Ngữ văn 11 Bài 3 - Nói và nghe: Trình bày ý kiến đánh giá, bình luận về một vấn đề xã hội

TRÌNH BÀY Ý KIẾN ĐÁNH GIÁ, BÌNH LUẬN VỀ MỘT VẤN ĐỀ XÃ HỘI

TÌM HIỂU YÊU CẦU CỦA KIỂU BÀI

Trình bày ý kiến đánh giá, bình luận về một vấn đề xã hội là hoạt động nói nhằm giúp người nghe hiểu rõ một vấn đề đang được quan tâm trong đời sống, đồng thời thể hiện quan điểm, cách nhìn và sự đánh giá của người nói về vấn đề đó.

Khi thực hiện kiểu bài này, cần đáp ứng những yêu cầu sau:

• Nêu rõ vấn đề xã hội cần đánh giá, bình luận.
• Làm rõ bản chất, ý nghĩa hoặc những phương diện cơ bản của vấn đề trong đời sống.
• Trình bày rõ ràng ý kiến của bản thân, thể hiện góc nhìn riêng thông qua những lí lẽ và bằng chứng phù hợp.
• Biết xem xét, phân tích và đối thoại với những ý kiến khác biệt, từ đó củng cố hoặc điều chỉnh quan điểm của mình.
• Rút ra ý nghĩa của việc đánh giá, bình luận vấn đề, hướng tới một nhận thức và cách ứng xử phù hợp.
• Tôn trọng ý kiến, quan điểm khác biệt, tránh áp đặt hoặc cực đoan khi trao đổi về một vấn đề xã hội.

Cần nhớ: Mục đích của bài nói không phải là buộc người nghe phải đồng ý với mình, mà là trình bày một quan điểm có cơ sở, hợp lí và thuyết phục, đồng thời thể hiện thái độ cầu thị trước những cách nhìn khác.

CHUẨN BỊ NÓI

1. Lựa chọn đề tài

Khi lựa chọn đề tài, có thể sử dụng những vấn đề đã được gợi ý ở phần Viết hoặc lựa chọn một vấn đề xã hội gần gũi, có ý nghĩa đối với người trẻ.

Có thể tham khảo:

• Có nên đánh giá một con người qua thành tích học tập?
• Mạng xã hội đang giúp con người kết nối hay khiến con người xa cách?
• Người trẻ có nên theo đuổi đam mê bằng mọi giá?
• Có nên lựa chọn nghề nghiệp theo mong muốn của cha mẹ?
• Thành công có nhất thiết phải gắn với tiền bạc và địa vị?
• Người trẻ nên sống cho bản thân hay sống vì cộng đồng?
• Trong thời đại số, người trẻ có cần giữ gìn những giá trị truyền thống?
• Có nên coi điểm số là thước đo năng lực của học sinh?
• Thất bại có thực sự cần thiết đối với sự trưởng thành của con người?
• Điều gì làm nên giá trị thực sự của một con người? 

Khi lựa chọn đề tài, nên ưu tiên những vấn đề:

• gần gũi với đời sống;
• có nhiều cách nhìn nhận;
• có khả năng tạo ra trao đổi, tranh luận;
• bản thân người nói thực sự quan tâm;
• có thể tìm được lí lẽ và bằng chứng xác đáng.

2. Tìm ý và sắp xếp ý

Nếu chọn vấn đề đã được thực hiện ở phần Viết, cần xem lại dàn ý đã lập, đối chiếu với yêu cầu của bài nói để xác định hệ thống ý.

Nếu chọn vấn đề mới, cần tìm hiểu kĩ đề tài, nhận thức đúng bản chất của vấn đề và xác định những nội dung cần đánh giá, bình luận.

Có thể đặt ra một số câu hỏi để tìm ý:

• Vấn đề được đặt ra là gì?
• Vì sao vấn đề này đáng quan tâm?
• Vấn đề có những biểu hiện nào trong đời sống?
• Có những cách nhìn nhận nào khác nhau?
• Bản thân đồng tình hay không đồng tình với quan điểm nào?
• Vì sao lại có quan điểm đó?
• Lí lẽ và bằng chứng nào có thể bảo vệ quan điểm?
• Những ý kiến khác có điểm gì hợp lí?
• Quan điểm của bản thân cần được bổ sung hoặc điều chỉnh ở điểm nào?
• Vấn đề gợi ra bài học nhận thức và hành động gì?

Ví dụ, chọn đề tài “Có nên đánh giá một con người qua thành tích học tập?”. Đây là vấn đề gần gũi với học sinh. Trong nhà trường và đời sống, thành tích học tập thường được xem là một căn cứ để đánh giá năng lực của người học. Tuy nhiên, liệu điểm số, bằng cấp hay những thành tích đạt được có thể phản ánh đầy đủ giá trị của một con người?

Có thể triển khai vấn đề theo các hướng sau:

Thành tích học tập có ý nghĩa trong việc đánh giá một con người

• Thành tích học tập phần nào phản ánh khả năng tiếp thu kiến thức, ý thức học tập và sự cố gắng của người học.
• Một kết quả học tập tốt thường là thành quả của quá trình rèn luyện, kỉ luật và nỗ lực.
• Trong một số trường hợp, kết quả học tập là căn cứ cần thiết để lựa chọn, tuyển sinh hoặc tuyển dụng.
• Vì thế, không thể phủ nhận hoàn toàn giá trị của thành tích học tập.

Nhưng không nên dùng thành tích học tập để đánh giá toàn diện một con người

• Điểm số và thành tích chỉ phản ánh một phương diện nhất định của con người.
• Năng lực thực hành, khả năng sáng tạo, giao tiếp, hợp tác, giải quyết vấn đề, nghị lực, trách nhiệm và lòng nhân ái cũng là những yếu tố quan trọng.
• Có những người học tập không nổi bật nhưng lại có năng lực đặc biệt ở những lĩnh vực khác.
• Ngược lại, một người có thành tích cao chưa chắc đã có đầy đủ kĩ năng sống, bản lĩnh hoặc trách nhiệm xã hội.
• Nếu tuyệt đối hóa thành tích, con người dễ bị nhìn nhận qua những con số thay vì được nhìn nhận trong tính toàn diện và độc đáo của mình.

Đối thoại với ý kiến khác biệt

Có thể có ý kiến: “Thành tích học tập là bằng chứng rõ ràng nhất về năng lực của một học sinh, vì vậy dựa vào thành tích để đánh giá là hoàn toàn hợp lí.”

Ý kiến này có cơ sở bởi thành tích học tập thực sự phản ánh một số năng lực và phẩm chất nhất định. Tuy nhiên, nếu xem đó là căn cứ duy nhất hoặc quan trọng tuyệt đối để đánh giá một con người thì sẽ dẫn đến cái nhìn phiến diện.

Một học sinh có điểm số cao đáng được ghi nhận, nhưng một học sinh chưa đạt thành tích nổi bật cũng không vì thế mà bị xem là kém giá trị. Mỗi người có những năng lực, sở trường, hoàn cảnh và tốc độ phát triển khác nhau.

Quan điểm cần khẳng định

Không nên phủ nhận thành tích học tập, nhưng cũng không nên tuyệt đối hóa nó.

Thành tích học tập đáng được ghi nhận nhưng không đủ để đại diện cho toàn bộ giá trị của một con người.

Đánh giá một người cần dựa trên nhiều phương diện: năng lực, phẩm chất, thái độ, trách nhiệm, khả năng ứng xử, sự tiến bộ và những đóng góp thực tế của họ.

Điều quan trọng không phải là từ bỏ việc phấn đấu vì thành tích, mà là hiểu đúng ý nghĩa của thành tích: thành tích nên là kết quả của quá trình học tập và trưởng thành, chứ không phải thước đo duy nhất của giá trị con người.

3. Lập dàn ý cho bài nói

Sau khi tìm được các ý chính, cần sắp xếp chúng thành một hệ thống hợp lí.

Mở đầu

• Giới thiệu vấn đề: Có nên đánh giá một con người qua thành tích học tập?
• Nêu lí do vấn đề đáng được quan tâm.

Triển khai

Ý 1. Giải thích và làm rõ vấn đề.

Ý 2. Phân tích ý nghĩa của thành tích học tập.

Ý 3. Chỉ ra giới hạn của việc đánh giá con người chỉ dựa vào thành tích.

Ý 4. Trình bày quan điểm của bản thân bằng lí lẽ và bằng chứng.

Ý 5. Đối thoại với ý kiến khác biệt.

Ý 6. Mở rộng vấn đề: cần nhìn nhận con người như một chỉnh thể với nhiều năng lực và phẩm chất khác nhau.

Kết luận

• Khẳng định quan điểm.
• Nêu ý nghĩa của cách nhìn nhận con người toàn diện.
• Rút ra bài học nhận thức và ứng xử.

THỰC HÀNH NÓI

Dựa vào dàn ý đã chuẩn bị, thực hiện bài nói một cách tự tin, mạch lạc. Không nên đọc nguyên văn bài viết mà cần trình bày theo hệ thống ý đã chuẩn bị.

1. Mở đầu

Nêu vấn đề xã hội cần đánh giá, bình luận và tạo sự chú ý đối với người nghe.

Có thể bắt đầu bằng một câu hỏi: “Một học sinh có điểm số cao có nhất thiết là một người có giá trị hơn một học sinh có kết quả học tập bình thường?”

Từ câu hỏi đó, dẫn vào vấn đề: Trong đời sống học đường, thành tích học tập thường được xem là một tiêu chí quan trọng để đánh giá học sinh. Nhưng liệu điểm số và thành tích có thể trở thành thước đo toàn diện giá trị của một con người?

2. Triển khai

a. Phân tích, diễn giải để làm rõ bản chất vấn đề

Cần giải thích những khái niệm quan trọng và xác định chính xác nội dung đang được bàn luận.

Ở đây, vấn đề không phải là “thành tích học tập có quan trọng hay không”, mà là:

Có nên sử dụng thành tích học tập như một căn cứ để đánh giá toàn diện một con người hay không?

Cách xác định đúng vấn đề giúp bài nói tránh rơi vào việc khẳng định một chiều.

b. Trình bày ý kiến đánh giá của bản thân

Nêu rõ quan điểm và dùng lí lẽ, bằng chứng để bảo vệ quan điểm.

Có thể lập luận:

Thành tích học tập có giá trị bởi nó phản ánh một phần quá trình học tập và sự nỗ lực của người học. Tuy nhiên, thành tích không thể phản ánh đầy đủ một con người, bởi giá trị của con người còn được tạo nên từ nhiều yếu tố khác như nhân cách, năng lực thực tế, sự sáng tạo, trách nhiệm và cách ứng xử với người khác.

c. Đối thoại với những ý kiến khác biệt

Không nên né tránh những quan điểm trái chiều.

Có thể sử dụng các cách diễn đạt:

• “Có người cho rằng...”
• “Ý kiến này có cơ sở ở chỗ...”
• “Tuy nhiên, nếu nhìn từ một phương diện khác...”
• “Điều cần bổ sung cho nhận định trên là...”
• “Tôi đồng tình với... nhưng không cho rằng...”
• “Quan điểm này đúng trong trường hợp..., song chưa đủ nếu...”

Việc đối thoại như vậy giúp bài nói thể hiện tư duy phản biện và thái độ tôn trọng người khác.

d. Kết luận

Khẳng định lại quan điểm và nêu ý nghĩa của việc đánh giá vấn đề.

Có thể kết luận: Thành tích học tập đáng được ghi nhận, nhưng không nên trở thành chiếc thước duy nhất để đo giá trị của một con người. Mỗi người đều cần được nhìn nhận trong sự đa dạng của năng lực, phẩm chất và quá trình trưởng thành. Với học sinh, điều quan trọng không chỉ là cố gắng đạt thành tích cao mà còn là học cách trở thành một người có năng lực, có trách nhiệm và biết sống có ích.

KĨ NĂNG TRÌNH BÀY VÀ TƯƠNG TÁC VỚI NGƯỜI NGHE

1. Điều chỉnh giọng nói

• Nói rõ ràng, vừa đủ to.
• Tốc độ phù hợp, tránh nói quá nhanh hoặc quá chậm.
• Nhấn giọng ở những ý quan trọng.
• Biết ngắt nghỉ hợp lí.
• Điều chỉnh ngữ điệu để lời nói tự nhiên, tránh đọc thuộc lòng.

2. Kết hợp lời nói với phương tiện phi ngôn ngữ

• Duy trì ánh mắt với người nghe.
• Sử dụng nét mặt, cử chỉ, điệu bộ phù hợp.
• Giữ tư thế tự nhiên, tự tin.
• Không lạm dụng cử chỉ hoặc di chuyển quá nhiều.

3. Tăng cường tương tác

Trong quá trình trình bày, có thể đặt câu hỏi hoặc đưa ra những tình huống để người nghe suy nghĩ: “Nếu một học sinh có điểm số không cao nhưng luôn sẵn sàng giúp đỡ bạn bè, có trách nhiệm với công việc chung và có khả năng sáng tạo tốt, chúng ta có nên xem em ấy là một người ‘kém’ hay không?”

Những câu hỏi như vậy giúp người nghe tham gia vào quá trình suy nghĩ thay vì chỉ tiếp nhận thông tin một cách thụ động.

4. Sử dụng phương tiện kĩ thuật

Có thể sử dụng PowerPoint, hình ảnh, biểu đồ, video hoặc những phương tiện hỗ trợ khác nếu cần.

Cần lưu ý:

• Phương tiện hỗ trợ phải phục vụ cho nội dung bài nói.
• Không đưa quá nhiều chữ lên màn hình.
• Hình ảnh, số liệu hoặc video cần có nguồn rõ ràng.
• Người nói không đọc lại toàn bộ nội dung trên slide.

GHI NHỚ

Khi trình bày ý kiến đánh giá, bình luận về một vấn đề xã hội, cần thực hiện theo hướng:

Xác định vấn đề → Làm rõ bản chất → Nêu quan điểm → Phân tích bằng lí lẽ và bằng chứng → Đối thoại với ý kiến khác biệt → Khẳng định và mở rộng vấn đề.

Một bài nói thuyết phục không nhất thiết phải khiến người nghe hoàn toàn đồng ý với người nói. Điều quan trọng là người nói có quan điểm rõ ràng, lập luận có cơ sở, biết lắng nghe và tôn trọng những cách nhìn khác biệt.

Qua hoạt động này, học sinh không chỉ rèn luyện năng lực nói và nghe mà còn phát triển tư duy độc lập, năng lực phản biện, khả năng đối thoại và thái độ ứng xử văn hóa trước những vấn đề của đời sống.