Bạn đã xem biểu diễn tuồng bao giờ chưa? Bạn nghĩ sao khi loại hình nghệ thuật sân khấu truyền thống này đang gặp khó khăn trên con đường đến với khán giả hiện đại?
Gợi ý:
Em chưa từng xem tuồng trực tiếp, chỉ xem qua truyền hình hoặc Internet. Em thấy tiếc vì tuồng là một loại hình nghệ thuật truyền thống có giá trị nhưng ngày càng ít khán giả, nhất là giới trẻ.
Em đã từng xem tuồng và ấn tượng với cách hóa trang, diễn xuất, âm nhạc. Tuy nhiên, tuồng khá khó tiếp cận với khán giả hiện đại, nên cần có nhiều hoạt động giới thiệu, quảng bá hấp dẫn hơn.
Theo em, việc tuồng gặp khó khăn là điều dễ hiểu vì thị hiếu giải trí đã thay đổi. Tuy nhiên, đây là di sản văn hóa quý của dân tộc nên cần được bảo tồn và đổi mới cách tiếp cận để thu hút công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.
TÌM HIỂU CHUNG
Nghêu, Sò, Ốc, Hến là một trong những vở tuồng hài đặc sắc của sân khấu truyền thống Việt Nam. Tác phẩm do dân gian sáng tạo, được lưu truyền và biểu diễn qua nhiều thế hệ. Với cốt truyện hấp dẫn, hệ thống nhân vật sinh động và nhiều tình huống gây cười, vở tuồng đã khẳng định sức sống bền bỉ trong đời sống nghệ thuật dân tộc.
Nội dung vở diễn xoay quanh vụ trộm của Nghêu và Ốc, từ đó dẫn đến hàng loạt vụ kiện tụng, xử án và những tình huống éo le liên quan đến trùm Sò, Thị Hến, lí trưởng, tri huyện, đề lại. Mỗi sự việc đều góp phần làm bộc lộ bản chất tham lam, háo sắc, lạm quyền của bộ máy quan lại phong kiến, đồng thời tạo nên những màn hài hước, dí dỏm nhưng không kém phần sâu cay.
Không chỉ mang giá trị giải trí, Nghêu, Sò, Ốc, Hến còn thể hiện tinh thần phê phán mạnh mẽ của nhân dân đối với những thói hư tật xấu trong xã hội cũ. Tiếng cười trào phúng giàu sức tố cáo cùng nghệ thuật xây dựng nhân vật, đối thoại và xung đột kịch đặc sắc đã đưa tác phẩm trở thành một trong những vở tuồng tiêu biểu của sân khấu truyền thống Việt Nam, vẫn giữ được sức hấp dẫn đối với khán giả ngày nay.
Đoạn trích Huyện đường thuộc cảnh 1, hồi II của vở tuồng hài Nghêu, Sò, Ốc, Hến. Đoạn trích tái hiện cảnh tri huyện, đề lại và lính lệ chuẩn bị xét xử vụ kiện giữa các nhân vật liên quan đến vụ trộm, qua đó phơi bày bộ mặt tham nhũng, lạm quyền và sự tha hóa của bộ máy quan lại phong kiến. Với nghệ thuật xây dựng tình huống kịch chặt chẽ, lời thoại đối đáp sinh động, sắc sảo và tiếng cười trào phúng sâu cay, đoạn trích vừa tạo sức hấp dẫn cho sân khấu, vừa thể hiện thái độ phê phán mạnh mẽ của tác giả dân gian đối với xã hội đương thời.
KHÁM PHÁ VĂN BẢN
1. Tóm tắt các sự việc trong đoạn trích.
- Tri huyện ra huyện đường làm việc, tự bộc lộ bản chất tham lam, lạm quyền và coi việc làm quan là cơ hội để vơ vét tiền của.
- Đề lại đến trao đổi với tri huyện về cách xử vụ kiện liên quan đến Thị Hến, trùm Sò, Nghêu, Ốc và lí trưởng.
- Hai tên quan lại bàn bạc cách xét xử không dựa trên công lí mà nhằm kéo dài vụ án để vòi tiền, xử nặng kẻ yếu và tìm cách bao che cho người có lợi cho chúng.
- Đề lại sai lính lệ gọi những người liên quan đến hầu tòa.
- Lính lệ cũng lợi dụng việc thi hành công vụ để gợi ý, nhận lời hậu tạ từ lí trưởng và trùm Sò trước khi đưa họ vào huyện đường.
Qua chuỗi sự việc ấy, đoạn trích phơi bày bộ mặt tham nhũng, bất công của bộ máy quan lại phong kiến, đồng thời tạo nên tiếng cười châm biếm sâu sắc.
2. Liệt kê những lời thoại cho thấy sự tương đồng về bản chất, thủ đoạn giữa các nhân vật ở huyện đường, từ tri huyện đến đề lại và lính lệ.
Những lời thoại cho thấy sự tương đồng về bản chất, thủ đoạn giữa các nhân vật ở huyện đường là:
| Nhân vật | Lời thoại tiêu biểu | Thể hiện |
|---|---|---|
| Tri huyện | "Vụ ấy à? Ý thầy thế nào? Tôi thì tôi nghĩ cứ để đu đưa như vậy đã. Thằng Sò này giàu lắm, chúng mình có thể 'ấy' được."; "Phải, nắm đứa có tóc ai nắm kẻ trọc đầu…"; "Ăn thua là những chỗ khó đấy đấy, lưỡi không xương nhiều đường lắt léo, nói thế nào lại chả được."; "Lấy của cậy ngọn roi / Làm quan nhờ lỗ khẩu"; "Được thua tự đồng tiền." | Tham lam, coi việc xét xử là cơ hội kiếm chác, xử án theo tiền bạc và quyền thế, sẵn sàng bẻ cong công lí. |
| Đề lại | "Vâng, ta cứ bảo là để tra cứu đã… thì liệu xử cho xong, bọn này toàn đầu trọc cả."; "Bẩm quan xử thật sâu sắc…"; "Vâng ạ, quan xử hay lắm." | Đồng lõa với tri huyện, bày cách kéo dài vụ án để vòi tiền, hùa theo cấp trên nhằm trục lợi. |
| Lính lệ A | "Hôm nay quan bận lắm, tôi bẩm mãi quan mới chịu xử vụ này đấy." | Lợi dụng việc thi hành công vụ để gợi ý đương sự phải "hậu tạ", tranh thủ kiếm lợi. |
| Lí trưởng, trùm Sò | "Tôi biết anh tử tế lắm, chúng ta với nhau rồi…"; "Tôi xin hậu tạ, anh cứ giúp đỡ cho." | Chủ động hối lộ, tiếp tay cho thói tham nhũng và nạn mua chuộc nơi công đường. |
Nhận xét: Những lời thoại trên cho thấy từ tri huyện, đề lại đến lính lệ đều có chung bản chất tham lam, vụ lợi, cấu kết với nhau để lợi dụng việc xét xử nhằm vòi vĩnh, nhận hối lộ và bẻ cong công lí. Qua đó, đoạn trích đã phơi bày bộ mặt mục nát của bộ máy quan lại phong kiến bằng giọng điệu hài hước, châm biếm sâu cay.
3. Đoạn trích cho thấy tri huyện và đề lại không cần phải giữ ý với nhau. Vì sao vậy? Phân tích sự hô ứng nhịp nhàng trong lời thoại giữa hai nhân vật.
Đoạn trích cho thấy tri huyện và đề lại không cần phải giữ ý với nhau vì chúng là những kẻ cùng chung bản chất tham lam, gian xảo và coi việc xét xử là cơ hội để kiếm chác. Chúng hiểu rõ ý đồ của nhau nên có thể công khai bàn bạc cách kéo dài vụ án, nhận hối lộ và bẻ cong công lí mà không hề e dè.
Sự hô ứng trong lời thoại diễn ra rất nhịp nhàng. Tri huyện vừa nói: "Thằng Sò này giàu lắm, chúng mình có thể 'ấy' được." thì đề lại lập tức hưởng ứng: "Ta cứ bảo là để tra cứu đã." Khi đề lại băn khoăn: "Đã xử Nghêu và Ốc rồi thì lấy lí gì mà không xử Sò và Hến được?", tri huyện liền đáp: "Lưỡi không xương nhiều đường lắt léo, nói thế nào chả lại được." Xen vào đó là những lời tán thưởng như "Bẩm quan xử thật sâu sắc.", "Quan xử hay lắm.", cho thấy đề lại hoàn toàn đồng tình và tiếp tay cho tri huyện.
Dựa vào cách đối đáp tự nhiên, ăn khớp, có thể thấy những hành vi phi pháp ấy không phải ngẫu nhiên mà đã diễn ra thường xuyên, lặp đi lặp lại, đến mức tri huyện và đề lại phối hợp với nhau rất thuần thục. Qua đó, tác giả phơi bày một bộ máy quan lại cấu kết, tham nhũng, coi công đường là nơi trục lợi, tạo nên tiếng cười châm biếm sâu cay.
4. Qua theo dõi cảnh tuồng Huyện đường, bạn hiểu như thế nào về thái độ và cách nhìn nhận của người dân xưa đối với chốn “cửa quan”?
Qua cảnh tuồng Huyện đường, có thể thấy người dân xưa nhìn nhận chốn cửa quan là nơi đầy bất công, tham nhũng và lạm quyền, nơi công lí bị chi phối bởi tiền bạc và quyền thế hơn là lẽ phải. Quan lại từ tri huyện, đề lại đến lính lệ đều cấu kết để vòi vĩnh, nhận hối lộ và bẻ cong pháp luật.
Bằng tiếng cười trào phúng sắc sảo, tác giả dân gian bộc lộ thái độ phê phán, châm biếm sâu cay đối với bộ máy quan lại phong kiến, đồng thời bày tỏ khát vọng về một nền công lí công bằng, trong sạch, bảo vệ người dân lương thiện.
5. Lời tự giới thiệu (qua hình thức nói lối) của nhân vật tri huyện đã giúp người xem, người đọc hiểu được điều gì về con người ông ta? Hãy so sánh lời tự giới thiệu đó của một nhân vật cụ thể trong tuồng với những lời tự giới thiệu thường gặp trong đời sống để rút ra nhận xét cần thiết.
Lời nói lối của tri huyện đã trực tiếp bộc lộ bản chất của nhân vật. Ngay từ khi xuất hiện, hắn tự khoe quyền lực và thừa nhận việc làm quan là để vơ vét của cải, lạm dụng quyền hành, xử án theo tiền bạc: "Lấy của cậy ngọn roi", "Làm quan nhờ lỗ khẩu", "Được thua tự đồng tiền". Qua đó, người xem nhận ra đây là một viên quan tham lam, hách dịch, coi thường công lí và đạo đức.
Khác với lời tự giới thiệu trong đời sống – thường nhằm giới thiệu tên tuổi, nghề nghiệp hoặc tạo thiện cảm với người đối diện – lời tự giới thiệu của nhân vật tuồng là một thủ pháp nghệ thuật. Nhân vật có thể trực tiếp bộc lộ tính cách, phẩm chất, suy nghĩ, thậm chí cả bản chất tốt hoặc xấu của mình để khán giả nhanh chóng nắm được vai trò và đặc điểm nhân vật. Đây là một đặc trưng của nghệ thuật tuồng, giúp mở đầu câu chuyện ngắn gọn nhưng vẫn khắc họa nhân vật rõ nét.
6. Nếu được tham gia dựng lại cảnh Huyện đường trên sân khấu, bạn sẽ lưu ý điều gì về diễn xuất của diễn viên? Vì sao?
Nếu được tham gia dựng lại cảnh Huyện đường, em sẽ lưu ý diễn viên thể hiện rõ tính cách nhân vật bằng giọng nói, điệu bộ, ánh mắt và động tác mang tính ước lệ của tuồng. Chẳng hạn, tri huyện và đề lại cần có giọng điệu kẻ cả, xảo trá, lúc bàn chuyện hối lộ thì nháy mắt, cười khoái chí; lính lệ thể hiện vẻ khúm núm với quan nhưng lại hống hách, gợi ý nhận tiền với dân.
Điều này rất quan trọng vì cảnh tuồng mang tính trào phúng, tiếng cười chủ yếu được tạo nên từ diễn xuất, lời thoại và sự phối hợp nhịp nhàng giữa các nhân vật. Diễn đúng phong cách tuồng sẽ làm nổi bật bản chất tham nhũng, lộng quyền của bộ máy quan lại, đồng thời tăng sức hấp dẫn và hiệu quả phê phán của vở diễn.
KẾT NỐI ĐỌC VIẾT
Viết đoạn văn ngắn (khoảng 150 chữ) trình bày suy nghĩ về tiếng cười châm biếm của tác giả dân gian thể hiện qua đoạn trích.
Đoạn trích Huyện đường tạo nên tiếng cười châm biếm sắc sảo hướng vào bộ máy quan lại phong kiến. Tiếng cười ấy được xây dựng qua những lời thoại tự nhiên nhưng đầy mỉa mai: tri huyện, đề lại và lính lệ đều công khai bàn cách kéo dài vụ kiện, nhận hối lộ, bẻ cong công lí như một việc hết sức bình thường. Sự phối hợp nhịp nhàng giữa các nhân vật càng làm nổi bật bản chất tham lam, gian trá của cả một bộ máy cầm quyền. Người xem bật cười trước những lời nói, hành động trơ trẽn của chúng, nhưng sau tiếng cười là sự phẫn nộ trước một chốn công đường đã mất hết công bằng. Bằng nghệ thuật trào phúng đặc sắc, tác giả dân gian không chỉ phơi bày hiện thực xã hội mục nát mà còn bộc lộ khát vọng về lẽ phải, công lí và một cuộc sống công bằng hơn cho người dân.
Bình luận