Người Raglai có những loại nhạc cụ phong phú và đa dang. Sau đây là cách gọi tên và phân loại của người Raglai khu vực phía Bắc:
1. ĐÀN ĐÁ (PATƠU TILẼNG)
Cấu Tạo:

Thanh niên người Raglai ở huyện Khánh Sơn biểu diễn đàn đá.
Các thanh đá đa số có hình dẹp và một ít có hình khối tròn. Mỗi bộ đàn đá có từ 7 - 12 thanh. Kích thước từng bộ đàn đá lớn nhỏ khác nhau, thanh mẹ lớn nhất (có thanh dài trên 1m) và nhỏ dần (thanh nhỏ nhất có chiều dài khoảng 20 cm). trong một bộ đàn đá mỗi thanh đá đều có tần số âm thanh khác nhau cho thấy người Ra glai có tính toán chọn các thanh đá có âm thanh cao thấp khác nhau tạo ra tiếng vang của dàn đá có các nhịp điệu cao thấp khác nhau.
Theo phân tích thạch học cho thấy chúng được làm bằng loại đá nham thạch phun trào ri-ô-lít (rhyolite), loại đá này có nhiều tại khu Cà Giàng Cao, Dốc Gạo thuộc thị trấn Tô Hạp, huyện Khánh Sơn (Khánh Hòa), vùng rừng núi huyện Bác Ái (Ninh Thuận) và các vùng phụ cận Bảo Lộc, Di Linh, Đà Lạt (Lâm Đồng).
Bộ đàn đá do gia đình ông Bo Bo Ren lưu giữ có niên đại cách ngày nay trên 3000 năm tại Dốc Gạo, Khánh Sơn vào tháng 2 - 1979. Nhiều gia đình đã lưu giữ những thanh đá kêu trải qua 2 hoặc 3 đời (ước khoảng 100 - 150 năm), có gia đình như cụ Kator Aohoh ở Bác Ái lưu giữ được 5 đời (ước khoảng 250 năm).
Cách Dùng:

Đàn đá là nhạc cụ truyền thống của người Raglai ở Việt Nam
Trong quá trình làm nương rẫy người Raglai đã nghĩ ra việc tìm những phiến đá, những thanh đá kêu (PATƠU TILẼNG) nằm rải rác trên sườn núi, dưới lòng suối , sau đó họ dùng tre nứa, dây mây làm thành giàn treo các thanh đá, đặt tại các khe suối có dòng nước đổ từ cao xuống. Nước tác động vào các dụng cụ gõ vào phiến đá để tạo ra âm thanh dùng để sua đuổi thú dữ, vừa đồng thời tạo ra những âm thanh vui tai.
=>Ngày xưa, mỗi khi tìm được đá kêu người Ra glai đều nghĩ là do Yang (ông Trời) ban cho. Họ tôn vinh đá kêu giữ rẫy như là “Mã la Ông Bà”, như là một loại “nhạc cụ linh thiêng”.
2. MÃ LA (CHHAR)
Cấu Tạo:

Nhạc cụ Mã La. Ảnh: Viettems.com
Mã la là loại nhạc cụ làm bằng đồng đỏ hoặc đồng trắng (Chhar saralõng còq), hình tròn, có vành chung quanh; ở giữa là mặt mã la bằng phẳng, không có núm. Trên vành có 2 lỗ để buộc dây làm quai đeo vào vai khi biểu diễn.
Một bộ mã la có từ 5 chiếc, có bộ có đến 10, 12 hoặc 14 chiếc, mỗi chiếc có âm thanh khác nhau. Bộ mã la đầy đủ phải có ít nhất 5 chiếc, mỗi chiếc đều có tên gọi riêng và được xếp theo trình tự như sau:
- Chiếc thứ I là Chhar anar (mã la mẹ)
- Chiếc thứ II là Chhar atoh (mã la cha)
- Chiếc thứ III là Chhar balõh (mã la con gái lớn)
- Chiếc thứ IV là Chhar yuop (mã la con gái thứ)
- Chiếc thứ V là Chhar pẽng (mã la con gái út)

Gia đình người Ra glai tồn tại theo chế độ mẫu hệ, mọi quyền lực trong gia đình thuộc về người phụ nữ. Quan niệm mẫu hệ đó phản ánh trong cấu trúc âm nhạc mã la.
Xem cấu trúc thang âm của bộ mã la ta thấy ngay âm chủ của nốt đô thăng biểu thị cho vai trò của người mẹ (vợ).
Âm thứ II nốt Rê biểu thị cho vị trí của người cha (chồng), nó chỉ tồn tại bán cung so với âm chủ, trên thực tế của bộ mã la, nó chỉ là âm dẫn để hút về chủ âm là chính. Những âm dẫn là những âm tạo màu sắc cho âm nhạc chứ không giữ được vị trí độc lập. Phải chăng vị trí người đàn ông cũng đã được xác định ngay trong dàn mã la của người Ra glai.
Âm thứ III là âm Mi biểu thị cho con gái lớn, tồn tại đúng một cung so với âm Rê (cha), để bứt lên giữ vị trí kế thừa của âm chủ (mẹ).
Âm thứ IV nốt pha thăng (hơi non) biểu thị cho con gái thứ.
Âm thứ V nốt sol thăng biểu thị cho con gái út.

Dàn mã la của đồng bào Raglai ở xã Thành Sơn, huyện Khánh Sơn, tỉnh Khánh Hòa - Ảnh: Ngọc Anh
Theo sự nghiên cứu của nhạc sĩ Hình Phước Long (Sở VH-TT Khánh Hòa), cấu trúc thang âm của dàn mã la Raglai như sau:
1. Chhar anar : Đô#
2. Chhar atoh : Rê#
3. Chhar balõh: Mi#
4. Chhar yuop: Fa#
5. Chhar pẽng: Sol#
Cấu trúc liền bậc thang sẽ thấy là: Đô# - Rê# - Mi# - Fa# - Sol#
Theo cấu trúc trên, âm chủ của mã la là nốt đô thăng (diè).
Cách Dùng:

Mã La, Trống, Đàn Sarakel và Nhạc cụ từ ống tre
Để tạo âm, người ta dùng phần thịt của bàn tay để đánh. Mã la vừa có thể dùng diễn tấu đôc lập vừa có thể hòa tấu với trống da nai, khèn bầu hoặc đệm cho phần hát.
Sử dụng trong các lễ hội như lễ hội cầu mưa, lễ hội mừng lúa mới, lễ hội già làng… tiếng mã la như tiếng gọi thần linh sông núi phù hộ cho buôn làng, cho bà con được an cư lạc nghiệp… Trong đời sống thường nhật hoặc trong giao tiếp, mã la cũng được đem ra tấu mừng đón khách và tiễn khách một cách ân cần, trịnh trọng…
=> Hiện nay khó tìm một bộ mã la hoàn chỉnh do việc chia phần cho các con, hoặc phải bồi thường thay thế nhân mạng, bị phạt do vi phạm các tội theo quy định luật tục Ra glai (Adãt Panuãiq Ra glai). Mã la là một loại nhạc cụ quan trọng được sử dụng trong hầu hết các lễ hội, vui chơi, cho đến tang tế trong cộng đồng Ra glai. Dàn mã la được đồng bào dân tộc xem như một tài sản quý lưu truyền từ đời này sang đời khác, được đặt để, gìn giữ trang trọng tại nhà của già làng.
3. CHIÊNG NÚM (CHĨC/ CHĨNG) - RAGLAI PHÍA NAM GỌI LÀ: Chiek klâu (bộ chiêng núm 3 chiếc bằng đồng).
Cấu Tạo

Chiêng có cấu tạo và hình dạng giống như mã la nhưng có núm ở giữa. Về mặt cấu trúc, chiêng cũng có chiêng mẹ, chiêng con. Chiêng mẹ có đường kính lớn trên dưới 1m, riêng chiêng ở huyện Khánh Sơn có đường kính 0,5 m.
Cách Dùng:
Dùng dùi bọc vải, đánh vào núm.
Nhiều người cho rằng người Raglai không có chiêng. Trong kho tàng trường ca và sử thi Ra glai thường gặp các câu hát đại loại: “Yawa chĩc va dar, Yawa chhar va pu yưc” (tạm dịch: “Tiếng chiêng vang xa, tiếng mã la vang vọng”) trong các đoạn miêu tả cảnh đoàn quân Raglai trên đường đi đánh giặc. Vì thế người Raglai xưa có chiêng, nhưng không thông dụng như mã la.
=> Hiện nay, số lượng chiêng trong cộng đồng người Raglai ở Khánh Hòa còn rất ít. Trong địa bàn 2 huyện Khánh Sơn, Khánh Vĩnh chỉ còn thấy 1-2 chiếc ở một vài gia đình. Riêng ở các vùng cư trú của người Raglai ở huyện Ninh Sơn (tỉnh Ninh Thuận) còn khá nhiều bộ chiêng đang sử dụng cùng với mã la trong các lễ hội.
4. ĐÀN CÒ (CANHĨ) - RAGLAI PHÍA NAM GỌI LÀ K’NHI.
Cấu Tạo:
Loại đàn có hai dây như đàn cò của người Việt, nhưng ở phần dưới dùng bằng sọ dừa khô, hoặc đoạn lồ ô rỗng miệng bịt bằng da thú.
Cách Dùng:

Đờn cò được dùng để kéo các điệu hát Raglai như Uãq canhĩ, Majiẽng, tah runghỡm. . .
5. CÁC LOẠI ĐÀN LÀM BẰNG ỐNG LỒ Ô, TRE, NỨA:
- COQ TLƠR :
Cấu Tạo:
Loại đàn làm bằng ống lồ ô, nứa hoặc tre gai, có từ 5 - 8 dây đàn là dây kép được lẩy từ cật tre, phân bố theo hình tròn ống, chạy dọc theo chiều dài ống, 2 đầu ống không bịt kín.
Cách Dùng:
Khi diễn tấu coq tlơr, hai tay nghệ nhân vừa giữ và tì một đầu bầu đàn vào bụng vừa dùng các đầu ngón tay bật vào phiến liên kết hai dây đàn. Để có tiếng đàn vang hơn, ấm hơn, nghệ nhân thường vén áo tì thẳng một đầu bầu đàn vào da bụng.
=> Loại đàn này được đánh theo bộ mã la nên được coi như bộ mã la thu nhỏ.
- COQ TUGÙQ:
Cấu Tạo:
Làm bằng ống lồ ô hoặc ống tre kín hai đầu (gồm luôn cả hai mắc tre), đường kính 9-10 cm, chiều dài khoảng 60 cm (ống tre có chức năng như là hộp đàn). Trên ống tre người ta xẻ thông vào ruột một rãnh chạy dọc rộng chừng 1 cm. Hai bên rãnh, người ta lẩy từ cật của lóng tre lên 7 sợi dây đàn (cath talơi) là dây đơn, một bên 4 dây, một bên 3 dây. Dây đàn chuốt tròn, các dây không đều nhau, đường kính xấp xỉ 1cm. Kề mắc tre, người ta bện một vòng tròn bằng mây, vừa giữ cho dây đàn không bị tướt khỏi ống tre vừa làm đường vòng trang trí. Tại hai đầu mỗi dây đàn, người ta kê hai mẩu tre nhỏ làm “con ngựa” (gai pacdip) cho dây đàn nổi lên khỏi hộp đàn đồng thời còn có tác dụng lên dây đàn để mỗi dây trùng với âm thanh của một cái mã la. Bên hông hộp đàn người ta khoét một hoặc hai lỗ tròn nghiêng và tra vào đó một hoặc hai que tre nhỏ như chiếc đũa làm tay cầm (gai djàc) để giữ đàn khi diễn tấu.
Cách Dùng:
Khi diễn tấu nghệ nhân vừa giữ tay cầm, một đầu bầu đàn tì vào bụng hoặc tì xuống sàn nhà vừa dùng các đầu ngón tay bật vào dây đàn. Do hộp đàn làm bằng ống lồ ô hoặc ống tre to hơn nên âm thanh của đàn coq tuguq nghe trầm hơn âm thanh của coq tlơr một quãng âm.
- COQ CHHAR / COQ CHAPI:

Cấu Tạo:
Làm bằng các ống lồ ô, nứa, tre, một bộ có từ 9 đến 12 ống dài ngắn, to nhỏ khác nhau, mỗi ống một thanh âm khác nhau.
Cách Dùng:
đàn được sử dụng bằng cách dộng đít ống xuống đất vang lên tiếng kêu.
- CHAPI :

Loại đàn có thân bằng ống tre hay lồ ô, trên cung bán nguyệt căng từ 5 - 8 sợi dây mây.
6. ĐÀN AGUAT/ RUDÕ - NGƯỜI RAGLAI NAM GỌI LÀ AWĂT.
Loại đàn làm bằng thanh đồng có mỏ hơi quặp.
7. ĐÀN RADIT / GAVUAT - NGƯỜI RAGLAI NAM GỌI LÀ RADIK.
Cấu Tạo:
Làm bằng thanh đồng nhỏ và rất mỏng, hai đầu có buộc nhợ.
Cách Dùng:
khi sử dụng để thanh đồng giữa 2 môi thổi hơi ra thì dùng hai tay kéo hai đầu thanh lá đồng phát ra âm thanh.
8. ĐÀN CHAPI VILUAI - NGƯỜI RAGLAI NAM GỌI LÀ CHAPI GADOK.
Cấu Tạo:

Một loại đàn giống như đàn bầu của người Việt, nhưng thân làm bằng đoạn tre hoặc lồ ô lớn vát một mặt như cái máng, dùng nửa trái bầu khô kín đáy có một thanh lồ ô vót mỏng xuyên qua hai bên thành nửa quả bầu, đầu lớn thanh tre gắn vào một đầu của thân đàn, một sợi dây thép mảnh được buộc vào giữa đoạn thanh tre xuyên qua quả bầu kéo căng xuống đầu còn lại của thân đàn.
Cách Dùng:
Cách đánh đàn bầu của người Raglai cũng giống như cách đánh đàn bầu của người Việt.
9. KÈN BẦU (SARAKEL)
Cấu Tạo:

Có 6 ống nứa lớn nhỏ, ngắn dài khác nhau, trên thanh ống có một lỗ nhỏ và một lưỡi gà ở đầu cắm vào quả bầu.
Cách Dùng:

Đàn Sarakel Của Người Raglai
Sử dụng bằng cách ngậm núm quả bầu thổi hơi vào đồng thời dùng 6 ngón tay đóng mở 6 lỗ trên thân ống nứa.
10. CÁC LOẠI TRỐNG (SAGƠR) - RAGLAI NAM VIẾT LÀ SAGGƠR.
- TRỐNG (SAGƠR):
Như trống chầu của người Việt, thân bằng gỗ, mặt bịt bằng da nai. Người Raglai xưa thường dùng trống này để cấp báo nên gọi là Radãng sagơr.

- TRỐNG CON (ANẢQ SAGƠR / SAGƠR DƠQ):
Thân trống bằng đất nung, 2 mặt bịt da thú, thường là da trâu. Trống con được đánh theo nhịp điệu của chiêng, mã la và điệu kèn.
- TRỐNG NHỎ (SAGƠR BEN):
Thân trống bằng gỗ, ở giữa phình to hơn 2 đầu, 2 mặt trống bằng nhau có đường kính 30 - 50 cm được bịt bằng da trâu. Trống được đánh theo nhịp mã la và chiêng.
- MÕ (KHOQ):
Làm bằng một đốt tre hoặc lồ ô kín hai đầu, dọc theo thân ống có xẻ một đường rãnh để thoát âm. Mõ của người Ra glai có nhiều loại:
Dùng để đeo vào cổ trâu, bò. Khi bò, trâu bước đi dùi đập vào mõ phát tiếng kêu để dễ tìm trâu bò thả ăn trong rừng. Mõ dùng để giữ rẫy gọi là Khoq Apu là loại mõ to có tiếng kêu lớn để đuổi chim, thú. Mõ gió gọi là Chhia Angĩn được thiết kế rất đẹp, có chong chóng ở một đầu mõ và đầu kia là bánh lái đan bằng lạt lồ ô để chuyển chong chóng ngược với chiều gió, có 4 dùi gõ nhỏ gắn trên 4 đầu của hai thanh nứa nhõ thẳng góc nhau đặt giữa thanh nứa làm trụ cho chong chóng quay.
Khi gió thổi chong chóng quay các dùi nhỏ gõ trên thân mõ thành chuỗi âm thanh khi khoan khi nhặt rất vui tai. Mõ dùng để đánh cấp báo tin được đánh hai tiếng một liên hồi gọi là Radãng khoq tủnq jal, dùng để báo tin vui đánh hai hồi ba tiếng gọi là Radãng khoq iơu gưq.
11. MÃ LA THỔI ỐNG (CHHAR AYÙQ).
Dùng 9-12 ống tre, nứa, lồ ô lớn nhỏ, ngắn dài khác nhau xếp thành nhiều hàng, thổi hơi vào ống sẽ phát ra âm thanh. Loại nhạc cụ này được thổi theo điệu nhạc mã la hoặc điệu múa mã la nên có tên gọi là mã la thổi ống.
12. ỐNG SÁO VỖ (CADÈT) - RAGLAI BẮC GỌI LÀ KÈN GADET.

Làm bằng sừng trâu, sừng sơn dương hoặc ngà voi, còn gọi là SÁO MỎ CÒ (TUBUAIQ DRÀC, TUBUAIQ GRƯQ ) vì dùng mỏ chim bồ cắt, mỏ chim phượng hoàng có hình thù giống mỏ chim cò.
13. SÁO DỌC (TALACỦNQ) - RAGLAI NAM GỌI LÀ TALAKUNG.
Cấu Tạo:
Làm bằng thân cây lay (cây nứa nhỏ), dài 28 cm, đường kính 5 cm, trên thân dùi 5 lỗ là 5 nốt nhạc. khu vực phía nam sáo này có 6 lỗ.
Cách Dùng:
Trên đầu sáo có một lưỡi lam bằng cây lay vát mỏng, khi thổi ngậm hết phần lam thổi đẩy hơi vào. Âm vực trầm từ nốt fa 3 gạch khóa Sol đến nốt D trong dòng nhạc Ngũ cung Tây nguyên giọng trưởng.
14. SÁO DỌC (TALIAQ SAPUH).
Thân sáo dài nhưng chỉ có 3 lỗ .

15. SÁO VỖ (COQ TRÈT)

Sáo làm bằng ống tre, nứa.


Làn Điệu Dân Ca và Sáo của người Raglai
=> Mời đọc giả tham khảo thêm bài viết: NHẠC CỤ DÂN GIAN RAGLAI
(Video và một số hình ảnh trong bài viết mình tự sưu tầm)







Bình luận