Khi đọc một tích trò sân khấu dân gian, nhiều học sinh ngỡ như đang đọc truyện, nhưng lại không thấy người kể chuyện quen thuộc. Nhân vật tự nói, tự hành động, câu chuyện như đang diễn ra trước mắt. Vậy tích trò sân khấu dân gian khác truyện kể ở điểm nào?
Thực chất, tích trò sân khấu dân gian và truyện kể tuy cùng phản ánh đời sống con người, nhưng khác nhau căn bản ở cách câu chuyện tồn tại và đến với người tiếp nhận.
Truyện kể sinh ra để được kể lại. Dù là truyện cổ tích, truyện truyền thuyết hay truyện ngắn hiện đại, luôn tồn tại một người kể chuyện đứng phía sau văn bản. Người kể ấy thuật lại sự việc, sắp xếp trình tự, dẫn dắt cảm xúc và nhiều khi còn nói thay suy nghĩ, tâm trạng của nhân vật. Người đọc tiếp cận câu chuyện thông qua lời kể trung gian ấy.
Ngược lại, tích trò sân khấu dân gian sinh ra để được diễn ra trực tiếp trước mắt người xem. Ở đây, không có người kể đứng ngoài câu chuyện. Nhân vật tự bước ra sân khấu, tự cất lời, tự hành động và tự chịu trách nhiệm về hành động của mình trước cộng đồng người xem. Câu chuyện không được “kể lại” mà tự diễn ra bằng lời thoại, cử chỉ, điệu bộ và xung đột sân khấu.
Chính vì vậy, trong tích trò sân khấu dân gian, lời thoại không chỉ để nói mà còn để hành động. Mỗi câu nói đều góp phần làm lộ rõ tính cách nhân vật, bộc lộ đúng – sai, thiện – ác, cũng như thái độ sống mà tác phẩm muốn gửi gắm. Người xem không cần người dẫn chuyện giải thích, mà tự cảm nhận qua những gì diễn ra ngay trước mắt.
Một điểm khác biệt quan trọng khác nằm ở không gian tồn tại của tích trò. Sân khấu dân gian thường gắn với không gian cộng đồng: đình làng, sân hội, lễ hội truyền thống. Vì diễn trước đông đảo công chúng, mâu thuẫn trong tích trò thường rõ ràng, hành động trực diện, thông điệp đạo lí dễ nhận ra và dễ ghi nhớ. Người xưa không dùng sân khấu để giảng bài đạo đức, mà để con người soi mình vào đó, tự nhận ra lẽ phải khi nhìn thấy hình ảnh quen thuộc của chính mình.
Từ sự khác biệt ấy, có thể rút gọn một cách dễ nhớ: Truyện kể là câu chuyện được kể lại, còn tích trò sân khấu dân gian là câu chuyện tự diễn ra.
Vì vậy, khi học tích trò, học sinh không nên đọc văn bản như đọc truyện kể thông thường. Thay vào đó, cần đọc bằng sự hình dung về giọng nói, cử chỉ, nhịp điệu, không khí sân khấu và phản ứng của người xem. Chỉ khi đặt văn bản trở lại đúng môi trường diễn xướng của nó, ta mới thực sự hiểu được giá trị nghệ thuật và ý nghĩa nhân văn mà tích trò sân khấu dân gian mang lại.
Văn bản sân khấu, suy cho cùng, là nơi con người gặp nhau trực tiếp bằng hành động. Và chính điều ấy làm nên sức sống bền bỉ của sân khấu dân gian trong đời sống văn hóa Việt Nam.
Câu hỏi dành cho người học
- Theo em, nếu một tích trò dân gian chỉ được đọc trên giấy mà không được diễn trên sân khấu, giá trị của nó sẽ thay đổi như thế nào?
- Trong tích trò sân khấu dân gian, chi tiết nào khiến em cảm thấy nhân vật “đang sống thật” trước mắt người xem: lời thoại, hành động hay mâu thuẫn? Vì sao?
- Khi so sánh truyện kể và tích trò, em thấy hình thức nào giúp con người nhận ra đúng – sai, thiện – ác nhanh hơn?
- Khi học văn bản sân khấu dân gian, em thường gặp khó khăn ở điểm nào nhất: hình dung không khí sân khấu, hiểu lời thoại hay nắm bắt mâu thuẫn kịch?
- Theo em, trong đời sống hiện nay, sân khấu dân gian còn có khả năng giúp con người soi lại chính mình hay không? Vì sao?
Bình luận