Huyện đường
(Trích tuồng Nghêu, Sò, Ốc, Hến)
Một đêm nọ, Ốc (kẻ chuyên nghề “đào ngạch”) hợp tác với Nghêu (thầy bói) đột nhập nhà trùm Sò (địa chủ) để ăn trộm. Nghêu bị bắt giữ còn Ốc chạy thoát được. Đang khi Ốc đem đồ ăn trộm bán cho Thị Hến - một người goá chồng, làm nghề buôn bán – thì trùm Sò và lí trưởng dẫn người ập đến bắt quả tang. Lí trưởng lợi dụng chuyện này đòi Thị Hến đút lót. Việc không thành, tất cả dắt nhau lên huyện đường. Tại đây, Ốc bị phạt tù, Nghêu và lí trưởng bị đánh đòn. Riêng lí trưởng, trùm Sò còn phải chi tiền để hối lộ tri huyện. Nhờ có nhan sắc, Thị Hến không những không bị hạch tội, lại còn được tri huyện và đề lại “chiếu cố hẹn hò. Lũ háo sắc ấy (có thêm cả lí trưởng) rơi vào bẫy của Thị Hến khi giáp mặt nhau tại nhà chị ta và bị các bà vợ đến đánh ghen một trận tơi bời. Đoạn trích dưới đây kể lại một cảnh làm việc nơi huyện đường, vào thời điểm diễn ra cuộc kiện tụng giữa các nhân vật liên quan đến vụ trộm.
Cảnh 1
– Bàn giấy của tri huyện.
Trên tường chính giữa là bức hoành phi đề hai chữ “Huyện đường”. Hai bên có hai câu đối. Bên cạnh câu đối phía trái có cửa vào nhà trong.
Một chiếc bàn to để chính giữa làm bàn giấy của tri huyện, trên bàn có ống bút, nghiên mực, điếu bình. Bên trái, bàn giấy của viên đề lại để xây mặt ra khán giả phía phải của sân khấu, trên bàn cũng có nghiên bút và một chồng đơn từ.
Màn mở: tri huyện từ trong nhà bước ra, ngồi vào ghế.
TRI HUYỆN
(Nói lối)
Quyền trọng trấn nha môn
Bản chức xưng tri huyện
Đỉnh chung đà đủ miếng
Hoa nguyệt cũng quen mùi
Lấy của cậy ngọn roi
Làm quan nhờ lỗ khẩu
Sự lí thường phân ẩu
Được thua tự đồng tiền
Dân xã nếu không kiêng
Bỏ xuống lao giam kĩ
(một lát, cười)
Quan chức nghĩ nên thú vị
Vào ra cũng phải chuyên cần
ĐỀ LẠI (bước ra)
Bẩm quan ạ!
TRI HUYỆN
Vâng chào thầy. A, thầy Đề này, hôm nay sao mà
(Nói lối)
Nha lại vắng bẩm thân
Dân xã không đấu cáo
ĐỀ LẠI
Vâng, hôm nay chả thấy ai kiện cáo gì cả. Còn vụ Thị Hến, Nguyễn Sò quan đã định dứt khoát như thế nào chưa?
TRI HUYỆN
Vụ ấy à? Ý thầy thế nào? (không đợi đề lại trả lời) Tôi thì tôi nghĩ cứ để đu đưa như vậy đã. Thằng Sò này giàu lắm, chúng mình có thể “ấy” được.
ĐỀ LẠI
Vâng, ta cứ bảo là để tra cứu đã. Thưa còn thằng Ốc, thằng Nghêu, lí trưởng, Thị Hến thì liệu xử cho xong bọn này toàn đầu trọc cả.
TRI HUYỆN
Phải, nắm đứa có tóc ai nắm kẻ trọc đầu. (cười khoái trá) Xử Ốc năm năm tù, Nghêu phạt đòn năm chục trượng, lí trưởng đòi ăn lót cần phạt trừng giới năm mươi quan tiền.
ĐỀ LẠI
Bẩm quan xử thật sâu sắc, nhưng đã xử Nghêu và Ốc rồi thì lấy lí gì mà không xử Sò và Hến được.
TRI HUYỆN (cười)
Ăn thua là những chỗ khó đấy đấy, lưỡi không xương nhiều đường lắt léo, nói thế nào lại chả được. Thị Hến thì cũng có thể cho về nhưng chưa nên xử vội,vì xử Hến thì phải xử Sò. Thầy hiểu chứ?
ĐỀ LẠI
Vâng ạ, quan xử hay lắm. (gọi) Lệ đâu?
LÍNH LỆ A (lễ phép bước ra)
Bẩm quan dạy ạ.
ĐỀ LẠI
Ra đòi vụ Nguyễn Sò vào hầu, cả bên nguyên, bên bị, nhân chứng.
LÍNH LỆ A
Vâng ạ. (quay đi)
TRI HUYỆN
Lệ hầu đâu?
LÍNH LỆ B (từ trong)
Vâng. (cầm quạt lông ra hầu cạnh tri huyện)
(Có tiếng lệ A nói to bên trong: “Để ba người này vào trước. Đinh Ốc, Phan Nghêu vào sau, ngồi đấy”.)
LÍNH LỆ A (dắt lí trưởng, Trùm Sò và Thị Hến vào. Vừa vào, lệ A bấm mấy người đứng lại nói nhỏ)
Nhắc lại ông Trùm, anh xã và chị Hến biết rằng hôm nay quan bận lắm, tôi bẩm mãi quan mới chịu xử vụ này đấy.
LÍ TRƯỞNG
Vâng, tôi biết anh tử tế lắm, chúng ta với nhau rồi...
TRÙM SÒ
Vâng, tôi xin hậu tạ, anh cứ giúp đỡ cho.
LÍNH LỆ A
Thế bây giờ đứng đây, tôi vào bẩm lại đã. (chạy vào chắp tay trước bàn giấy tri huyện)
Bẩm con đã đòi vụ Nguyễn Sò đến hầu ạ.
(Hoàng Châu Kỳ chỉnh lí, Nghêu, Sò, Ốc, Hến, NXB Phổ thông – Bộ Văn hoá, Hà Nội, 1957, tr.41 – 45)
Nghêu, Sò, Ốc, Hến là một trong những vở tuồng hài đặc sắc của sân khấu truyền thống Việt Nam. Tác phẩm do dân gian sáng tạo, được lưu truyền và biểu diễn qua nhiều thế hệ. Với cốt truyện hấp dẫn, hệ thống nhân vật sinh động và nhiều tình huống gây cười, vở tuồng đã khẳng định sức sống bền bỉ trong đời sống nghệ thuật dân tộc.
Nội dung vở diễn xoay quanh vụ trộm của Nghêu và Ốc, từ đó dẫn đến hàng loạt vụ kiện tụng, xử án và những tình huống éo le liên quan đến trùm Sò, Thị Hến, lí trưởng, tri huyện, đề lại. Mỗi sự việc đều góp phần làm bộc lộ bản chất tham lam, háo sắc, lạm quyền của bộ máy quan lại phong kiến, đồng thời tạo nên những màn hài hước, dí dỏm nhưng không kém phần sâu cay.
Không chỉ mang giá trị giải trí, Nghêu, Sò, Ốc, Hến còn thể hiện tinh thần phê phán mạnh mẽ của nhân dân đối với những thói hư tật xấu trong xã hội cũ. Tiếng cười trào phúng giàu sức tố cáo cùng nghệ thuật xây dựng nhân vật, đối thoại và xung đột kịch đặc sắc đã đưa tác phẩm trở thành một trong những vở tuồng tiêu biểu của sân khấu truyền thống Việt Nam, vẫn giữ được sức hấp dẫn đối với khán giả ngày nay.
Đoạn trích Huyện đường thuộc cảnh 1, hồi II của vở tuồng hài Nghêu, Sò, Ốc, Hến. Đoạn trích tái hiện cảnh tri huyện, đề lại và lính lệ chuẩn bị xét xử vụ kiện giữa các nhân vật liên quan đến vụ trộm, qua đó phơi bày bộ mặt tham nhũng, lạm quyền và sự tha hóa của bộ máy quan lại phong kiến. Với nghệ thuật xây dựng tình huống kịch chặt chẽ, lời thoại đối đáp sinh động, sắc sảo và tiếng cười trào phúng sâu cay, đoạn trích vừa tạo sức hấp dẫn cho sân khấu, vừa thể hiện thái độ phê phán mạnh mẽ của tác giả dân gian đối với xã hội đương thời.
Bình luận