Trong văn học và cuộc sống, vì sao những câu chuyện về lòng trung nghĩa và sự hi sinh vì người khác thường có sức lay động lòng người?
Những câu chuyện về lòng trung nghĩa và sự hi sinh vì người khác thường có sức lay động lòng người vì chúng ca ngợi những phẩm chất cao đẹp của con người như lòng dũng cảm, sự thủy chung, tinh thần trách nhiệm và đức hi sinh. Khi nhân vật sẵn sàng đặt lợi ích chung lên trên lợi ích cá nhân, thậm chí chấp nhận hi sinh tính mạng để bảo vệ chính nghĩa hoặc giúp đỡ người khác, người đọc và người xem dễ cảm phục, xúc động và suy ngẫm về những giá trị tốt đẹp trong cuộc sống. Chính vì vậy, những câu chuyện ấy luôn có sức sống bền lâu trong văn học và nghệ thuật.
Đoạn trích Huyện đường đem đến tiếng cười châm biếm qua những tình huống xử kiện oái oăm. Theo em, nếu tuồng kể về những người trung thần sẵn sàng hi sinh để bảo vệ cơ nghiệp và giữ trọn lời thề huynh đệ thì ngôn ngữ, giọng điệu và cảm xúc của tác phẩm sẽ có gì khác?
Nếu tuồng kể về những người trung thần sẵn sàng hi sinh để bảo vệ cơ nghiệp và giữ trọn lời thề huynh đệ thì không khí tác phẩm sẽ trang nghiêm, hào hùng và xúc động, khác với không khí hài hước, trào lộng của Huyện đường. Ngôn ngữ cũng sẽ trang trọng, giàu tính ước lệ, sử dụng nhiều từ Hán Việt và lời hát mang âm hưởng bi tráng để khắc họa lí tưởng trung nghĩa của các nhân vật. Qua đó, tác phẩm hướng người xem đến sự cảm phục trước khí phách, lòng trung thành và tình nghĩa thủy chung của những con người dám hi sinh vì đại nghĩa.
TÌM HIỂU CHUNG
Tuồng cung đình là một loại hình sân khấu truyền thống phát triển mạnh từ thế kỉ XVII đến thế kỉ XIX trong môi trường triều đình phong kiến. Khác với tuồng dân gian thường khai thác những câu chuyện đời thường bằng tiếng cười trào lộng, tuồng cung đình chủ yếu xây dựng các đề tài lịch sử, chiến trận, ca ngợi lòng trung quân, ái quốc, nghĩa vua tôi, tình huynh đệ và khí tiết của những bậc trung thần, nghĩa sĩ. Ngôn ngữ tuồng cung đình trang trọng, giàu tính ước lệ, sử dụng nhiều từ Hán Việt, điển tích, điển cố và lời hát có âm hưởng hùng tráng. Với hệ thống nhân vật mang tính mẫu mực cùng nghệ thuật biểu diễn cách điệu, loại hình sân khấu này không chỉ đem đến giá trị thẩm mĩ mà còn góp phần bồi đắp những lí tưởng và chuẩn mực đạo đức của xã hội truyền thống.
Sơn Hậu là một trong những vở tuồng cung đình tiêu biểu và nổi tiếng nhất của sân khấu truyền thống Việt Nam. Tác phẩm được hình thành vào khoảng cuối thế kỉ XVIII – đầu thế kỉ XIX, dựa trên cốt truyện lịch sử Trung Hoa nhưng đã được các nghệ nhân Việt Nam sáng tạo, Việt hóa và phát triển thành một kiệt tác của nghệ thuật tuồng. Vở diễn kể về cuộc chiến giữa trung thần và gian thần sau khi vua Tề băng hà, xoay quanh hành trình bảo vệ Thứ phi, Hoàng tử và khôi phục cơ nghiệp nhà Tề của các trung thần như Đổng Kim Lân, Khương Linh Tá, Đào Tam Xuân... Qua những xung đột gay gắt và nhiều lớp diễn đặc sắc, Sơn Hậu ca ngợi lòng trung quân, nghĩa vua tôi, tình huynh đệ và tinh thần hi sinh vì đại nghĩa. Với cốt truyện hấp dẫn, nhân vật điển hình, ngôn ngữ trang trọng và cảm hứng bi hùng, Sơn Hậu được xem là một đỉnh cao của nghệ thuật tuồng cung đình Việt Nam.
Hồn thiêng đưa đường là một lớp tuồng đặc sắc trích từ vở Sơn Hậu. Đoạn trích kể về cuộc gặp gỡ đầy xúc động giữa Đổng Kim Lân và hồn Khương Linh Tá sau khi Linh Tá hi sinh để bảo vệ Thứ phi và Hoàng tử. Hiện về giữa đêm khuya, Khương Linh Tá hóa thành ngọn đèn dẫn đường cho Kim Lân vượt qua núi hiểm, tiếp tục thực hiện sứ mệnh phò vua cứu nước. Bằng ngôn ngữ trang trọng, giàu chất thơ cùng yếu tố kì ảo mang tính ước lệ, đoạn trích làm nổi bật vẻ đẹp của lòng trung quân, nghĩa vua tôi, tình huynh đệ và tinh thần hi sinh vì đại nghĩa, đồng thời thể hiện rõ chất bi hùng – một đặc trưng nổi bật của tuồng cung đình.
Văn bản: Hồn thiêng đưa đường
(Trích tuồng Sơn Hậu)
KIM LÂN:
Phá muôn vòng quân sĩ
Thẳng trăm trận pháo tên,
Kiếm Thứ phi kiếm chẳng thấy tin,
Tìm mẫu hậu tìm không ra tích
Thương tử hoàng còn nhỏ
Khát sữa lại đói cơm.
Cắn máu tay thấm giọt nhi long
Nhất thời trợ miễn ư cơ khát
(Này)
Sau lưng không tiếng nhạc
Trước mắt thấy đầu non
Lạc vào chốn sơn trung
Đã không dời nước bước (rồi đây!)
Xưa Hán Minh giúp nước
Mặt trời xuất tan canh.
(Huống chi)
Nay ta giúp vận Tề quân
Sao lại tuyệt kì đăng hoả?
(Hồn Linh Tá báo đèn hiệu)
HỒN LINH TÁ:
Đổng Kim Lân hiền hữu
Đệ biểu tự Khương Linh.
Phút sa cơ bị Tạ Ôn Đình
Hồn em đã xa chơi dị lộ.
KIM LÂN:
Xa nghe tiếng họ Khương đã phải
Những mơ màng lòng gẫm khó tin
Có đâu sự nhỡn tiền,
Thác mà còn hiện tại?
HỒN LINH TÁ:
Xưa có lời đoan thệ
Nay phải đến báo tin.
Cậy anh phù Hoàng tử Thứ phi
Khá gắng sức nghiệp Tề đem lại
KIM LÂN:
Ta Linh Tá! Ta Linh Tá!
Mệnh dĩ vong! Mệnh dĩ vong!
Thủ cấp lưu tại thử
Công hà nhật tấn công.
(Ban):
Kì ba linh lạc trường lưu thuỷ
Kinh phá như hà đắc đoàn viên
Thống thiết các can tràng đoạn đoạn
Sầu đê mê ngọc lệ sải uông uông.
Đãn ước bách niên toàn huynh đệ
Thuỳ tri nhất đán biệt Sâm Thương!
Thuỳ tri nhất đán biệt Sâm Thương!
Tiếc bấy anh hùng,
Lầm tay phản tặc
Lấy ai phù bật,
Vây cánh cho nhau?
Vị quốc gia chi đại nghĩa
Hoài cơ nghiệp tận kì trung,
(Yêng ôi, như bây giờ)
Phò Hoàng tử đã đành có mỗ
Ngăn tặc binh sở cậy nhà ngươi.
Hồn yêng đà chín suối xa chơi
Biết thuở nào cùng nhau thấy mặt.
HỒN LINH TÁ:
Đổng Kim Lân yêng ơi! Như em đây
Giữa đêm khuya hóa ngọn đèn hồng
(Đến đây)
Đưa chân bạn thoát vòng nguy biến
Gắng mà lần theo em yêng ơi!
KIM LÂN:
Hiển hiện chân hiển hiện
Anh linh thị anh linh!
(Nếu vậy)
Gẫm âu thiên đạo
Trợ ngã Tề triều.
Đoán bên non thấy ngọn hoả hào
Giục tuấn mã vội vàng theo dõi.
(Hát nam):
Tuấn mã vội vàng theo dõi,
Mặt đoái nhìn chói lọi dường sao.
Sau dù đem lại Tề trào
Dốc đền ơn đó mới đành dạ đây.
Hồn thương hồn tiếc hây hây
Âm dương một phút từ nay xa vời
(Hồn Linh Tá biến thành ngọn đèn đưa
Kim Lân qua đèo đến thành Sơn Hậu)
Ngọn đèn vừa phụt tắt
Chân trời đã hây hây
Anh ơi!
Chốn sơn đầu anh ở lại đây
(Để cho em)
Nơi Sơn Hậu em tìm qua đó.
(Hoàng Châu Ký (Chủ biên), Tổng tập Văn học Việt Nam, tập 15A, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội, 1994, tr. 129 – 131)
1. Đọc lời thoại và lời hát của Đổng Kim Lân, Khương Linh Tá trong đoạn trích. Chỉ ra một số từ ngữ, cách diễn đạt mang màu sắc trang trọng, cổ kính. Theo em, ngôn ngữ ấy phù hợp với bối cảnh và nhân vật như thế nào?
Đoạn trích sử dụng nhiều từ ngữ và cách diễn đạt mang màu sắc trang trọng, cổ kính, phù hợp với phong cách của tuồng cung đình. Có thể kể đến các từ ngữ như: mẫu hậu, tử hoàng, Thứ phi, Tề triều, tặc binh, cơ nghiệp, phù, hiền hữu, đoan thệ, anh linh, thiên đạo, vận Tề,... Bên cạnh đó là nhiều câu văn biền ngẫu, nhịp điệu cân xứng như: "Phá muôn vòng quân sĩ / Thẳng trăm trận pháo tên"; "Sau lưng không tiếng nhạc / Trước mắt thấy đầu non"; "Vị quốc gia chi đại nghĩa / Hoài cơ nghiệp tận kì trung".
Ngôn ngữ ấy phù hợp với bối cảnh triều đình, chiến trận và những nhân vật trung thần, nghĩa sĩ trong tác phẩm. Lối diễn đạt trang trọng, giàu tính ước lệ góp phần tạo nên không khí thiêng liêng, hào hùng của câu chuyện, đồng thời làm nổi bật lí tưởng trung quân, ái quốc và tình nghĩa huynh đệ của các nhân vật. Đây cũng là một đặc điểm tiêu biểu của tuồng cung đình, khác với ngôn ngữ gần gũi, dí dỏm và giàu khẩu ngữ của tuồng dân gian như Nghêu, Sò, Ốc, Hến.
2. Cuộc gặp gỡ giữa Đổng Kim Lân và hồn Khương Linh Tá diễn ra trong hoàn cảnh nào? Chi tiết hồn Linh Tá hóa thành ngọn đèn đưa đường có ý nghĩa gì đối với diễn biến của câu chuyện và việc khắc họa nhân vật?
Cuộc gặp gỡ giữa Đổng Kim Lân và hồn Khương Linh Tá diễn ra khi Kim Lân đang đưa Thứ phi và Hoàng tử chạy khỏi vòng vây của quân phản loạn. Giữa đêm tối nơi rừng núi, đường đi hiểm trở, ông vừa lo cho sự an nguy của chủ, vừa đau xót vì không biết tung tích của Khương Linh Tá. Đúng lúc ấy, hồn Linh Tá hiện về, báo tin mình đã hi sinh và hóa thành ngọn đèn dẫn đường cho Kim Lân vượt qua núi, đến thành Sơn Hậu an toàn.
Chi tiết hồn Linh Tá hóa thành ngọn đèn đưa đường vừa có ý nghĩa đối với diễn biến câu chuyện, vừa mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Về cốt truyện, ngọn đèn giúp Kim Lân thoát khỏi hiểm nguy và tiếp tục hoàn thành sứ mệnh phò vua giúp nước. Về ý nghĩa biểu tượng, ngọn đèn là hình ảnh của chính khí, lòng trung nghĩa và tình huynh đệ vẫn tỏa sáng ngay cả khi con người đã hi sinh. Qua chi tiết giàu tính ước lệ này, đoạn trích thể hiện quan niệm của người xưa: người chết vì đại nghĩa tuy thân mất nhưng tinh thần vẫn còn, tiếp tục phù trợ người sống hoàn thành sự nghiệp. Đây cũng là một nét đặc sắc của nghệ thuật tuồng, kết hợp giữa yếu tố hiện thực và yếu tố kì ảo để tôn vinh vẻ đẹp của những người trung thần, nghĩa sĩ.
3. Qua lời thoại và lời hát của hai nhân vật, em cảm nhận được những phẩm chất nào của Đổng Kim Lân và Khương Linh Tá? Những phẩm chất ấy thể hiện lí tưởng gì của nhân vật tuồng?
Qua lời thoại và lời hát, Đổng Kim Lân hiện lên là một vị trung thần dũng cảm, trung thành và giàu nghĩa khí. Trong hoàn cảnh hiểm nguy, ông không nghĩ đến bản thân mà chỉ lo bảo vệ Thứ phi, Hoàng tử và cơ nghiệp nhà Tề. Khi gặp hồn Khương Linh Tá, Kim Lân bộc lộ nỗi đau sâu sắc trước sự hi sinh của người bạn, đồng thời càng thêm quyết tâm tiếp tục sứ mệnh phò vua cứu nước.
Khương Linh Tá tuy đã hi sinh nhưng vẫn giữ trọn lời thề huynh đệ và lòng trung nghĩa. Hiện về giữa đêm khuya, Linh Tá không than khóc cho số phận mình mà chỉ một lòng căn dặn Kim Lân tiếp tục bảo vệ Hoàng tử, khôi phục cơ nghiệp nhà Tề. Việc hóa thành ngọn đèn đưa đường càng làm nổi bật tinh thần hi sinh và lòng tận trung đến phút cuối.
Qua hai nhân vật, đoạn trích ca ngợi lí tưởng trung quân, trọng nghĩa, đặt đại nghĩa lên trên lợi ích và sự sống của bản thân, đồng thời tôn vinh tình huynh đệ thủy chung, son sắt. Đây là những phẩm chất tiêu biểu của nhân vật trong tuồng cung đình, góp phần tạo nên vẻ đẹp bi hùng của tác phẩm.
4. Theo em, những yếu tố nào trong đoạn trích tạo nên chất bi hùng của tác phẩm? Hãy làm rõ sự hòa quyện giữa nỗi đau mất mát với ý chí, nghĩa khí và tinh thần trung nghĩa của các nhân vật.
Đoạn trích tạo nên chất bi hùng bằng sự hòa quyện giữa nỗi đau mất mát và lí tưởng trung nghĩa của các nhân vật.
Chất bi được thể hiện qua sự hi sinh của Khương Linh Tá, cuộc gặp gỡ đầy xót xa giữa người sống và người đã khuất, cùng lời than thống thiết của Đổng Kim Lân trước sự ra đi của người bạn tri kỉ: "Ta Linh Tá! Ta Linh Tá! / Mệnh dĩ vong! Mệnh dĩ vong!", "Hồn thương hồn tiếc hây hây / Âm dương một phút từ nay xa vời." Những lời hát ấy diễn tả nỗi đau của sự chia lìa vĩnh viễn.
Chất hùng lại được khẳng định qua tinh thần trung quân, ý chí hoàn thành sứ mệnh và tình nghĩa son sắt của hai nhân vật. Dù đã hi sinh, Khương Linh Tá vẫn hiện về dẫn đường, tiếp tục giúp bạn cứu Thứ phi, Hoàng tử và khôi phục cơ nghiệp nhà Tề. Đổng Kim Lân cũng vượt lên nỗi đau riêng để tiếp tục lên đường thực hiện đại nghĩa.
Sự kết hợp giữa bi và hùng khiến đoạn trích không chìm trong bi lụy mà khơi dậy lòng cảm phục trước những con người sẵn sàng hi sinh vì nghĩa vua tôi, tình huynh đệ và vận mệnh quốc gia. Đây là một trong những vẻ đẹp đặc sắc của tuồng cung đình, góp phần tạo nên sức hấp dẫn của tác phẩm.
5. So sánh ngôn ngữ của đoạn trích Hồn thiêng đưa đường với đoạn trích Huyện đường (tuồng Nghêu, Sò, Ốc, Hến) đã học. Từ đó, nhận xét sự khác biệt giữa tuồng cung đình và tuồng dân gian.
Đoạn trích Hồn thiêng đưa đường và Huyện đường đều là tuồng nhưng có sự khác biệt rõ rệt về ngôn ngữ, phản ánh đặc điểm của tuồng cung đình và tuồng dân gian.
Trong Hồn thiêng đưa đường, ngôn ngữ mang tính trang trọng, cổ kính, sử dụng nhiều từ Hán Việt, điển tích, điển cố và lối diễn đạt biền ngẫu, giàu chất thơ. Lời thoại và lời hát không chỉ bộc lộ tâm trạng nhân vật mà còn góp phần tạo nên không khí thiêng liêng, bi hùng, ca ngợi lòng trung nghĩa và khí phách của những người anh hùng.
Trong khi đó, Huyện đường sử dụng ngôn ngữ gần gũi với lời ăn tiếng nói hằng ngày, nhiều khẩu ngữ, lối đối đáp linh hoạt, hóm hỉnh, giàu tính trào lộng. Ngôn ngữ ấy phù hợp với những tình huống gây cười, góp phần phê phán thói tham lam, gian trá và thói xử án bất công.
Sự khác biệt này bắt nguồn từ đề tài và chức năng nghệ thuật của hai loại tuồng. Nếu tuồng cung đình hướng tới khắc họa những sự kiện lịch sử, đề cao trung quân, ái quốc và lí tưởng anh hùng bằng giọng điệu trang nghiêm, thì tuồng dân gian phản ánh đời sống xã hội bằng tiếng cười châm biếm, nên ngôn ngữ tự nhiên, sinh động và giàu sắc thái khẩu ngữ. Chính sự khác biệt về ngôn ngữ đã tạo nên nét đặc trưng riêng và sức hấp dẫn của mỗi loại tuồng.
6. Theo em, vì sao những câu chuyện về nghĩa vua tôi, tình huynh đệ và sự hi sinh vì đại nghĩa như trong đoạn trích Hồn thiêng đưa đường lại có sức hấp dẫn đối với khán giả tuồng xưa? Điều gì trong tác phẩm vẫn còn có ý nghĩa đối với người đọc hôm nay?
Những câu chuyện về nghĩa vua tôi, tình huynh đệ và sự hi sinh vì đại nghĩa như trong đoạn trích Hồn thiêng đưa đường từng có sức hấp dẫn lớn đối với khán giả tuồng xưa vì chúng phản ánh những giá trị đạo đức được xã hội truyền thống đề cao. Hình tượng những người trung thần sẵn sàng hi sinh để bảo vệ nhà vua, giữ gìn cơ nghiệp và trọn vẹn lời thề huynh đệ khơi dậy lòng cảm phục, bồi đắp niềm tin vào chính nghĩa và đạo lí làm người. Những chi tiết giàu tính kì ảo như hồn Linh Tá hóa thành ngọn đèn đưa đường càng làm tăng vẻ thiêng liêng, xúc động của câu chuyện và tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt của nghệ thuật tuồng.
Đối với người đọc hôm nay, tuy bối cảnh lịch sử và quan niệm xã hội đã có nhiều thay đổi, đoạn trích vẫn gợi những suy ngẫm có ý nghĩa về lòng trung thành với lí tưởng chính nghĩa, tinh thần trách nhiệm, sự dũng cảm, lòng biết ơn và tình nghĩa thủy chung giữa con người với con người. Đồng thời, tác phẩm còn giúp người đọc cảm nhận vẻ đẹp của nghệ thuật tuồng truyền thống với ngôn ngữ trang trọng, giàu chất thơ và cảm hứng bi hùng đặc sắc.
Bình luận