Người Raglai có những loại nhạc cụ phong phú và đa dang. Họ có tới 20 loại nhạc cụ, trong đó có 2 loại là làm bằng đồng. (Phân loại và cách gọi tên của người Raglai khu vực phía nam).

1. Kèn bầu Sarakel.

Cấu Tạo:

Người Raglai gọi là kèn bầu vì phải dùng trái bầu để làm kèn. Dùng loại bầu núi, vỏ dày, ruột đắng không thể ăn được và không dễ hư nên phù hợp để làm 2 loại kèn bầu là Sarakel và Kupoắt.

Trái bầu là hộp cộng hưởng của kèn bầu. Kèn bầu có 6 ống dài, ngắn khác nhau bằng ống nứa nhỏ, cắm xuyên qua trái bầu, trên 4. dưới 2. Mỗi ống, bên trong đều có lưỡi gà ng lá đồng mỏng. Cuống trái bầu là nơi hút hơi vào hoặc đẩy hơi ra, đều phát ra âm, tương ứng với các ngón tay bấm vào các lỗ của từng ống.

Ảnh chụp màn hình 2023-08-14 094325.png

Kèn bầu Sarakel

Cách dùng:

Sarakel là một loại nhạc cụ có bài bản, có tiết tấu, được dùng trong các nghi lễ cúng tế và phục vụ cho múa lễ có tính chất nông nghiệp.

Kèn Sarakel Của Người Raglai

Sarakel thường hoà tấu với Saggor kayau (trổng lớn bằng thân cây) và Chiek, bộ chiêng núm ba chiếc,dùng trong lễ hội Bbâk akoq padai (Ăn đầu lúa), Bbâk padai birau (Ăn lúa mới), Ngăq yak Pô Naggar (cúng Thành hoàng, Chúa Xứ) Yok la (Cầu mưa)... Cũng có làng, Sarakel hoà tấu vói bộ Chhar.

10336681_216605418510107_7483090460061559288_n.jpg

=> Ngoài các lễ cúng ra, Sarakel cũng dùng trong sinh hoạt vui chơi, giải trí gia đình hoặc cộng đông làng.

2. Kèn bầu Kupoắt.

Cấu Tạo:

Vật liệu để làm kèn bầu Kupoắt giống như kèn bầu Sarakel. Nhìn bề ngoài khó phân biệt đâu là Sarakel, đâu là Kupoắt. Nhưng chúng khác nhau là sự bố trí vị trí của các lưỡi gà nằm bên trong quả bầu, tạo âm thanh trầm, ấm hơn Sarakel. Quả bầu dùng làm Kupoắt phải lớn hơn Sarakel để có độ vang trầm và ấm.

Ảnh chụp màn hình 2023-08-14 094543.png

Kèn bầu Kupoắt

10931250_1522118971385082_1643680253869950623_n.jpg

Cách Dùng:

Sự khác nhau chủ yếu giữa Kupoắt và Sarakel không chỉ năm ở hình thức khó phân biệt mà ở nội dung sử dụng: Sarakel dùng trong các lễ cúng, có giai điệu và tiết tấu rõ ràng. Kèn bầu Kupoắt không dùng trong lễ cúng mà chỉ dùng để đệm, đưa hơi cho người hát (hát đôi đáp, hát ru...).

3. Kèn Gadet.

Cấu Tạo:

Kèn Gadet làm bằng sừng sơn dương hoặc sừng trâu tơ. Người ta cắt đi một đoạn sừng ở đầu nhọn chừng 20 cm, để trống hai đầu. Bên ngoài, trên mặt sừng ở đầu nhỏ có đặt một lưỡi gà bằng đồng dát mỏng. Kèn Gadet chỉ hút hơi vào mới phát ra âm. Đây là loại nhạc cụ không định âm. Âm dài hay ngắn, nhặt hay khoan, tắc hay vang đều do ngón tay cái cùng bàn tay úp, mở, rung... ở hai đầu trống của kèn và cường độ của hoi hút vào quyết định. Chính vì nó không phải là một nhạc cụ định âm nên tiếng của nó vô cùng độc đáo.

Ảnh chụp màn hình 2023-08-14 094720.png

Kèn Gadet

Cách dùng:

Kèn Gadet không thể tùy tiện dùng bất cứ lúc nào. Người Raglai Nam chỉ dùng Gadet trong mùa phát rẫy.Vào mùa này trên các nẻo đường lên rẫy đều nghe tiếng Gadet. Nó vừa là tín hiệu gọi nhau cùng lên phát rẫy, vừa là âm thanh lạ đuổi thú dữ đi xa, tạo an toàn cho người đi phát rẫy. Gadet thổi gấp, có nhiều âm tắc, túc nối nhau còn là tín hiệu báo động khi có thú dữ, hoặc gặp nạn. Khi vụ mùa đang lên, bà con kiêng không bao giờ thổi Gadet.

otex449f.png

=> Đó là tiếng chim, tiếng thú, tiếng nước chảy, tiếng lá reo, tiếng gió ngàn..., một loại âm thanh rừng núi, hổn tạp, hoang sơ, thiết tường, ngoài Gadet ra, không có một dàn nhạc nào diễn tả nổi.

4. Đàn Koq T’lơr (còn gọi chapi).

Cấu Tạo:

Đàn ống tre có 12 dây, 6 phím bao quanh ống tre. Dây cao hay thấp về cao độ do 24 "con ngựa" chèn ở các đầu dây quyết định.

Ảnh chụp màn hình 2023-08-14 094829.png

Đàn Koq T’lơr

Cách dùng:

Người chơi đàn gảy vào phím, nhờ hộp cộng hưởng là ống tre, được úp một đầu trống vào bụng, âm thanh với giai điệu và tiết tấu của bài nhạc được phát ra tuỳ thuộc vào nghệ thuật của người chơi dàn.

80ymhuwo.png

=> Theo cách nói của người Raglai sử dụng đàn Koq T'lơr thì: Đàn Koq T'lơr là "Một bộ Chhar do một người đánh". Câu nói này có hai ý: một là đàn Koq T’lơr không có bài bản riêng mà nhại lại bài bản của Chhar (Mã-la). Hai là người Raglai rất "nghiện" nhạc của Chhar .Một người không thê tấu cả bộ Chhar được nên phải tạo ra Koq T'lơr vừa dễ mang theo vừa có thể thay thế cho Chhar, "mình đánh, mình nghe".

5. Đàn Koq Tuggu.

Cấu Tạo:

Koq Tuggu làm bằng ống lồ-ô dài gấp đôi đàn Koq T’lơr (khoảng 80 cm). Nếu so sánh đàn Koq Tuggu vói đàn Koq T’lơr, chúng sẽ tương tự như đàn Tứ với đàn Tứ đại vậy. Nhưng đàn Koq Tuggu chỉ có 6 dây, được lên dây cũng bằng những "con ngựa" (những đoạn tre ngắn chèn dưới gốc các đầu dây).

Ảnh chụp màn hình 2023-08-14 094934.png

Đàn Koq Tuggu

Dây đàn Koq Tuggu cũng như Koq T’lơr là dây cật tre, cật lồ-ô được người ta dùng mũi dao nhọn, sắc nạy lên từ ống tre hoặc ống lồ-ô làm dây đàn. Đàn Koq Tuggu không có phím như Koq T’lơr nhưng âm thanh kêu to hơn và tiếng nhạc đánh thưa hơn.

phya9rdq.png

Cách Dùng: Tương tự như đàn Koq Tlơr

=> Loại đàn này chỉ thấy ở huyện Khánh Sơn, Lâm Đồng, các làng Raglai ở nơi khác không có.

6. Radik. (đàn môi)

Cấu Tạo:

Radik là loại kèn môi giật bằng dây được làm bằng một lá đồng hình thang cân, dát mỏng, đáy lớn bằng bề ngang ngón tay cái, đáy nhỏ bằng bề ngang ngón tay út (2-l cm). Cạnh hình thang cân dài chừng l0 cm. Chính giữa lá đồng hình thang cân, người ta cắt đứt hẳn 2 đường, tạo thành một lưỡi gà hình tam giác cân, đường cao 6 cm, cạnh đáy 0, 5cm. Chính giữa cạnh đáy lớn, hình thang, người ta dùi thủng một lỗ, cột 1 sợi chắc vào đó.

Ảnh chụp màn hình 2023-08-14 095036.png

Đàn Môi Radik

Cách Dùng:

Người sử dụng đàn môi Radik dùng ngón tay cái và trỏ trái nắm chặt đáy nhỏ của hình thang cân, đặt Radik vào giữa hai môi, tay phải nắm chặt dây rồi giật, trong lúc ấy hút hơi vào. Dây bị giật, lưỡi gà rung, cộng với hơi hút vào tạo ra nhiều âm thanh khác nhau. Do cường độ của hơi hút vao mạnh hay yếu, khẩu hình của môi khép hay mở, vàm miệng (hộp cộng hưởng) rộng hay hẹp, âm thanh phát ra sẽ cao hay thâp, tròn hay dẹp, mỏng hay dày... Vì chức năng và mục đích sữ dụng nên đàn Radik không phù hợp để hòa tấu với các nhạc cụ khác.

=> Đàn ra đi phù hợp cho riêng vì âm thanh nó chỉ thỏ thẻ, thầm thì rất riêng tư dành cho 1 người khác giới khác. Radik sẽ nói bằng âm nhạc Radik đối với người thương bằng những câu mềm mại, ngắn gọn. Loại ngôn ngữ độc đáo như thế chỉ có người trong cuộc mới có thể hiểu những lời thủ thỉ yêu thương này.

7. Awăt. (đàn môi)

Cấu tạo:

Awăt cũng làm bằng đồng nhưng phức tạp hơn Radik. Đàn Awắt bằng ngón tay giữa, hình túi mật, dẹp. Chính giữa hình túi mật này, người ta cắt một lưỡi gà, bẻ cong đoạn đầu lưỡi gà thành một góc vuông 90 độ, nhô lên cao.

Ảnh chụp màn hình 2023-08-14 095202.png

Đàn Môi Awăt

Cách Dùng:

Tính năng và mục đích sử dụng của Awăt cũng giống như Radik nhưng cách sữ dụng thì khác. Khi sử dụng, người ta ngậm Awăt vào giữa 2 môi, tay trái nắm lấy phần gốc, ngón trỏ phải búng vào phần cong của lưỡi gà, đồng thời, hút hơi vào. Do ngón tay búng, miệng hút hơi vào, vòm miệng mở, khép, âm thanh nhiều mầu sắc phát ra theo ý muốn của nghệ nhân sử dụng.

Nói chung, âm thanh của Awắt không khác Radik mấy, chỉ khác nhau ớ mầu sắc, hình tượng... Độ ấm và độ rung của Awắt nghe hay hơn Radik. Và vì thế, làm đàn môi Awăt vừa khó lại vừa nhọc công hơn Radik.

=> Hiện nay, nghệ nhân làm đàn môi Awăt chẳng con mấy người vì tìm cho ra loại đồng biết "nói" không dễ, vả lại phải tốn nhiều công.

8. Đàn Chapi Gadok (đàn bầu).

Cấu Tạo:

Chapi Gadok là đàn bầu của người Raglai, làm bằng một ống tre dài chừng một mét, vạt bằng đi phần tiếp đất. Một sợi dây thép dài căng từ đầu ống tre lên đến cần của đàn, xuyên qua phần đầu của quả bầu khô, được lên dây bằng một cái trục, bắt xuyên qua đầu ống tre.

Ảnh chụp màn hình 2023-08-14 095325.png

Đàn Chapi Gadok - Đàn Bầu Raglai

Cách Dùng:

Cách gảy đàn Chapi Gadok cũng giống như đàn bầu của người Kinh.

=> Loại đàn này, người Raglai chỉ dùng để giải trí tại nhà chứ không dùng trong lễ cúng và cũng không hoà tấu với các loại nhạc cụ khác.

9. Sáo Talakung.

Cấu Tạo:

Đây là một loại sáo ống rất nhỏ như ngón tay út, dài chừng 30 cm, có sáu lỗ. Sáo được làm bằng ống nứa nhỏ và già.

Ảnh chụp màn hình 2023-08-14 095434.png

Sáo Talakung

Cách Dùng:

Sáo Talakung được thổi dọc tương tự như như thổi tiêu.

=> Loại sáo này và đàn Koq Tuggu chỉ thấy ở các làng Raglai huyện Khánh Sơn. Đặc biệt tại làng Apar 1 xã Thành Sơn có nữ nghệ nhân Pinăng thị Quang thổi sáo này rất hay. Trong khi bà hát, ông Pinăng Tùng đàn K’Nhi để đệm cho hát kể chuyện Manhiêng Hôly, manhiêng Rukăm.

10. Taleăq.

Cấu Tạo:

Taleăq là một loại sáo cũng làm bằng ống nứa nhỏ, chăc, dài chừng 65cm, có 3 lỗ và hình dáng giống như sáo của người Kinh. Ở trên, gần nơi thổi, người ta khoét một lỗ nhỏ hình chữ nhật, đặt ở đấy một lưởi gà bằng cật ng nứa

Ảnh chụp màn hình 2023-08-14 095512.png

Sáo Taleăq

Cách Dùng:

Sáo Taleăq được thổi dọc. Thường dùng trong các lê cúng cầu bắp, lúa như Bbâk Akoq padai (Ăn đầu lúa) Bbâk pađai birâu (Ăn lúa mới); Sôm, Chher sáo Taleăq đều có mặt. Tuy nhiên Taleăq không thổi thành một bài bản nào có tiết tấu và giai điệu nhất định. Câu nhạc của nó trong lễ cúng thường vút lên cao khi khởi đầu rồi từ trên cao đột ngột đổ xuống như một dòng thác cuộn trôi...

Để cúng cầu lúa, bắp về đậu đầy nhà, lúc này thầy cúng rung lục lạc từng hồi khấn cầu, người thổi sáo Taleăq cứ từng câu, từng câu... như nước rót xuống, hoà vào nhạc lục lạc đang đua nhau rung rẩy từng đợt, từng hồi...

=> So với các loại nhạc cụ Raglai khác, Taleăq được xếp vào loại sáo trung.

11. Kawau.

Cấu Tạo:

Đây là loại sáo dài nhất (Khoảng 85cm). Thân sáo chỉ bằng ngón tay trỏ, có 4 lỗ nhưng có hai đoạn nối nhau. Đoạn trên ngắn chừng 5cm, có một lưỡi gà.

Ảnh chụp màn hình 2023-08-14 095609.png

Sáo Kawau

Cách Dùng:

Sáo Kawau cũng thổi dọc như tất cả các loại sáo khác người Raglai. Khi sử dụng, thầy cúng phải kẹp ngọn sáo vào giữa hai ngón chân cái và áp cái của chân phải duổi thẳng, chân trái co lại.

Sáo Kawau chỉ được các thầy cúng dùng trong các lễ cúng cầu an và "mời" bắp, lúa về nhà ở vùng Tây Phước (Tà Nôi, Kamau, Yarok, Uq Dalâm...) xã Ma Nới, huyện Ninh Sơn. Cả vùng Raglai Nam và huyện Khánh Sơn, Khánh Vĩnh (thuộc nhánh Raglai Bắc) không thấy có loại sáo này, chỉ thấy có sáo Taleăq.

=> Kawau là một loại sáo rất khó làm. Ở làng Tà-Nôi và làng Kamau thuộc xã Ma Nới chỉ có một vị thầy cúng duy nhất tên là Tapôq Mai biết làm loại sáo này, nhưng ông đã mất vào năm 2000. Cây sáo mà ông để lại hiện được lưu giữ tại Bảo tàng huyện Bác Ái.

12. Koq T’re.

Cấu Tạo:

Là loại sáo ngắn nhất (20cm) trong các loại sáo của người Raglai và chỉ có một lỗ, có lưõi gà nằm gần đầu thổi.

Ảnh chụp màn hình 2023-08-14 095820.png

Sáo Koq T’re

Cách Dùng:

Sáo thổi dọc, âm nó luôn biến đổi, vang xa. Âm biến đổi cao, thấp, tròn, méo, ngân, tắc là do bàn tay úp, mở ở đầu ống và bấm mở ở lỗ khoét.

Khác với kèn Gadet, chỉ hút hơi vào mới thoát ra âm thanh, Koq T're chỉ thối hơi ra như thổi sáo. Âm thanh gần giống như kèn Gadet, cũng là "Tiếng rừng" do nhiều âm hình, âm sắc hoang dại tạo nên.

Koq T're có hai tín hiệu: Gọi nhau di rẫy, về làng nếu thổi với tiết tấu khoan thai, kéo dài. Hai là báo tin dữ cho mọi người biết (thú dữ về làng, gặp hoạn nạn, có giặc đến...) thổi dồn dập, thôi thúc: ám túc tăc nhiều hơn âm ngân dài.

=> Khi đi rừng, bà con thường bỏ theo trong gùi, trong túi một Koq T're.

13. Chiek Yơrao (chiêng lồ-ô).

Cấu Tạo:

Vật liệu làm Chiek Yơrao rất đơn giản. Đây là những ống lồ-ô hoặc những ống nứa đã khô được cưa ra từng đoạn dài, ngắn khác nhau, ứng với tiêng Patau Tuleng (bộ "Đá kêu" có âm từ thấp đến cao mà người Raglai không bao giờ gọi là "Đàn đá").

s4mpm60q.png

Cách Dùng:

Chiek Yơrao là một bộ chiêng từ hai (nếu một người đánh) đến bốn chiếc (nếu hai người đánh). Loại chiêng này thường đi đôi với Trống đất và kèn bầu Sarakel. Khi hoà tấu, mỗi ngưòi hai tay cầm hai ống nện xuống mặt đá phẳng, âm thanh phát ra hoà hợp tuyệt vời với tiếng trống đất từ lòng đất vọng lên.

=> Chiek Yơrao thường được hòa tấu với Trống đất và kèn bầu Sarakel.

14. Chiek klâu (bộ chiêng núm 3 chiếc bằng đồng).

Cấu Tạo:

Bà con Raglai gọi chiêng núm là Chiek (ở Tây nguyên, người Kinh gọi là cồng). Chiêng núm là một loại nhạc cụ bằng đồng, có núm, đúc dày hơn Chhar (Mã-la), dùng dùi bọc vải, đánh vào núm. Ba chiêng núm được xếp hàng ngang, đặt vào chiếc khung tre, giá đỡ bằng các sợi đây giăng phía sau. Khung tre giăng dây được đặt chệch 60 độ, có chân chống.

Ảnh chụp màn hình 2023-08-14 095922.png

Bộ chiêng núm 3 chiếc Ở làng Yarok, Ma Nới, Ninh Sơn

Cách Dùng:

Người Raglai không dùng chiêng núm lẻ một chiêc mà dùng cả bộ ba chiếc từ lớn đến nhỏ, có âm từ cao đến thấp. Chiek klau (Chiêng ba) không bao giờ tách ra đánh lẻ một chiếc mà cùng hoà tấu với Sarakel và trống thân cây (Saggơr kayâu).

z4615327203183_83f9cf43d14cd292ed87b91614e8552f.jpg

Loại chiêng ba này, người Raglai nhánh phía Nam chỉ dùng để cúng trong các lễ: Ngăq Yak Pô Naggar (cúng Thành Hoàng, Chúa Xứ), Yok la (Cầu mưa), Bbâk Akoq Padai (Ăn đầu lúa), không bao giờ đem chiêng ra đánh chơi.

Hoà tấu trong lễ cúng có 3 nghệ nhân: một người cầm hai dùi đánh 3 chiêng, một người thôi kèn Sarakel, người thứ ba đánh trống lớn giữ nhịp. Trong lễ hội "Ăn đầu lúa", khi tám người trai, gái vào múa lễ (Tamaya Dăm Dara), cũng múa trên giai điệu và tiết tấu của bộ nhạc này.

=> Chiek klâu sử dụng phổ biến ở các làng Raglai nhánh Nam: Yo, Hà-Dài, Yarok, Uq, thuộc xã Ma Nới, huyện Ninh Sơn, Ninh Thuận; làng Takay la ở huyện Bắc Bình tỉnh Bình Thuận, ở nhánh Raglai Bắc hầu như không có loại nhạc cụ này, có chăng chỉ là sự lưu-lạc hi hữu nào đó của một gia tộc trong chiến tranh nay đang "tạm trú" ở nhánh Raglai Bắc mà thôi.

15. Saggơr Tanah (Trống đất).

Cấu Tạo:

Để làm được trống đất, người ta dùng ní, đào một cái hố tròn, đường kính chừng 25 cm, sâu 40 cm. Người ta đặt lên miệng hố một tấm mo cau dày, đường kính rộng hơn miệng hố (chừng 30 cm). Trên tấm mo cau hình tròn người ta đặt hai thanh tre cật, mỏng cắt nhau tại tâm điểm của tấm mo cau. Chính giữa 2 thanh tre đều dùi lỗ. Ở 4 góc chung quanh hố, trên mặt đất, người ta đóng 4 cây cọc, buộc chéo 2 sợi dây lạt tre vào 4 cọc, tạo thành 4 đường phân giác, cắt 4 góc vuông do 2 thanh tre tạo ra. Tâm điểm cắt nhau của 2 thanh tre thành 4 góc vuông, một cây chống cao khoảng 5 cm, đầu trên có ngàm, đầu dưới vót nhọn được chống từ tâm điểm của 2 thanh tre cắt nhau lên điểm giữa của 2 sợi dây dài vừa căng qua 4 cọc. Đến đây, một chiếc ng đất đã làm xong.

Ảnh chụp màn hình 2023-08-14 100013.png

Trống đất và chiêng lồ-ô được phục hiện ở sân khấu đất tại làng Yo xã Ma Nới

Cách Dùng:

Muốn đánh trống, người ta dùng một cái vồ rất nhỏ, gõ lên đầu cây chống. Cây chống nện xuống tâm điểm của mặt trống, tiếng trống âm âm vang lên từ lòng đất, hoà cùng tiếng chiêng lồ-ô và kèn bầu Sarakel nghe rất lạ tai.

Hiện nay trống đất chỉ còn thấy ở làng Yarok và Da-Lâm - nơi có di tích Pô Anai Tang tọa lạc trên đỉnh đồi, cách làng chừng một ngàn mét. Hàng năm vào khoảng tháng tư dương lịch, tại di tích này được tổ chức cúng tế một đêm và một ngày.

Rất đặc biệt, ở đây người Raglai và ngưòi Chăm làng Hoài Trung, xã Phước-Thái, Ninh Phước, cùng tổ chức hành lễ. Phía người Chăm đến cúng có ông Mưduôn (Thầy hát lễ vỗ trống Paranưng), ông Kaing (ông bóng) múa lê, hai ông Toong (hai người tấu trống ghinăng) và ông Djuq (người thổi kèn Xaranai). Phía Raglai có vị chủ tế, người đại diện cho làng. Nhạc lê Raglai dùng trong lễ Pô Anai Tang gồm có trông đât (Saggợr Tanah), kèn bầu Sarakel và Chiek Yơrao (Chiêng lô-ô) hoà với nhau.

=> Trước khi có chiêng núm bằng đồng và trống thân cây bịt da thú, người Raglai dùng Saggor Tanah (trống đất) và Chiek Yơrao (chiêng lồ ô). về sau, khi đã có chiêng đông, trống lớn, trống đất thì chiêng lồ-ô không còn dùng nữa. Chỉ riêng ở làng Uq Da-Lâm cách đây mươi năm vẫn còn dùng trong lễ cúng Pô Anai Tang, nhưng về sau do vị thầy cúng người Chăm ở Hoài Trung (Vị chức sắc chủ trì nhóm người Chăm hành lễ, phối hợp cùng người Raglai ở Uq-Da-Lâm) đã chết, kinh phí tổ chức lễ eo hẹp nên tại di tích Pô Anai Tang thỉnh thoảng chỉ có các gia đình Raglai đến cúng, lễ lớn hàng năm vào tháng tư dương lịch của cả cộng đồng làng từ đó không còn nữa, trống đất và chiêng lồ-ô cũng mất dạng. Ngày nay, chúng chỉ xuất hiện lại, trên sân khấu đất trong dịp liên hoan văn-nghệ dân gian tại địa phương mà thôi.

16. Saggơr Kayau (Trống lớn làm bằng thân cây).

Cấu Tạo:

Đây là loại trống lớn làm bằng thân cây lớn cưa ra, đục rỗng ruột, bên ngoài tang trống được bào nhẵn. Mặt trông được bịt da voi hoặc da trâu.

Ảnh chụp màn hình 2023-08-14 100116.png

Trống lớn bằng thân cây, bịt da voi, làng Ma Nai, huyện Bác Ái

Cách Dùng:

Saggơr kayau thường làm nhiệm vụ giữ nhịp khi hoà tấu Chhar hoặc giữ nhịp hoà tấu giữa Chiek klâu (chiêng núm 3 chiêc) và kèn bầu Sarakel trong các lễ cúng của bà con Raglai ở nhánh Raglai Nam. Trừ khi đánh báo động giặc đến, Saggơr kayau không bao giờ đánh riêng lẻ một mình.

doi-mala-toc-ho-ka-towrr-xa-phuoc-thang-bac-ai_JGJH.gif

=> Saggơr kayau lớn nhất, đẹp nhất, tạo tác công phu nhất hiện đang ở làng Yo, xã Ma Nới, huyện Ninh n,của gia đình ông Ia-Meo Thang.

17. Grum (lục lạc).

Cấu tạo:

Grum có cấu tạo như những loại lục lạc của người Tây Nguyên. Bao gồm nhiều lục lạc được xâu vào một sợi dây dài.

tải xuống.jpg

Ảnh mang tính chất minh họa, không hẳn là lục lạc của người Raglai.

Nguồn: Internet

Cách Dùng:

Grum là một loại nhạc cụ của các vị thầy cúng được dùng trong các lễ cúng cầu an, cầu phúc... phổ biến nhất, đặc sắc nhất là thời điểm diễn ra lễ cúng cầu lúa, bắp về "đậu" đầy nhà trong lễ hội Bbâk Akoq Padai (Ăn đầu lúa). Khi ấy, thầy cúng Lakau Padai, Tangơi (khấn ca mời lúa, bắp) gọi lúa, bắp bằng "Con gái", "Con trai" của bề trên đã vì người Raglai mà chịu bao điều khốn khổ: gội nắng, dầm mưa, nát thân cối giã, bỏng cháy lửa sôi để nuôi sổng con người...

Ảnh chụp màn hình 2023-08-14 100344.png

Rung lục lạc trong lễ Ăn Đầu lúa ở làng Là A

Trong khi thầy cúng khấn ca, vừa cầm đây lục lạc rung không ngừng, một ngườị khác thổi sáo Taleaq giai điệu như nước từ trên cao đổ xuống. Giọng khấn ca hoà với liếng sáo, tiếng lục lạc làm cho con người như thoát tục vào thời điểm ấy. Sau đó từng người trong gia tộc thay nhau vào cầm dây lục lạc rung và tự khấn cầu xin lúa, bắp về với gia đình mình.

=> Trong lễ hội Ăn Đầu Lúa, vai trò của nhạc cụ Grum đóng vai trò quan trọng như tiếng gọi linh thiêng của người Raglai

18. K’nhi.

Cấu Tạo:

K’nhi là một loại đàn gần giống như đàn hồ của ngựời Kinh nhưng vật liệu làm đàn giản đơn hơn và chức năng cũng khiêm tốn hơn.

Ống đàn làm bằng một đoạn ống tre ngắn, bịt kín 1 đầu bằng da kỳ đà hoặc da trăn, cần đàn bằng một đoạn gỗ, bào tròn như cần đàn nhị, đoạn trên khoét 2 lỗ lớn xuyên qua để đặt 2 cái trục lên dây cũng bằng gỗ .Đàn K’nhi có 2 dây bằng cước hoặc bằng dây thép, một lớn, một nhỏ.

Cung kéo đàn làm bằng tre, dây trương cung bằng đuôi ngựa.

Ảnh chụp màn hình 2023-08-14 100440.png

Ông Pinăng Kiểu ở làng Apar 1 xã Thành Sơn, huyện Khánh Sơn, đang kéo đàn K’nhi

Cách Dùng:

Đàn K’nhi được dùng để kéo đệm cho hát dân ca, hát kể chuyện hoặc để giải trí bằng cách kéo theo các bài bản của Chhar mà nghệ nhân đã thuộc.

Độc tấu đàn Kanyi
Văn hóa Chăm139 lượt xem · 29 thg 1, 2024

=> Đàn được dùng để kéo các điệu hát Raglai như Uãq canhĩ, Majiẽng, tah runghỡm. . .

19. Chhar Yo-rao (Mã-la làm bằng ống cây - còn gọi Chhar Kayâu).

Cấu Tạo:

Tùy theo ý thích của từng làng, Chhar Kayâu có thể là 5, 7 hoặc 9 ống. Bộ Chhar bằng cây này chỉ do một người tạo tác từ việc chọn các ống lớn,nhỏ khác nhau đến việc gọt đẽo, sao cho âm thanh củatừng ống phù họp với thang âm của một bộ Mã-la bằng thân cây, từ gợi ý của bộ "Đá kêu"- Dụng cụ giữ rẫy -của người Raglai.

29342994_1859152984384151_7963255132156592128_n.jpg

Cách Dùng:

Đàn được sử dụng bằng cách dộng đít ống xuống đất để tạo ra âm thanh.

=> Có lẽ từ Patâu tuleng (Đá kêu - mà nhiều người hiện nay vẫn gọi là "Đàn đá”) - một loại tiền nhạc cụ -đã gợi ý cho người Raglai sáng tạo ra Chhar Kayâu (Mã-la nứa hoặc lồ-ô) và sau này là Mã-la bằng đông.

20. Chhar (Mã-la bằng đồng).

Cấu Tạo:

Mã la là loại nhạc cụ làm bằng đồng đỏ hoặc đồng trắng (Chhar saralõng còq), hình tròn, có vành chung quanh; ở giữa là mặt mã la bằng phẳng, không có núm. Trên vành có 2 lỗ để buộc dây làm quai đeo vào vai khi biểu diễn.

Một bộ mã la có từ 5 chiếc, có bộ có đến 10, 12 hoặc 14 chiếc, mỗi chiếc có âm thanh khác nhau. Bộ mã la đầy đủ phải có ít nhất 5 chiếc, mỗi chiếc đều có tên gọi riêng và được xếp theo trình tự như sau:

- Chiếc thứ I là Chhar anar (mã la mẹ)

- Chiếc thứ II là Chhar atoh (mã la cha)

- Chiếc thứ III là Chhar balõh (mã la con gái lớn)

- Chiếc thứ IV là Chhar yuop (mã la con gái thứ)

- Chiếc thứ V là Chhar pẽng (mã la con gái út)

4-1337.jpg

Cách Dùng:

Để tạo âm thanh, người ta dùng phần thịt của bàn tay để đánh. Mã la vừa có thể dùng diễn tấu đôc lập vừa có thể hòa tấu với trống da nai, khèn bầu hoặc đệm cho phần hát.

=> Ngoài ra còn có nhạc cụ làm bằng đá gọi là PATƠU TILẼNG hoặc Patâu tuleng (Đàn Đá) và một số loại nhạc cụ khác theo cách gọi của người Raglai Bắc. Mời các bạn cùng tham khảo tại đây: NHẠC CỤ CỔ TRUYỀN RAGLAI

534795_328091103976761_1300194039_n.jpg
766bd135-444a-4456-a0c6-be3c2d262c36-Screenshot_5-53.jpgraglai_nghe1bb87-nhc3a2n-cao-dy.jpg

Nguồn ảnh và nội dung:

  • Sách: Nhạc Cụ Tiêu Biểu Của Người Raglai Cực Nam Trung Bộ (NXB Thế Giới 2009) - Hải Liên, 213 Trang.
  • Nguồn hình ảnh từ internet và từ sách trên.