Càng Muốn Nhiều Càng Lạc Lối - 6 Nghịch Lý Của Lão Tử Đảo Lộn Mọi Tư Duy

Đình Sự
546 người theo dõi
Trong cờ tướng, có một quy tắc ngầm mà người ngoài nhìn vào thường không hiểu.
Hai người ngồi xuống, quân đỏ quân đen xếp sẵn.
Thường thì ai cũng nghĩ đỏ đi trước, vậy đỏ có lợi thế, ai cũng dành đỏ.
Nhưng không, người thực sự giỏi sẽ nhường đỏ cho đối phương.
Tại sao?
Bởi vì trong cờ tướng, đi trước là lộ ý đổ trước.
Ai đi trước, người kia nhìn thấy nước đi, hiểu chiến thuật rồi mới phản ứng.
Người đi sau có lợi thế của kẻ quan sát.
Không cần tấn công, chỉ cần đợi đối phương sai rồi tận rộng.
Nhường đỏ không phải vì khiêm tốn, nhường đỏ vì đó là nước thắng đầu tiên.
Hơn hai nghìn năm trước, Lão Tử đã nhìn thấy nguyên lý này,
không chỉ trong cờ, mà trong toàn bộ cách vận hành của trời đất.
Và ông đúc kết thành sáu nghịch lý ở chương 22 của Đạo Đức Kinh.
Sáu câu ngắn, mỗi câu phá vỡ một niềm tin mà đa số coi là hiển nhiên.
Công mới vẹn, hoan mới sạch, trũng mới đẩy,
củ mới sinh mới, ít mới được, nhiều thì mất, nghe ngược đời.
Nhưng nếu sống đủ lâu, bạn sẽ nhận ra mỗi câu đều đúng đến đáng sợ.
Nghịch lý thứ nhất, công mới vẹn toàn.
Câu này người Việt đã biến thành thành ngữ ủi khuất cầu toàn.
Nhưng phần lớn hiểu sai.
Họ nghĩ ủi khuất là cam chịu, là nín nhịn, là để người ta bắt nạt rồi lạng thinh.
Lão Tử không nói vậy.
Ông dùng hình ảnh rất cụ thể.
Cái công, hãy nhìn dòng sông, không dòng sông nào chảy thẳng.
Gặp núi, nước vòng qua.
Gặp đá, nước lách sang.
Nước không đấm vào đá.
Nước ôm lấy đá rồi tiếp tục chảy.
Và cuối cùng nước về đến biển.
Đá thì vẫn đứng đó, một mình, giữa núi.
Người cứng nhắc giống như đá.
Tuyên bố, tôi thẳng tính, tôi không chịu uốn.
Nghe thì khí phách, nhưng kết quả thường là gãy.
Gãy quan hệ, gãy sự nghiệp, gãy cả sức khỏe.
Bởi vì cuộc đời không bao giờ đi thẳng.
Nó đầy trứng ngại, đầy bất ngờ.
Đầy những lúc phải lựa chọn giữa đúng và khôn.
Người biết uốn công vào đúng lúc mới giữ được toàn vẹn.
Người Trung Hoa xưa quan sát cây tre và rút ra một bài dạy.
Tre giỗng ruột, mềm mặn.
Gió bão thổi qua thì uốn theo gió.
Gió dứt thì thẳng lại.
Cây sồi cứng cáp, rắn chắc, đứng hiền ngang giữa bão.
Nhưng bão đủ mạnh, sồi bật gốc, tre vẫn sống.
Không phải tre mạnh hơn sồi.
Tre biết công, sồi không biết.
Và cái không biết ấy là cái giết chết sồi.
Trong lý thuyết trò chơi hiện đại,
có một khái niệm gọi là trò chơi tổng dương.
Khác với trò chơi tổng không,
nơi một bên thắng thì bên kia thua.
Trò chơi tổng dương cho phép cả hai bên cùng có lợi
nếu họ biết hợp tác thay vì đối đầu.
Nhưng để hợp tác,
một bên phải chịu lùi trước,
phải chịu công trước.
Và bên nào chịu công trước thường lại là bên kiểm soát cuộc chơi.
Trên bàn đàm phán,
người biết lùi một bước đầu tiên không phải người yếu.
Anh ta là người đã nhìn thấy toàn bộ bức tranh.
Anh ta hiểu rằng cuộc chơi không chỉ có ván này
mà còn nhiều ván sắp tới.
Người thắng ván này mà mất đối tác
thì ván sau không còn ai ngồi xuống chơi cùng.
Còn người nhường một bước hôm nay,
ngày mai đối tác tự tìm đến
vì ai cũng muốn chơi với người biết nhường.
Ngịch lý thứ hai,
chịu oan mới được trong sạch.
Lão tử nói,
ai chịu được oan,
người đó sớm muộn sẽ được minh oan.
Không phải vì trời có mắt
mà vì sự thật có sức nặng riêng của nó.
Nó không cần ai bảo vệ.
Nó tự lộ ra theo thời gian.
Nhưng thói quen của con người hiện đại là gì?
Bị oan lập tức thanh minh,
lập tức đăng lên mạng,
lập tức kêu gọi công lý,
lập tức phản đòn.
Và kết quả,
càng thanh minh,
càng dối,
càng giải thích,
càng mờ.
Bởi vì khi bạn nhảy vào cuộc chiến dư luận,
bạn đã đứng ngang hàng với kẻ vu không.
Bạn đã biến mình từ người bị oan
thành một bên trong cuộc tranh cãi.
Và trong cuộc tranh cãi,
không ai thắng.
Người xưa có câu,
thân chính bất phải ảnh tà.
Mình ngay thì không sợ bóng lệch.
Nhưng cái khó nằm ở chữ trở.
Trở sự thật tự bộc lộ đòi hỏi niềm tin vào thời gian.
Và niềm tin vào thời gian là thứ hiếm hoi nhất trong thời đại.
Muốn mọi thứ ngay lập tức.
Lịch sử đầy những nhân vật bị oan rồi được tỏ ra.
Nhạc phi bị hãm hại,
19 năm sau mới được giải oan.
Ông không thanh minh,
không kêu vạn.
Ông chấp nhận.
Và chính sự chấp nhận ấy
khiến hậu thế không những xóa án cho ông
mà còn dựng đền thờ, viết sách,
khắc tên ông vào lịch sử như biểu tượng của Trung Nghĩa.
Cái oan 19 năm ấy,
cuối cùng,
lại là thứ đưa tên ông đi xa nhất.
Ngịch lý thứ ba,
trũng mới đầy.
Hãy nhìn cái ly.
Ly đầy thì không rót thêm được.
Ly rỗng mới chứa.
Hãy nhìn thông lỗng.
Đỉnh núi cao trót vót nhưng khô cằn.
Chỗ trũng,
chỗ thấp,
nước mới chảy đến.
Đất mới màu mỡ,
cây mới xanh tốt.
Lão tử nhìn thấy quy luật ấy ở khắp nơi.
Người khiêm tốn,
hạ mình xuống thấp,
thì chi thức,
nhân duyên,
phúc lọc tự chảy đến.
Người tự cao,
đứng trên đỉnh,
thì gió thổi mọi phía,
cô đơn và khô hạn.
Tâm lý học gọi hiện tượng ngược lại là
thiên kiến tự phục vụ.
Khi thành công,
ta quy cho bản thân.
Khi thất bạn,
ta đổ cho hoàn cảnh.
Cái thiên kiến ấy giữ ta ở trên đỉnh
không phải vì ta giỏi,
mà vì ta sợ xuống thấp.
Nhưng chính vì sợ xuống thấp
mà ta không bao giờ đầy,
có một thí nghiệm thú vị.
Khi hỏi một nhóm người
tự đánh giá khả năng lái xe,
hơn 80% cho rằng
mình lái giỏi hơn mức trung bình.
Rõ ràng,
đa số đang ảo tưởng.
Nhưng cái ảo tưởng ấy không vô hạn.
Nó khiến người ta ngừng học,
ngừng lắng nghe,
ngừng nhìn nhận sai lầm.
Nó biến cái ly thành đầy ngập
mà thực ra toàn bong bóng.
Lão tử nói,
hãy trũng đi,
hãy rỗng đi,
hãy thấp xuống.
Nước sẽ tự tìm đến nhan hồi,
học trò xuất sắc nhất của khổng tử.
Sống trong ngõ hẹm,
ăn cơm hấp,
uống nước lã,
không ai biết tên.
Nhưng khổng tử gọi ông là hiền đức nhất thời.
Vì sao?
Vì nhan hồi trũng.
Ông không tự đặt mình lên cao,
không khát khao được nhìn nhận.
Và chính vì vậy,
mọi người tự đổ về phía ông.
Không phải vì ông mời,
mà vì chỗ trũng bao giờ cũng hút nước về.
Ngịch lý thứ tư,
cũ mới sinh mới.
Đây có lẽ là ngịch lý gần
với đời sống hiện đại nhất
và cũng dễ hiểu sai nhất.
Xã hội ngày nay sùng bái cái mới.
Điện thoại mới,
xe mới,
xu hướng mới,
ý tưởng mới.
Ai cũng muốn đổi mới,
sáng tạo,
phá cách.
Nhưng lão tử hỏi,
nếu bạn không hiểu cái cũ,
làm sao bạn biết cái mới có giá trị?
Khổng tử nói cùng một ý,
ôn cố như chi tân,
ôn lại cái cũ mới biết cái mới.
Cái mới sinh ra từ cái cũ,
không phải từ hư vô.
Chiếc điện thoại thông minh của bạn
không rơi từ trời xuống.
Nó là kết quả của hàng trăm năm
tích lưỡi tri thức
từ cái điện thoại quay số
đến cái máy nhắn tin
đến cái điện thoại nắp gập.
Mỗi phiên bản cũ phải đủ rách
thì phiên bản mới mới ra đời được.
Nhưng nếu chỉ thấy cái mới
mà quên cái cũ,
bạn mất gốc.
Gia đình tan vỡ
vì chồng thấy vợ mới hấp dẫn
hơn vợ cũ.
Công ty sụp đỏ
vì lãnh đạo chạy theo xu hướng mới
mà quên nền tảng cũ.
Quốc gia lao đao
vì bỏ văn hóa truyền thống
để áp đặt mô hình ngoại lai.
Lão tử cảnh báo
cái mới tách rời cái cũ
là cái mới không gốc.
Mà không gốc thì sớm muộn cũng đổ.
Thời nay, tỷ lệ ly hôn tăng
không phải vì hôn nhân xấu hơn ngày xưa
mà vì con người đã quen
với việc thay đổi mới.
Điện thoại cũ thì đổi,
xe cũ thì bán,
công việc cũ thì nhảy,
thì hôn nhân cũ cũng đổi luôn cho rồi.
Nhưng con người không phải đồ vật.
Cái cũ trong con người là gốc dễ,
là ký ức,
là sợi dây đã đan vào nhau
qua nhiều mùa mưa nắng.
Chặt đứt sợi dây ấy không phải đổi mới.
Chặt đứt sợi dây ấy là mất gốc.
Nghịch lý thứ năm,
ít mới được,
nhiều thì hoang mang.
Một người muốn ít,
dễ thỏa mãn,
nên dễ có được.
Một người muốn nhiều,
luôn thấy thiếu,
nên luôn vất vưởng.
Nghe đơn giản,
nhưng hãy nhìn quanh.
Xã hội hiện đại
vẫn hành ngược hoàn toàn
với nghịch lý này.
Quảng cáo bảo bạn cần nhiều hơn.
Mạng xã hội cho bạn thấy
người khác có nhiều hơn.
Tín dụng cho bạn mua nhiều hơn
dù chưa có tiền.
Cả hệ thống kinh tế được thiết kế
để bạn không bao giờ cảm thấy đủ.
Và kết quả,
một thế hệ có nhiều hơn
bất kỳ thế hệ nào trước,
nhưng lại lo lắng nhiều hơn,
trầm cảm nhiều hơn,
mất ngủ nhiều hơn.
Đúng như lão tử nói,
nhiều thì hoang mang.
Người ngoại quốc có một cách sống
mà người Việt hay ngạc nhiên.
Họ ra bãi biển,
đào một cái hố cát,
nằm vào,
để cát phủ lên người,
rồi nằm cả buổi chiều.
Không điện thoại,
không mục đích,
không kế hoạch,
chỉ nằm và vui.
Người Việt nhìn thấy thì hỏi,
anh ra đây làm gì?
Anh tự hành hạ mình à?
Câu hỏi ấy nói lên rất nhiều.
Ta không biết vui với cái ít,
ta chỉ biết lo khi chưa có nhiều.
Lão tử không bảo ta phải nghèo.
Ông bảo ta nhận ra,
ít mới là con đường đến đủ.
Trang tử kể câu chuyện về quả bầu khổng lồ.
Vị vua nước ngụy tặng trang tử hạt bầu,
trồng lên được quả to vô cùng.
Vị vua hỏi,
quả bầu to như thế,
dùng làm gì?
Chứa nước thì nặng quá,
luộc làm gáo thì không dùng được.
Vô dụng.
Trang tử cười,
tại sao ông cứ vây quả bầu trong công dụng cũ?
Hãy thả nó trên dòng sông,
nằm lên,
phơi nắng,
trôi giữa trời nước.
Ông sẽ có một chiếc thuyền mà không ai có.
Chính việc không cần nhiều đã mở ra một cách dùng mới.
Người ít dục nhìn thấy khả năng
ở những chỗ mà người tham lam bỏ qua.
Nghịch lý thứ sáu,
không tranh thì không ai tranh được.
Đây là đỉnh cao.
Năm nghịch lý trước dẫn đến nghịch lý cuối cùng này.
Nếu bạn biết công,
biết chịu oan,
biết hạ mình,
biết trân trọng cách cũ,
biết sống với cách ít,
thì bạn sẽ tự nhiên đạt đến trạng thái không tranh.
Và khi bạn không tranh,
không ai có thể tranh với bạn.
Tại sao?
Bởi vì tranh giành cần hai bên.
Nếu một bên không đặt tay lên bàn,
cuộc tranh không thể bắt đầu.
Bạn thấy quả táo,
bạn không giành,
bạn lùi lại.
Mọi người sông vào giành,
rồi ai đó nhìn lại,
thấy bạn đứng ngoài,
bình thản.
Và họ tự hỏi,
người này biết điều gì mà mình không biết?
Trong tâm lý học nhóm,
có một hiện tượng gọi là nghịch lý abelian.
Một gia đình bốn người ngồi ở nhà,
ai cũng thoải mái.
Rồi một người gợi ý
hay mình đi abelian ăn tối.
Ba người kia gật đầu,
dù trong lòng không muốn.
Kết quả,
cả nhà lái xe bốn tiếng đồng hồ đi về,
ăn bữa tối dở tệ,
mệt nhoài.
Về đến nhà,
mới phát hiện
không ai thực sự muốn đi.
Ai cũng gật vì tưởng người khác muốn.
Cả nhóm cùng làm điều không ai muốn.
Chỉ vì không ai dám không tranh theo số đông.
Lão tử đã thấy điều này cách đây hơn hai nghìn năm.
Người tranh theo đám đông
không phải người mạnh.
Người dám đứng ngoài,
dám nói tôi không cần.
Dám ngồi yên khi mọi người song lên.
Đó mới là người có nội lực thực sự.
Cảm giác ấy mạnh hơn bất kỳ lập luận nào.
Bởi ai cũng hiểu,
người tranh là người đang thiếu.
Người không tranh là người đã đủ.
Mà ai cũng muốn gần người đã đủ.
Trong công sở,
người hay tranh công thường bị đồng nghiệp xa lánh.
Không ai nói thẳng,
nhưng ai cũng cảm nhận.
Ngược lại,
người lặng lẽ làm việc,
không đòi ghi nhận,
đến một ngày xếp phát hiện ra và nói
sao em không nói cho anh biết em làm nhiều như vậy.
Lúc ấy,
giá trị của người nhín lại gấp nhiều lần người hay khoe.
Bởi vì cái được khám phá bao giờ
cũng quý hơn cái được quảng cáo.
Trong gia đình cũng vậy.
Vợ chồng cãi nhau,
ai cũng muốn thắng.
Nhưng ai thắng trong cuộc cãi vã vợ chồng?
Không ai cả.
Người thắng lý mất tình.
Người thua lý mất mặt.
Cả hai cùng thua.
Chỉ có người biết lùi một bước,
biết không tranh,
biết để cơn giận qua rồi mới nói,
mới giữ được gia đình.
Uỷ khuất cầu toàn,
cuối cùng là đây.
Nhưng Lão Tử không dừng ở sáu nghịch lý.
Ông còn chỉ ra bốn thứ ngăn con người đạt đến trạng thái bất tranh.
Bốn bức tường vô hình,
mỗi bức tường do chính ta xây.
Bức tường thứ nhất,
tự cho mình thấy rõ.
Lão Tử gọi là tự kiến.
Người tự cho mình thấy rõ,
nghịch lý thay,
lại là người mù nhất.
Bởi vì anh ta đã quyết định mình đúng trước khi nhìn.
Anh ta nhìn thế giới qua kính màu
mà không biết mình đang đeo kính.
Mọi thứ anh ta thấy đều bị nhuộm màu định kiến.
Nhưng anh ta gọi đó là sự thật.
Bức tường thứ hai,
tự cho mình đúng.
Lão Tử gọi là tự thị.
Đây là người luôn kéo đạo lý về phía mình,
thay vì tự mình đi về phía đạo lý.
Anh ta biết tất cả,
anh ta đúng tất cả,
anh ta không chấp nhận ý kiến khác.
Và chính vì vậy,
đạo lý thật sự không bao giờ hiện ra cho anh ta thấy.
Người này chủ quan đến mức tưởng mình khách quan.
Và đó, theo Lão Tử,
là cấp độ nguy hiểm nhất của sự mù loà.
Bức tường thứ ba,
tự khen mình.
Lão Tử gọi là tự phạt.
Người tự khen mình có công,
nghịch lý thay,
lại mất công.
Bởi vì khi bạn tự khen,
người khác sẽ im.
Họ im không phải vì đồng ý.
Họ im vì không muốn tranh cãi với kẻ tự cao.
Và dần dần,
xung quanh bạn chỉ còn những người gật đầu,
nhưng trong lòng không phục.
Công ấy có mà như không.
Bức tường thứ tư,
tự cao.
Lão Tử gọi là tự căng.
Người tự tin quá mức,
thường là người trong lòng trống rỗng nhất.
Bởi vì ai đã đầy,
thì không cần chứng minh mình đầy.
Chỉ cái ly rỗng mới khua to.
Trang Tử kể,
cái trống kêu vang là vì ruột rỗng.
Người nói nhiều về bản thân
là vì chưa yên tâm với chính mình.
Bốn bức tường ấy
có tên chung trong tâm lý học hiện đại,
thiên kiến,
tự phục vụ
và ảo tưởng năng lực.
Nghiên cứu cho thấy,
người biết ít nhất thường tự tin nhất
và người biết nhiều nhất thường thận trọng nhất.
Cái bẫy nằm ở chỗ
chính sự tự tin thái quá
khiến người ta ngừng học,
ngừng lắng nghe
và ngừng nhìn thấy
bốn bức tường đang nhốt mình.
Khổng Tử cũng nói điều tương tự.
Ông bảo,
chi chi vì chi chi,
bất chi vì bất chi,
thị chi giã.
Biết thì nói biết,
không biết thì nói không biết,
đó mới là biết.
Câu nói ấy đập vỡ
cả bốn bức tường cùng lúc.
Bởi vì cốt lõi
của bốn bức tường là
ta tưởng ta biết
mà tưởng ta biết
chính là cách nhanh nhất
để không biết gì cả.
Lão Tử kết luận chương này
bằng một câu ngắn.
Người xưa nói công mới vẹn toàn,
đâu phải lời nói xuông.
Ông nhấn mạnh,
ông không sáng tạo ra gì cả.
Ông chỉ lặp lại điều
mà người xưa đã biết từ lâu,
điều mà thiên nhiên thể hiện mỗi ngày,
điều mà bất kỳ ai
chịu quan sát đều nhận ra.
Không phải sáng tạo,
chỉ là nhìn thấy cái đã có
và cái đã có ấy
tóm lại trong một chữ,
bất tranh.
Không tranh không có nghĩa là yếu.
Không tranh là biết mình đủ mạnh
để không cần chứng minh.
Dòng sông không cần chứng minh
nó chảy về đâu.
Nó cứ chảy
và cuối cùng
nó đến biển.
Sáu nghịch lý,
bốn bức tường,
một con đường.
Con đường ấy không đi thẳng,
không đi nhanh
và phần lớn thời gian
trông như đang đi lồi.
Nhưng ai đi đến cuối
sẽ nhận ra
chính những bước lồi ấy
đã dẫn mình đi xa hơn
bất kỳ ai chạy phía trước.
Lão Tử gọi tất cả những điều
trên bằng hai chữ
bảo nhất,
ôm lấy cái nhất.
Nhất là gì?
Là sự thuần khiết,
là sự toàn vẹn,
là trạng thái
khi ta không bị xé vụn
bởi những ham muốn đối nghịch.
Khi ta ôm lấy cái nhất
ta không cần tranh
vì không có gì để tranh.
Không cần chuyển đúng sai
vì đã vượt qua đúng sai.
Không cần chứng minh
vì bản thân sự tồn tại
đã là bằng chứng.
Đó là cảnh giới của kẻ thắng
mà không tranh.
Không phải thắng người khác
mà thắng chính cái tôi của mình.
Chương trình Cổ Kim Thư Quán hôm nay
xin dừng lại ở đây.
Cảm ơn quý vị đã dành thời gian lắng nghe.
Nếu những nghịch lý của Lão Tử
chạm được vào điều gì đó bên trong bạn,
xin chia sẻ video này
để thêm nhiều người được nghe.
Đừng quên theo dõi kênh
để đón nhận những chia sẻ tiếp theo.
Hẹn gặp lại quý vị
trong video kế tiếp của Cổ Kim Thư Quán.
