CỒNG CHIÊNG CỦA CÁC DÂN TỘC NAM Á Ở VIỆT NAM
So sánh cách đánh, cấu trúc âm nhạc và đặc điểm diễn xướng

Không gian diễn tấu cồng chiêng Tây Nguyên – âm nhạc cộng đồng gắn với nghi lễ và lễ hội.
Nguồn ảnh: Travelist

Trong các cộng đồng dân tộc ở Việt Nam, nhóm ngôn ngữ Nam Á (Austroasiatic) có vị trí đặc biệt trong lịch sử và văn hóa cồng chiêng, nhất là ở Tây Nguyên và dải Trường Sơn. Có thể kể Mường, Ba Na, Xơ Đăng, Giẻ Triêng, M’nông, Mạ, Cơ Ho, Hrê, Rơ Măm, Brâu, Cơ Tu, Tà Ôi, Bru – Vân Kiều và một số cộng đồng khác.

Mặc dù cùng thuộc một ngữ hệ, các cộng đồng này không có một kiểu đánh cồng chiêng thống nhất. Sự khác nhau thể hiện ở loại nhạc cụ, cách tạo âm, biên chế dàn, kỹ thuật điều khiển âm thanh, tư thế diễn tấu và chức năng nghi lễ.

Vì vậy, cồng chiêng Nam Á nên được nhìn như một tập hợp nhiều truyền thống âm nhạc có quan hệ với nhau nhưng phát triển theo những hướng riêng.

2. MƯỜNG – TRUYỀN THỐNG CỒNG Ở MIỀN BẮC

Người Mường diễn tấu cồng chiêng trong Tết cơm mới ở Phú Thọ.
Nguồn ảnh: Báo Việt Nam Plus

Người Mường là một trường hợp đặc biệt trong nhóm Nam Á. Văn hóa cồng Mường phát triển thành những bộ nhiều chiếc, trong đó các cồng có quan hệ cao – thấp và cùng tạo nên một hệ thống hòa tấu.
Người chơi chủ yếu sử dụng dùi. Cái hay không nằm ở một chiếc cồng riêng lẻ mà ở sự phối hợp của cả bộ trong lễ hội và sinh hoạt cộng đồng.

Đặc trưng: bộ cồng nhiều chiếc – quan hệ cao độ – dùng dùi – hòa tấu cộng đồng.

3. BA NA – XƠ ĐĂNG – GIẺ TRIÊNG: DÀN CHIÊNG NHIỀU THÀNH PHẦN

Đồng bào Ba Na diễn tấu cồng chiêng trong lễ Mừng lúa mới.
Nguồn ảnh: Báo Quân Đội Nhân Dân

Ba Na, Xơ Đăng và Giẻ Triêng là những cộng đồng có truyền thống cồng chiêng phát triển mạnh ở Tây Nguyên. Dàn chiêng được tổ chức thành nhiều thành phần, mỗi người đảm nhiệm một chiếc hoặc một vai trò âm nhạc.

Người chơi thường dùng dùi và phải ghi nhớ chính xác mô hình của phần mình. Khi ghép lại, các chiêng tạo nên những lớp âm thanh đan xen về cao độ và tiết tấu. Viện Âm nhạc ghi nhận nhiều biên chế khác nhau, từ những dàn nhỏ đến những dàn rất lớn ở Tây Nguyên.
Đặc trưng: dàn nhiều người – dùi – phân công từng chiêng – đan xen cao độ và tiết tấu.

4. M’NÔNG – MẠ – CƠ HO: KỸ THUẬT BÀN TAY VÀ KIỂM SOÁT ĐỘ VANG

Nghệ nhân M’nông diễn tấu cồng chiêng trong không gian cộng đồng.
Nguồn ảnh: Báo Dân Tộc Và Phát Triển

M’nông, Mạ và Cơ Ho có những truyền thống diễn tấu trong đó bàn tay giữ vai trò đáng kể. Ở một số dàn, nghệ nhân có thể dùng tay để tạo tiếng và đồng thời kiểm soát độ ngân của chiêng.
Kỹ thuật này làm cho âm thanh không chỉ phụ thuộc vào lực đánh mà còn phụ thuộc vào việc chạm, ép hoặc nhả để tạo những âm ngắn, dài và những sắc thái khác nhau.
Đặc trưng: đánh tay – chặn hoặc ép âm – điều khiển độ vang – tiết tấu linh hoạt.

5. HRÊ – KỸ THUẬT ĐÁNH TAY RẤT RIÊNG

Nghệ nhân Hrê diễn tấu Chiêng Ba – truyền thống sử dụng kỹ thuật đánh bằng tay.
Nguồn ảnh: Báo Tin Tức Thông Tấn Xã Việt Nam

Dàn chinh goong của người Hrê là một trường hợp đặc biệt. Theo Viện Âm nhạc, dàn gồm ba chiêng bằng và một trống nhỏ; người chơi ngồi và không dùng dùi.
Điểm đáng chú ý là mỗi chiếc chinh có một lối diễn tấu riêng. Có chiếc được đánh bằng nắm tay, có chiếc kết hợp với động tác ngắt âm ở mặt sau; có chiếc đặt trên đùi và dùng bàn tay để làm âm thanh ngắn lại ngay sau tiếng đánh.
Đặc trưng: ngồi – đánh tay – kỹ thuật riêng từng chiếc – kiểm soát âm thanh bằng tay.

6. CƠ TU – TÀ ÔI – BRU – VÂN KIỀU: CỒNG CHIÊNG VÙNG TRƯỜNG SƠN

Cồng chiêng Cơ Tu trong không gian lễ hội và sinh hoạt cộng đồng.
Nguồn ảnh: Bộ Văn Hóa Thể Thao Và Du Lịch

Cơ Tu, Tà Ôi và Bru – Vân Kiều thuộc các nhánh Katuic của ngữ hệ Nam Á và cư trú trong không gian Trường Sơn. Cồng chiêng ở đây gắn với lễ hội, nghi lễ, múa và sinh hoạt cộng đồng.
So với một số dàn lớn ở trung tâm Tây Nguyên, truyền thống Trường Sơn thường được nhận diện rõ qua mối quan hệ giữa chiêng, người múa và không gian làng.
Đặc trưng: chiêng cộng đồng – nghi lễ – múa – không gian làng.

7. ĐIỂM GIỐNG NHAU

  • Cồng chiêng thường là âm nhạc tập thể; nhiều người cùng tham gia và mỗi người đảm nhiệm một phần của tổng thể.
  • Các chiêng được tổ chức theo những mô hình cao độ và tiết tấu nhất định, chứ không phải đánh hoàn toàn tùy ý.
  • Cồng chiêng gắn với nghi lễ, mùa vụ, vòng đời con người và sinh hoạt cộng đồng.
  • Ở một số truyền thống, nghệ nhân không chỉ tạo âm mà còn điều khiển âm thanh bằng chính bàn tay.

8. ĐIỂM KHÁC NHAU

  • Mường nổi bật với bộ cồng nhiều chiếc và quan hệ cao độ.
  • Ba Na – Xơ Đăng – Giẻ Triêng nổi bật với dàn nhiều người, dùng dùi và phối hợp cao độ – tiết tấu.
  • M’nông – Mạ – Cơ Ho nổi bật với kỹ thuật tay và kiểm soát độ vang.
  • Hrê nổi bật với cách xử lý riêng đối với từng chiếc chinh.
  • Cơ Tu – Tà Ôi – Bru – Vân Kiều nổi bật ở sự gắn kết giữa chiêng, nghi lễ, múa và cộng đồng Trường Sơn.

9. AI GIỐNG AI?

Ba Na – Xơ Đăng – Giẻ Triêng: gần nhau nhất ở mô hình dàn chiêng tập thể, nhiều người, nhiều vai trò và sự phối hợp cao độ – tiết tấu.
M’nông – Mạ – Cơ Ho – Hrê: gần nhau hơn ở kỹ thuật dùng tay và kiểm soát độ vang, nhưng Hrê nổi bật bởi cách diễn tấu riêng cho từng chiếc chinh.
Mường: có điểm chung với nhiều dàn Tây Nguyên ở việc tổ chức nhiều chiếc cồng thành một chỉnh thể, nhưng khác về không gian văn hóa và cách tổ chức âm thanh.
Cơ Tu – Tà Ôi – Bru – Vân Kiều: gần nhau hơn ở vai trò của chiêng trong nghi lễ, múa và đời sống cộng đồng vùng Trường Sơn.

10. KẾT LUẬN

Cồng chiêng của các dân tộc Nam Á ở Việt Nam không phải là một hệ thống âm nhạc thống nhất mà là tập hợp nhiều truyền thống có quan hệ với nhau nhưng phát triển theo những hướng khác nhau.

Mường nổi bật với bộ cồng và quan hệ cao độ. Ba Na – Xơ Đăng – Giẻ Triêng nổi bật với dàn chiêng nhiều người. M’nông – Mạ – Cơ Ho nổi bật với kỹ thuật bàn tay. Hrê nổi bật với cách xử lý riêng cho từng chiếc chinh. Cơ Tu – Tà Ôi – Bru – Vân Kiều nổi bật với sự kết hợp giữa chiêng, nghi lễ, múa và cộng đồng.

Điểm chung lớn nhất là tính tập thể và vai trò văn hóa – nghi lễ; điểm khác biệt lớn nhất nằm ở cách tạo âm, kỹ thuật điều khiển âm thanh, biên chế dàn và cách mỗi cộng đồng tổ chức âm thanh thành một ngôn ngữ nghệ thuật riêng.

CÙNG NGỮ HỆ – NHIỀU TRUYỀN THỐNG ÂM NHẠC – MỖI CỘNG ĐỒNG MỘT CÁCH “NÓI” BẰNG CỒNG CHIÊNG

GHI CHÚ VÀ NGUỒN TƯ LIỆU

Tác giả: ChatGPT
Người sử dụng/biên tập: Bo Bo Thành
Bài viết mang tính khái quát, nhằm giới thiệu và so sánh một số đặc điểm về nhạc cụ, kỹ thuật diễn tấu, cấu trúc âm nhạc và không gian văn hóa cồng chiêng của các dân tộc Nam Á ở Việt Nam.
Nguồn tư liệu chính: Viện Âm nhạc Việt Nam; UNESCO – Space of Gong Culture; các cơ quan báo chí và tư liệu văn hóa liên quan.
Nguồn ảnh được ghi trực tiếp dưới từng hình; khi sử dụng trong ấn phẩm công khai, cần tôn trọng điều kiện sử dụng và ghi công tác giả/chủ sở hữu ảnh.

Có thể tải file PDF dưới đây!

Cong_chieng_Nam_A_hoan_chinh_co_anh_cap_nhat.pdfPDF · 1.4 MBTải PDF