Vì Sao Miền Tây Gọi “Con Nước” Mà Không Gọi Là Thủy Triều?

Nụ Cười Miền Tây
1.6K người theo dõi
Người miền Tây hiếm khi nói "thủy triều", mà quen gọi là con nước. Chỉ hai chữ mộc mạc ấy lại chứa cả nhịp sống của vùng sông nước: nước lớn, nước ròng, mùa cá tôm, mùa làm ruộng và bao ký ức tuổi thơ. Vì sao cách gọi này ra đời? Nó khác gì với "thủy triều"? Hãy cùng Podcast Nụ Cười Miền Tây khám phá câu chuyện thú vị đằng sau một từ ngữ tưởng như rất quen thuộc, để hiểu thêm về văn hóa, ngôn ngữ và cuộc sống của người miền Tây Nam Bộ.
#nucoimientay #lichsumientay #mekongdelta #vanhoamientay #namkyluctinh #podcast #podcastviet #mientyquetoi #vietnamoi #mientayquetoi
Được tạo bởi AI·Có thể có lỗi
Hồi nhỏ, mỗi lần về nhà ngoại ở miệt sông, tôi để ý có một chuyện rất lạ nghe.
Ông ngoại tôi không bao giờ đeo đồng hồ, trong nhà cũng chẳng có cái đồng hồ treo tường nào mà đáng tin hết.
Vậy mà, mỗi lần chuẩn bị trèo ghe đi chợ, ông chỉ cần bước ra mé sông, đứng im một lúc, nhìn mặt nước,
rồi quay vô nói với bà ngoại, khoan nấu cơm, chừng nửa tiếng nữa nước mới lớn.
Tôi lúc đó còn nhỏ, nghe xong cứ nghĩ, chắc ông biết coi thiên danh, hay có bí quyết gì ghê gớm lắm.
Đúng khoảng nửa tiếng sau, mặt nước bắt đầu nhích lên, chiếc ghe đang mắc cạn dưới bến từ từ nổi lên.
Ông chỉ cười hiền, sách mái dầm, đẩy ghe rồi đi.
Lớn lên tôi mới hiểu, không phải ông biết phép, mà ông chỉ là hiểu con nước thôi.
Để ý mới thấy ở miền Tây, ít ai nói hôm nay thủy triều lên.
Mà người ta nói là nước lớn rồi, hay đợi con nước, hoặc là hỏi nước rộng chưa, chiều nay nước rong.
Nghe riết, mình thấy bình thường, nhưng cho đến một ngày có người từ nơi khác hỏi, sao miền Tây không gọi là thủy triều?
Lúc đó tôi mới giật mình, ừ ha, sao mình chưa từng thắc mắc điều này?
Thủy triều là từ ai cũng học trong sách địa lý.
Nhưng bước ra khỏi lớp học, người miền Tây lại bỏ chữ đó ở lại.
Mang về nhà chỉ còn hai tiếng rớt mọc.
Con nước
Thiệt ra, thủy triều và con nước đều nói về một hiện tượng.
Đó là nước lên rồi nước xuống do sức hút của mặt trăng và mặt trời.
Đó là cách khoa học giải thích.
Nhưng người miền Tây mình đâu có sống cùng sách giáo khoa.
Ông bà mình sống cùng dòng sông.
Mỗi buổi sáng mở cửa ra là thấy nước.
Đi chợ cũng qua nước.
Ra đồng cũng đi qua nước.
Đưa con đi học cũng qua nước luôn.
Cả cuộc đời đều theo dịp lên xuống của dòng sông.
Cho nên điều họ quan tâm không phải là hiện tượng ấy tên gì.
Điều họ quan tâm là con nước hôm nay ra sao?
Có người từng hỏi sao lại gọi là con nước mà không phải là dòng nước hay mực nước.
Tôi cũng không dám khẳng định chữ con ở đây có nguồn gốc chính xác từ đâu.
Các nhà nghiên cứu ngôn ngữ vẫn còn nhiều cách lý giải khác nhau.
Nhưng nếu sống ở miền Tây đủ lâu, mình sẽ cảm nhận được một điều.
Người miền Tây mình có thói quen gọi những gì gắn bó với cuộc sống bằng những cách rất gần gũi.
Chữ con trong tiếng Việt không chỉ dành cho sinh vật,
mà nó còn xuất hiện trong nhiều sự vật thân thuộc như một cách gọi mọc mạc của dân gian.
Và với người miền Tây, con nước dường như cũng có tính nết riêng.
Có bữa hiền, có bữa dữ, có bữa đến sớm, có bữa đến trễ.
Ở riết với nó, người ta quen tính nó như quen một người hàng sớm.
Có lẽ vì vậy, thay vì gọi bằng một thuật ngữ khoa học,
bà con chỉ nhẹ nhàng nói, bên hai con nước đẹp lắm.
Điều làm tôi ngạc nhiên nhất không phải là người miền Tây gọi con nước,
mà là họ gần như không cần đồng hồ.
Họ coi vợ bằng dòng nước.
Chỉ cần nhìn cài âm lịch, nhìn mặt sông, nghe tiếng nước vỗ mạng ghe,
là biết khi nào nên đi, khi nào nên chờ, khi nào nên trở về.
Có lẽ trước khi chiếc đồng hồ xuất hiện trong mỗi căn nhà,
thì con nước đã là chiếc đồng hồ của cả miền Tây rồi.
Bây giờ mỗi sáng thức dậy, điều đầu tiên nhiều người là cầm điện thoại lên xem mấy giờ.
Ngày xưa thì khác.
Ở nhiều xóm ven sông miền Tây, điều đầu tiên ông bà mình nhìn là mặt nước.
Nếu nước còn rồng sâu, thì chưa vội chèo ghe.
Nếu nước vừa nhít lên, biết đã tới lúc đi,
không cần ai gọi, cũng không cần chuông báo.
Chỉ cần nhìn dòng sông là biết một ngày mới bắt đầu.
Ngày xưa ở miền Tây, ghe xuồn gần như là đôi chân của mỗi gia đình.
Đi chợ bằng ghe, chở lúa cũng bằng ghe, đưa con qua sông bằng ghe, đi thăm bà con cũng bằng ghe.
Nhưng mà ghe xuồn đâu phải muốn đi lúc nào cũng được.
Có những con rạch nhỏ, đến lúc nước rồng đáy bùng lộ ra,
chiếc xuồn nằm nghiêng dưới bến, muốn chèo cũng không chèo nổi.
Cho nên người miền Tây học cách sống cùng con nước.
Đi chợ đợi nước lớn, chở lúa đợi nước lớn, đặt lú, thả lưới, cất bó, đóng đáy.
Mỗi nghề đều có một nhịp nước riêng.
Không ai ép được con nước, chỉ có thể là hiểu nó, chờ nó mà thôi.
Có những chuyến ghe không ai hỏi mấy giờ mình đi.
Người ta chỉ hỏi nước lớn chưa?
Nếu nước chưa tới thì cứ ngồi pha bình trà, vá lại cái tấm lưới, nói vài ba câu chuyện.
Không ai sốt ruột, bởi vì ai cũng hiểu.
Có vội cũng không thắng được con nước.
Khi nước vừa nhít lên, chiếc ghe tự nhiên nổi.
Máy đầm bắt đầu khua, rồi chiếc này tới chiếc kia lặng lẽ rời bến.
Có người còn kể rằng, ngày xưa nhiều chiến ghe đi buông cứ xuôi theo một con nước.
Đến chiều nước rồng thì ghé một bến sông nghỉ lại.
Mọi người nhóm bếp nấu cơm, trao đổi hàng quá, hỏi thăm nhau vài câu, rồi chờ nước lớn để đi tiếp.
Qua năm tháng, có những bến ghe ngày càng đông, rồi thành bến chợ, thành xóm nhỏ, rồi thành làng.
Dù đó chỉ là một trong những cách người xưa kể về sự hình thành của nhiều bến sông miền Tây,
nhưng nó cho mình thấy một điều rất thật.
Ngày xưa, đường đi của người miền Tây được con nước dẫn lối.
Điều làm tôi thích nhất là người miền Tây không chỉ nói nước lên hay nước xuống,
mà có cả một kho từ ngữ rất riêng để gọi từng nhịp chuyển động của dòng sông.
Nước bắt đầu dân chậm chậm, người ta nói nước bò.
Nghe cái chữ bò thôi, đã thấy dòng nước như đang từ từ len vào từng con rạch nhỏ.
Khi nước mà dân đầy là nước lớn, đến lúc nước rút là nước rồng.
Có khi nước ngừng hẳn, không lên, không xuống, mặt sông đứng yên như tấm gương.
Người ta gọi là nước đứng, bởi vậy có một câu hỏi vui là
nước không chừng, sao kêu nước đứng?
Rồi tới những ngày nước dân cao nhất trong tháng,
thường là vào dịp gần mùng 1, 2 ngày rằm âm lịch,
bà con gọi là nước rong.
Ngược lại, có những kỳ nước lên rất thấp, người ta gọi là nước kém.
Còn khi nước rút gần cạn đáy, để lộ cả bãi bùng ven sông,
nhiều nơi gọi là rồng sát.
Chỉ riêng chuyện nước lên, nước xuống,
mà người miền Tây có cả một thứ ngôn ngữ rất tinh tế,
bởi vì họ không học về nước qua sách, họ học bằng cả cuộc đời.
Còn có một điều thú vị nữa, là ngày xưa nhiều người già không biết chữ,
nhưng lại nhớ rất kỹ ngày con nước đổi.
Không phải nhờ lịch treo tường, mà nhờ kinh nghiệm truyền từ đời này sang đời khác.
Ông bà mình có câu, mùng mười nước trải, mùng bảy nước rong.
Chỉ một câu ngắn thôi mà gối ghém biết bao kinh nghiệm của người sống giữa sông nước.
Nhìn ngày âm lịch, nhìn con nước là biết hôm nay nên làm gì.
Có lẽ đó cũng là một thứ tri thức không nằm trong sách,
nhưng nằm trong ký ức của bao thế hệ.
Tôi còn nhớ nha, có lần đứng ở bến sông với một bác đã ngoài 70.
Bác nhìn mặt nước một lúc, rồi nói, chừng 20 phút nữa nước bò.
Tôi cười, nghĩ bụng, làm sao biết chính xác vậy?
Hai người đứng nói chuyện thêm một lát, quay xuống bến, mặt nước đã bắt đầu nhít lên thật.
Chiếc xuồng cột xác mép bờ lúc nãy còn nằm nghiêng, giờ đã từ từ nổi lên.
Tôi hỏi, bác coi bằng gì vậy?
Bác cười hiền, đưa tay chỉ xuống dòng sông,
rồi nói một câu mà tới giờ tôi vẫn nhớ,
ở với nó mấy chục năm.
Thì biết chứ!
Chỉ mấy chữ thôi, nhưng tự nhiên tôi hiểu
có những điều không học trong trường lớp mà học bằng cả một đời gắn bó.
Có lẽ đó cũng là lý do người miền Tây ít khi dùng một từ trang trọng như thủy triều.
Bởi vì với bà con nơi đây, dòng nước không phải là một khái niệm,
nó là chiếc đồng hồ, là cuốn lịch, là người bạn đồng hành qua từng mùa mưa nắng.
Và khi đã hiểu nhau đến vậy, chỉ cần gọi nhẹ một tiếng,
con nước, thì ai cũng biết hôm nay nên đi hay nên đợi.
Nghe tới đây có người sẽ nghĩ,
vậy chẳng phải người miền Tây sống phù thuộc vào con nước sao?
Thiệt ra không phải.
Ông bà mình chưa bao giờ ngồi chờ dòng nước quyết định cuộc đời.
Điều ông bà làm là học cách hiểu nó.
Biết lúc nào nước lớn để đưa ghe ra.
Biết lúc nào nước rồng để vá lưới, sửa xuồng.
Biết mùa nào nước trong thì xuống giống.
Biết khi nước nổi dòng thì kéo vó.
Không chống lại thiên nhiên, nhưng cũng không phó mặt cho thiên nhiên.
Người miền Tây gọi đó là sống thuận.
Thuận theo con nước, thuận theo mùa, thuận theo trời đất.
Để rồi từ đó tìm ra cách sống bền lâu nhất.
Có lẽ vì sống với con nước quá lâu,
nên người miền Tây cũng học được nhiều điều từ chính dòng sông.
Con nước không bao giờ đứng yên mãi.
Nó lớn rồi sẽ rồng, nó rồng rồi sẽ lớn.
Có lúc đầy, có lúc cạn.
Cuộc đời con người hình như cũng vậy.
Có mùa thuận lợi, có mùa khó khăn.
Có năm trúng, cũng có năm trắng tai.
Nhưng rồi con nước vẫn trở lại.
Ông bà mình vì vậy mà ít khi tuyệt vọng,
cũng ít khi quá mội vàng.
Bởi họ hiểu mọi thứ đều có nhiệp của nó.
Chiều xuống, mặt trời nghiêng dần sao hàng dừa nước.
Con sông im ắn, mặt nước vẳng như một tấm kính.
Mấy chiếc xuồng ba lá nằm nép bên bến.
Ông lão ngồi trên mũi xuồng,
chậm rãi, vá lại tấm lưới đã sờn.
Bên cạnh đứa cháu nội, chóng cầm, nhìn ra sông.
Nó sốt đột hỏi,
Nội ơi, sao mình chưa đi?
Không nhìn đồng hồ cũng chẳng trả lời ngay.
Ông đưa mắt ra giữa sông,
nơi mặt nước vừa khẽ lai động.
Một lúc sau, ông đứng dậy,
sỏ mái đầm vào chốt,
nhẹ nhàng tháo dây buộc ghe.
Chiếc xuồng từ từ nổi lên theo con nước mới.
Ở những căn nhà ven sông khác,
cũng lần lượt có người bước ra.
Có chiếc ghe chở đầy rổ rau,
có chiếc ghe chất mấy bao lúa.
Không ai hẹn nhau, nhưng tất cả cùng rời bến.
Bởi con nước đã tới,
giữa tiếng mái chèo khua nhẹ,
tiếng chim gọi chiều,
tiếng sóng lăng tăng vỗ vào mạng ghe.
Tự nhiên thấy,
cả sớm nhỏ như đang cùng thở theo một nhịp,
nhịp của dòng sông.
Có những người từng hỏi,
sao người miền Tây không gọi là thủy triều?
Nếu chỉ trả lời theo sách,
thì rất đơn giản.
Đó là hiện tượng nước lên, nước xuống
dưới tác động của lực hấp dẫn.
Đúng, nhưng chưa đủ.
Bởi với người miền Tây,
đó không chỉ là một hiện tượng tự nhiên.
Đó là nhịp làm ăn,
là giờ đi chợ,
là giờ đưa con qua sông,
là lúc thả lưới,
là khi ghe đầy lúa trở về.
Cho nên, hai tiếng con nước
không chỉ gọi một dòng nước,
mà gọi cả một nếp sóng,
một cách nhìn về thiên nhiên
và cả ký ức của bao thế hệ
lớn lên bên những dòng sông.
Bây giờ, đường dựa đã chạy tới nhiều nơi.
Cầu lớn nối liền hai bờ.
Không ít người miền Tây
cũng ít đi ghe hơn trước.
Nhưng lạ một điều.
Hai tiếng con nước vẫn còn đó.
Má vẫn dặn
đợi nước lớn rồi hẳn đi.
Ông vẫn nhìn dòng sông trước khi thả lưới.
Bà vẫn nhớ
ngày nước trong để ngắm mắm làm nghề.
Những đứa trẻ lớn lên
giữa phố thị
có thể không còn thuộc giờ nước lớn.
Nhưng chỉ cần về quê vài bữa
nghe ngoài hỏi
bữa nay con nước sao rồi
là tự nhiên thấy
mình đã về đúng nơi thuộc về.
Có lẽ
ngôn ngữ không giữ lại những điều
mà thời gian không giữ được.
Hai tiếng con nước cũng vậy.
Nó không chỉ kể chuyện dòng sông
mà kể về một miền đất đã sống,
đã lớn lên,
đã nuôi bao thế hệ
bằng chính nhịp lên xuống của nước.
Và biết đâu
điều quý nhất mà con nước để lại
không phải là phù sa
mà là cách ông bà
mình đã dạy con cháu.
Muốn đi xa
trước hết phải biết lắng nghe thiên nhiên.
Muốn sống yên
trước hết phải hiểu nơi mình đang sống.
Thôi
bữa nay tôi kể tới đây nghe.
Nếu hồi nhỏ quý vị
cũng từng ngồi trước bến sông chờ nước lớn
hay từng nghe ông, nghe bà
nói một câu rất quen
thì để lại vài dòng
dưới phần bình luận nghe.
Biết đâu chính câu chuyện của quý vị
lại làm sống dậy thêm một góc ký ức
miền Tây trong lòng
một người nào đó đang ở
rất xa quê. Hẹn gặp lại
quý vị ở câu chuyện sau
của Nụ Cười Miền Tây.
Chúc quý vị một ngày bình an
và lúc nào cũng giữ trong lòng
tiếng gọi thân thương của
những con nước quê mình.
