh đất hoang thành một thửa ruộng.
Cho nên, mỗi con kinh ẩm niệm thứ không chỉ dẫn nước,
mà nó còn dẫn theo hy vọng.
Điều thú vị là, con kinh không chỉ mang nước, mà còn mang người.
Khi mà có con kinh rồi, thì có chiếc ghe đầu tiên cập bến,
có ghe rồi, có người dừng tròi, rồi thêm vài nốt nhà nữa.
Có tiếng trẻ con khóc, có tiếng gà gáy,
có khối bếp bay lên giữa rừng tràm,
rồi thành xóm, thành làng, thành quê.
Bởi vậy, đọc lịch sử miệt thứ,
nhiều khi mình không thấy những trận đánh lớn,
không thấy những công trình đồ sộ,
mà chỉ thấy người ta lặng lẽ đào từng con kinh.
Nhưng chính những con kinh đó lại bắt đầu thay đổi cả một vùng đất.
Ông bà mình có câu
Mũi kêu như sáu thổi, đĩa lên tựa bánh canh.
Đó không phải là câu nói cho vui, mà là cả một ký ức.
Ban ngày nắng trang trang, chiều xuống, mũi kéo thành từng đám.
Mùa mưa thì đĩa theo nước bò lên bờ,
đất thì xình đi vài bước, chân đã lúng tới mắt cá.
Nhưng lạ một điều, ít ai bỏ đi.
Có người từ Bỉnh Long xuống,
có người từ Châu Đốc,
có người từ Long Xuyên.
Đã tới rồi là ở lại.
Ở lại để trồng lúa,
ở lại để nuôi con,
ở lại để dựng một mái nhà.
Có lẽ đó mới là điều đáng quyết nhất của người bởi đất.
Không phải vì họ gặp vùng đất dễ sống,
mà vì họ làm vùng đất khó sống,
trở thành quê hương.
Tôi hay nghĩ nếu được quay ngược thời gian về miệt thứ cách đây hơn trăm năm,
chắc mình sẽ thấy một buổi chiều rất yên,
mặt con kinh vừa đào xong còn lục màu đất,
một chiếc xuồng bà lá lặng lẽ chèo ngang.
Bên bờ, người đàn ông cắm thêm cái cọc giữ bé,
người vợ nhóm bếp,
khói tràm bay mỏng giữa gió biển,
đứa nhỏ chân đất chạy theo mấy con cầm.
Còn xa xa, tiếng chim gọi bầy vọng từ rừng càm.
Không có ai nói chuyện lớn lao,
không ai nghĩ mình đang làm nên lịch sử.
Họ chỉ nghĩ đơn giản,
mai đào thêm một đoạn kinh nữa,
mai dèo thêm một đám lúa nữa,
để con mình đã cực hơn.
Có lẽ, mọi vùng đất đều được dựng nên như vậy.
Không phải từ những điều phi thường,
mà từ những con người rất bình thường.
Rồi vì sao cái tên ấy vẫn còn đến ngày nay?
Điều làm tôi thấy lạ chất là hơn trăm năm đã trôi qua.
Đường đất ngày nào giờ thành đường nhựa.
Chiếc xuồng bà lá nhiều nơi cũng nhường chỗ cho xe máy.
Con kinh ngày trước chỉ đủ một chiếc ghe đi.
Giờ có đoạn rộng tới mấy chục mét.
Cuộc sống đổi thay nhiều lắm.
Vậy mà hai tiếng, miệng thứ, người ta vẫn gọi.
Không phải vì nó là tên trong giấy tờ,
mà vì nó đã thành một phần ký ức.
Nói tới miệng thứ là người ta nhớ ngay những con kinh thẳng tấp,
nhớ rừng tràm, nhớ đất vẹn,
nhớ cái thời ông bà mình ăn rừng, ngủ rừng, bám đất mà sống.
Có những địa danh tồn tại nhờ bản đồ.
Còn miệng thứ tồn tại nhờ ký ức của người dân.
Tôi để ý là người miền Tây mình đặt tên nhiều thứ đơn giản lắm.
Địa danh thì có cái bè, cái mơn, cái răng.
Con thì gọi 2, 3, 4, 5.
Con kinh thì thứ nhất, thứ hai, thứ ba.
Nghe qua, có người nói sao tên gì mà mọc quá?
Nhưng nghĩ kỹ, cái mọc đó mới là cái đẹp.
Ông bà mình không cần đặt tên thật kiêu để người đời trầm trồ.
Chỉ cần cái tên đó giúp người ta nhớ, giúp người ta tìm được đường,
giúp người ta gọi nhau cho gần, vậy là đủ rồi.
Có lẽ cũng là tính cách của người miền Tây.
Sống đàng hoàng, làm việc tới nơi, ít nói về mình.
Nhưng làm được điều gì thì để lại cho đời.
Chiều xuống, còn nước đứng, mặt kinh phẳng lặng như tấm gương.
Ánh nắng cuối ngày rơi lấp lánh trên những cùi tràm.
Một chiếc ghe nhỏ chở đầy bó cùi tràm, lặng lẽ xua dòng.
Người đàn ông cởi chiếc nón lá, ngồi bên mũi ghe, đưa tay vóc nước rửa mặt.
Ở bờ bên kia, một bà má đang nhóm bếp, khối bếp quyện với mùi tràm non.
Đứa nhỏ chân trần, chạy lon ton trên bờ đất,
tay cầm cây tre, vừa chặt ngoài mẻ rừng.
Còn xa xa, tiếng chim chiều gọi bầy, tiếng mái trèo khua nhẹ nhẹ,
tiếng nước lăng tăng vỗ vào mạng ghe.
Không ai nghĩ mình đang sống giữa một vùng đất sau này sẽ được ghi vào sách.
Cũng không ai nghĩ mấy con kinh mình đào hôm nay
rồi sẽ thành đường về quê của biết bao thế hệ.
Họ chỉ biết rằng ngày mai còn phải dậy sớm đào thêm một đoạn kinh nữa.
Gieo thêm một đám lúa, nuôi thêm mấy đứa con.
Vậy thôi.
Mà từ những điều dạng gì đó, một vùng đất đã lớn lên.
Bởi vậy, nếu ai hỏi tôi Miệt Thứ là gì,
tôi sẽ không trả lời đó là vùng có thứ nhất, thứ hai hay thứ 11.
Tôi cũng không chỉ nói đó là vùng U Minh Thượng,
mà tôi sẽ nói Miệt Thứ là nơi mỗi con kinh đều có mồ hôi của người mở đất.
Là nơi mỗi con số đều ghi lại một bước chân đi về phía trước.
Là nơi người ta không chinh phục thiên nhiên bằng những điều kỳ vĩ,
mà bằng sự nhẫn nại.
Ngày này qua ngày khác, năm này qua năm khác.
Có lẽ đó cũng là điều ông cha mình muốn để lại.
Không phải chỉ là ruộng lúa, không phải chỉ sớm làng,
mà là cách sống.
Đất có khó thì người mình càng phải bền.
Đường có xa thì cứ đi từng đoạn.
Việc có lớn thì cứ làm từng chút.
Ngậm ra, một con kinh cũng đâu đào sông trong một ngày.
Một vùng đất cũng đâu thể thành quê hương chỉ sau một mùa lúa.
Thôi, bữa nay tôi kể tới đây thôi nghe.
Nếu quý vị từng đi ngang thứ nhất, thứ năm, thứ 11
hay có người thân từng sống ở miền Thứ,
hãy để lại vài dòng dưới phần bình luận.
Tôi tin mỗi câu chuyện của quý vị sẽ giống như một nhánh kinh nhỏ
góp lại thành dòng sông ký ức của cả miền Tây mình.
Hẹn gặp lại quý vị trong câu chuyện sau của Nụ Cười Miền Tây.
Chúc quý vị một ngày bình an
và lúc nào cũng giữ được trong lòng một góc nhỏ dành cho quê mình.