Lễ Pút tồng (nhảy lửa) của người Dao ở Lào Cai

Lễ Thết Nhảy hay còn gọi là Pút Tồng là một trong những nghi lễ hết sức quan trọng đối với đầy sống tín ngưỡng của người Giao Đỏ ở Lào Cai vào dịp đầu năm. Lễ thường được tổ chức tại một số địa phương như xã Tà Phiền, Tà Bang, Bản Hồ, Bản Phùng, Thanh Kim, Trung Trải của huyện Sa Pa, xã Đậm Đét, huyện Bắc Hà, xã Dần Thàng, huyện Văn Bàng, xã Tòng Sành, huyện Bát Sát, xã Sơn Hòa, yên Sơn thuộc huyện Bảo Yên và giải rác ở một số địa phương khác. Pút Tồng vừa mang ý nghĩa nhảy múa đón giúp thần thánh, vừa hàm chứa giá trị thờ cúng cường nhớ tổ tiên, cầu cho tổ tiên một năm nhiều niềm vui và phục vụ các điệu nhảy và những bài cuộc hàng trăm năm. Lễ quan trọng nhất trong phóng vi dầm họ về thờ cúng tổ tiên trước đó một thời gian dài do trưởng họ đứng ra lo liệu chính tạo về lễ vật và đạo cụ. Lễ vật dân cúng gồm có gà, rượu, gạo, bánh trái. Đạo cụ sử dụng trong nguy lễ gồm tranh thờ, kiếm bùa, trang phục thầy cúng, cờ, binh khí. Khi trưởng họ đứng ra lo liệu và chỉ đạo việc chuẩn bị cho lễ, nhưng tất cả các thành viên trong dòng họ đến tham dự đều đóng góp về vật chất. Điều này thể hiện tinh thần đoàn kết, tương trợ lẫn nhau của các thành viên trong dòng tổ đối với tổ tiên. Diễn trình nguy lễ bút tầm gồm các phần định giờ làm bút tầm, lập tốc nhảy, nguy lễ đón chào thần thần, mừng năm, lễ tăm hội cho tổ tiên, lễ tiếp nhận học trò, lễ nhảy mừng tượng thờ, lễ nhảy mừng kiếm thờ, lễ truyền dạy cho học trò, nguyên tiện tưởng thờ, lễ tuyển đư thần báy tạ sư phụ, lái thức, kết thúc, lễ bước chạy của hồ, ngựa phi, chim hạc cổ cảnh. Có khi động tác ngũa được sáng tạo dựa trên ý điểm khá đơn giản và tự nhiên, thường khi động tác tay là chỉ về các hướng. Cấu trúc phát triển mũa bút tầm được tuân theo một quy luật khá ổn định, đồng bộ về bỗ cục tổng thể nguy lễ và chặt chẽ trong các tổ hợp mũa. Trình tự mũa được xây dựng theo diễn biến mời quân, gọi quân, xuất quân, rút quân. Thần thái của các động tác mũa được tốc nhảy tập trung cộng hưởng với tổ tiên, thần thánh. Nhiều động tác mũa trong nguy lễ bút tầm mang ý nghĩa bổ tượng, phản đánh cuộc sống, các hoạt động vật chất, sinh hoạt tinh thần của đồng bào. Trong bài mũa có các động tác mô phẩm lại hoạt động sản xuất như đánh dao, đánh cuốc, phát cỏ, mở đường, cào đất, cha hạt, mắc cầu, chặt cây. Phản ánh quá trình chi phục tự nhiên, lập bản, dựng nhà. Nhạc trong lễ Tết Nhảy của Người Dao Đỏ chủ yếu dùng bộ nhà cỏ tự chế thô sơ. Tính chất âm nhạc hầu hết là nhanh, dồn dập, thôi thúc, mang tính nhập thế, đáp ứng nhu cầu thực hành nguy lễ tiến ngưỡng dân gian của cộng đồng, làm cho khoảng cách giữa thần linh và con người gần gũi nhau hơn. Một tổng thể nghệ thuật biểu diễn bao gồm ngũa, âm nhạc và ngôn từ. Trong đó nghệ thuật ngũa là linh hồn của nguy lễ, động tác, bổ cuốc là sự mô phẳng mở đường đón tổ tiên, thần thánh về hưởng lễ của con cháu dân. Và đó cũng chính là cảm quan về nguồn sinh khí vũ trụ bí ẩn của con người. Ngũa trong nguy lễ vũ tổng do Nam giới thực hành. Đặc điểm này phản ánh cấu trúc xã hội, gia đình phụ hệ cùng người giao đỏ. Thầy cúng, thầy nhảy đặt ra những quy tắc bí mật để bảo vệ vai trò độc tôn của Nam giới trong các nguy lễ. Họ tạo cho mình một quy lực để phân biệt với những người còn lại trong xã hội. Các thầy nhảy là những người như cộng đồng công nhận, có thể gần được với tổ tiên, sư phụ và khánh thật. Họ tham gia điều chỉnh, các ứng xử cộng đồng thông qua phép tắc, lễ nghi cũng như cuộc sống sinh hoạt khác. Lễ Phút Tầm là một sinh hoạt tiến đưỡng dân gian có sức sống mạnh mẽ trong cộng đồng người giao đỏ. Đây là nguy lễ lớn, có nghĩa sưng tụng tổ tiên, thần thánh, cầu mong một năm mới nhiều điều tốt đẹp, thể hiện nguyện vọng và sự trông chờ vào lòng từ tâm, tình yêu và sự quan tâm tre trở của đứng sâu nhiên. Múa trong Nguy lễ Phút Tầm vừa là tiếng nói đã được linh thiêng hóa với tổ tiên thần. Vừa là thông điệp mà tổ tiên gửi gặp cho con cháu qua hình thức nhập động, những tiết tấu âm nhạc, không gian nguy lễ và các động tác múa của người giao đỏ dẫn dắt họ tin vào cuộc sống luôn tốt đẹp trong quá khứ, hiện tại và tương lai.