Bộ tranh “Thập nhị nguyệt nguyệt lệnh đồ” (十二月月令圖) gồm 12 bức họa trục vẽ trên lụa, miêu tả cảnh vật và sinh hoạt theo từng tháng âm lịch từ tháng Giêng đến tháng Chạp. Theo tư liệu của bảo tàng, bộ tranh không ghi rõ năm hoàn thành, chỉ cho biết được thực hiện vào đầu niên hiệu Càn Long, do các họa sĩ họa viện cung đình triều Thanh vẽ.

Hôm nay chúng ta hãy cùng bước sang tháng ba trong bộ tranh này nhé.

Lễ tẩy uế bên suối là chủ đề trung tâm của tranh tháng Ba. Hoạt động tuệ tẩy bắt nguồn từ thời Chu, là nghi lễ thanh tẩy thân tâm vào ngày mồng 3 tháng 3 âm lịch mỗi năm. Các văn nhân, quý tộc mặc áo xuân nhẹ, tụ hội bên bờ suối trong khu vườn cung đình. “Thả chén rượu trôi theo dòng suối quanh co (流觴曲水)”, tượng trưng cho nghi lễ thanh tẩy và hội tao nhân mùa xuân. Chén rượu thả theo dòng nước, khi chén trôi đến ai, người đó sẽ uống và ứng khẩu làm thơ.

Tập tục này gắn với câu chuyện nổi tiếng trong văn học Trung Hoa của Vương Hi Chi vào đời Đông Tấn, khi ông và các văn nhân tụ hội bên suối, để lại kiệt tác “Lan Đình Tập Tự”. Trong bức tranh này, họa sĩ triều Thanh đã tái hiện lại cảnh ấy trong bối cảnh cung đình, như một sự phục hưng văn nhã truyền thống. Việc các văn nhân uống rượu, làm thơ, hòa nhạc là cách tu dưỡng tinh thần qua nghệ thuật. Đặt trong bối cảnh cung đình, nó trở thành ẩn dụ về đạo trị quốc và tu thân – muốn cai trị tốt thì trước hết phải tự thanh tâm. Tượng trưng cho lý tưởng “văn trị”: trị quốc bằng lễ, nhạc và đạo lý.

Mùa xuân ở đây không chỉ là phong cảnh, mà còn là ẩn dụ cho đạo lý “thiên nhân hợp nhất” – con người tu dưỡng để trở lại trong sạch như thiên nhiên sau mùa đông dài. Trong tranh không chỉ có văn nhân, mà còn thấy quan lại, cung nữ, thị tùng, các em bé, biểu hiện trật tự xã hội, mỗi người đóng một vai trò trong “nghi lễ mùa xuân”. Toàn cảnh tạo nên “Lễ - Nhạc - Hòa”, tức là lý tưởng của Nho gia về một xã hội lý tưởng.

Theo lịch nông nghiệp cổ Trung Hoa, tháng Ba âm lịch là thời điểm bắt đầu vụ cấy cày mùa xuân. Đây là thời khắc tượng trưng cho sự khởi đầu của nông vụ trong năm, nên lễ thân canh của hoàng đế được cử hành vào đúng dịp này. Hoàng đế sẽ đích thân xuống ruộng cày luống đầu tiên của mùa xuân, gọi là “Thân Canh Lễ” (親耕禮). Đây là nghi lễ trọng đại bắt nguồn từ thời Chu, thể hiện tinh thần tôn trọng nông nghiệp, lấy canh tác làm gốc của quốc gia.

Trong lễ, vua mặc áo thường, tự tay cày vài luống tượng trưng, các quan đại thần đi theo giúp việc. Hành động ấy mang ý nghĩa làm gương cho bách tính chăm lo canh tác, đồng thời cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.

Theo quan niệm âm – dương, Thân Canh Lễ thuộc dương, do vua – người đại diện cho Trời và nam giới – thực hiện. Đối xứng với nghi lễ này là “Thân Tằm Lễ” (親蠶禮) do hoàng hậu chủ trì ở tháng tư, biểu trưng cho âm, cho Đất, cho nghề dệt lụa. Chúng ta sẽ cùng tìm hiểu về lễ này ở bức tháng tư nhé.

Cặp nghi lễ ấy cùng nhau thể hiện sự hòa hợp giữa Trời và Đất, vua và hậu, nông nghiệp và tằm tang, phản ánh quan niệm cổ đại về sự vận hành hài hòa của âm và dương.

Tranh: Tháng Ba – Thập nhị nguyệt nguyệt lệnh đồ
Họa sĩ: Các họa sĩ cung đình triều Thanh
Hiện lưu giữ tại: Bảo tàng Cố Cung Đài Bắc
Chất liệu: Màu và mực trên lụa
Kích thước: 175 × 97 cm
Thông tin bản quyền & sử dụng hình ảnh: Tác giả đã mất từ lâu, nên bản thân tác phẩm nghệ thuật lịch sử này là tác phẩm cổ, không còn bản quyền tác giả theo luật hiện đại. Tuy nhiên, hình ảnh số hóa và quyền sử dụng ảnh do bảo tàng Cố Cung quản lý có điều kiện riêng.

- Hình ảnh độ phân giải thấp (1 mega‑pixel): được cấp theo chứng nhận CC0, nghĩa là public domain contribution. Không cần ghi nguồn, sử dụng tự do.

- Hình ảnh độ phân cao hơn (6 mega‑pixel): được cấp theo giấy phép CC BY 4.0 (Creative Commons Attribution 4.0). Được sử dụng mà không phải xin phép, miễn là có ghi nguồn rõ ràng, nêu tên bảo tàng (National Palace Museum, Taipei) hoặc bằng tiếng Trung hoặc Anh như bảo tàng yêu cầu.

- Dù ảnh sử dụng được, nếu dùng ảnh để sản xuất sản phẩm thương mại, nên tránh để người xem nhầm tưởng là sản phẩm do bảo tàng làm.

Link tải ảnh từ bảo tàng: https://digitalarchive.npm.gov.tw/Collection/Detail/6740?dep=P

(Ảnh trên kênh mình đã bị nén lại, nên nếu bạn muốn sử dụng ảnh nét hơn, gợi ý bạn tải trực tiếp từ nguồn bảo tảng, bản 6 mega-pixel sẽ giúp bạn có cảm nhận từng đường vân của tấm lụa, từng nét mực, trải nghiệm ngắm tranh sẽ chân thực hơn nữa.)