Múa Xoè của người Tày ở Lào Cai

Theo kết quả tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009 của tỉnh Lào Cai, người Tài ở Lào Cai có 94.243 người, cư trú ở 8 huyện, thành phố của tỉnh. Hầu hết các địa phương mà người Tài sinh sống đều có lễ hội xuống đồng, nghi lễ then. Sau phần lễ cúng cầu, bao giờ cũng diễn ra phần hội mà đặc điểm nổi bật của hội là múa xòe. Thế nên, người Tài thường có câu nói, không xòe, lúa không trổ bông, không xòe, ngô không ra bắp. Những lời ca thể hiện một cách rõ nét và sâu sắc về các điệu xòe gắn liền với phong tục, mà xuất phát điểm của nó là những nghi lễ tín ngưỡng dân gian truyền thống liên quan đến canh tác nông nghiệp. Xòe được hình thành từ cốt lõi, phẩm cách của người Tài, và nó xuất hiện ở hầu hết các địa phương trong tỉnh. Tuy nhiên, nói đến xòe của người Tài ở Lào Cai, người ta nhớ ngay đến xòe Tài Tà Trải, vì ở đấy hội tụ và hàm chứa sự đậm đặc nhất của một giá trị văn hóa truyền thống. Nói đến múa xòe của người Tài ở xã Tà Trải, nguyện Bắc Hà, tỉnh Lào Cai, người ta đã quen gọi bằng cụm từ xòe Tà Trải, và cụm từ này đã trở thành thương hiệu mà nhiều du khách trong và ngoài nước biết tới. Xã Tà Trải, huyện Bắc Hà, cùng có 9 thôn bảng, 635 hộ, với 2.461 nhân khẩu. Trong đó thì người Tài chiếm đến hơn 90%. Các điều xòe mô phỏng quá trình lao động sản xuất, tập quán sinh hoạt của đồng bào từ rất lâu. Nó gắn với những lễ hội cầu mùa, lễ làm then, lễ hội đầu năm. Tuy nhiên, từ xòe nghi lễ cho đến đại xòe của người Tài ở Tà Trải hôm nay là một bước tiến vượt bậc. Tự nó đã khẳng định quá trình đi lên, phát triển mạnh mẽ, và trở nên có giá trị trong lòng người dân ở Tà Trải, cũng như biết bao nhiêu người trên mọi miền của đất nước. Khi các điều múa được thực hiện tại những không gian cúng lễ, thì nó là múa nghi lễ tím ngưỡng. Ra khoảng không gian ấy, các điều múa trở thành múa sinh hoạt đời thường. Có thể sau tiệc rượu, khách đến nhà chơi hay vào nhà mới, họ cũng xòe, cùng nhau tạo ra không khí vui tươi, tỏ lòng hiếu khách. Như vậy là môi trường hình thành các điều xòe xuất phát từ những nghi lễ, sau sự tồn tại và phát triển của nó lại ở nhiều môi trường sinh hoạt khác nhau. Then cấp sắc có thể nói là một sự tích hợp của hàng loạt nghi lễ mô tả quá trình đi lên mường trời của Thầy Then. Sự ước lệ trong quá trình đi lên mường trời ấy được âm nhạc, đạo cụ, động tác múa mô phỏng như một diễn biến có thật ở trần gian. Với ý niệm đó, các nàng xuyển, đệ tử của các thầy mò, mô phỏng như thật và thông qua những động tác múa độc đáo. Từ đó, ta hình thành các động tác mô phỏng, diễn tả việc đi qua mỗi cung đường bằng những tổ hợp động tác độc đáo. Có động tác thì mô phỏng đi thuyền trên sông, có động tác mô phỏng quá trình leo núi, có động tác lại mô phỏng đường đi gập gành khúc khỉu. Sự khác nhau đó đã tạo nên những điệu múa khác nhau, sinh động và hấp dẫn. Vì vậy, có những nghi lễ then cấp sắc hay những điệu xòe khăn, xòe nón, xòe hoa, xòe chuông, múa kiếm, múa đàn, múa quạt, v.v. Ở then cầu mùa thì lại có những động tác diễn tả quá trình Thầy Then đón hồn lúa về, đập lúa hay ở một số nghi lễ then khác thì lại xuất hiện nhiều động tác mô phỏng diễn trình của công việc cụ thể phù hợp với nội dung của nghi lễ đó. Hầu hết ở các điệu xòe, ban đầu đều xuất phát từ những nghi lễ then. Tuy nhiên, trong quá trình phát triển rộng môi trường sinh hoạt, người ta không mấy ai còn quan tâm nó xuất phát từ đâu mà chỉ cần tiếp nhận nó với những niềm vui của ngày hội. Xòe tài trải có nhiều tổ hợp động tác khác nhau. Là một sinh hoạt văn hóa quan trọng của các cộng đồng Tài nơi đây. Theo cảnh sát thống kê đến nay, thì ở tài trải có 20 tổ hợp mô phỏng gắn với những loại hình nghi lễ trong sinh hoạt tín ngưỡng. Trong 20 tổ hợp này lại được chia thành 2 nhóm nhạc đẹp xòe trống chiêng và xòe kèn trống. Không chỉ dừng lại ở những sinh hoạt tín ngưỡng mà đến nay các điệu xòe đã có tác động mạnh mẽ chi phối hoạt động văn hóa, văn nghệ trong cộng đồng người Tài thu hút nhiều lứa tuổi tham gia và có ý nghĩa to lớn đối với cộng đồng người Tài vùng Cao Nguyên Trắng Bắc Hà. 20 điệu múa hình thành từ các nghi lễ. Việc mô tả quá trình dẫn đường đón thần thánh của các thể then, thầy tàu đã được nghệ nhân các thôn Na Hô, Na Bắc Ngam giới thiệu một cách khái lược bao gồm các điệu xòe có đềm nhạc trống chiêng như Pa Nhâm Pa bước dẫm bước. The hiếng hua nguyên đổ vai. Tập lăng là đập lưng. Nhâm Pa dẫm bước. Rột bưng dẫm sàn. Phật khẩu đập lúa. Me the khẩu mi mà. Không xòe lúa không trổ bông. Pa điếu một bước. Hạ Pa nhảy năm bước. Nhâm Pa dẫm cá. Các điệu xòe có nhạc đềm kèn trống thì bao gồm xòe tối, the tối, xòe đôi, the sít căn, xòe bốn người, the mỏ pia, xòe mỏ cá, the khăn, xòe khăn, the chút, xòe nón, the cơ, xòe cờ, khăn mưng đòn, chui vòng đôi, phạt tay, bắt tay, phầy túi, đi đôi, ký nõng khăn, em gái múa khăn. Trong những điệu múa cổ này thì về cơ bản xuất phát từ khái niệm của Thầy Then hoặc từ những người phụ cho Thầy Then mà hình thành cách gọi cho mỗi điệu múa cụ thể. Như vậy, xòe tay trải là một hình thức biểu diễn múa trong diễn xương văn hóa của đời sống người dân thể hiện tư tưởng, tình cảm, nguyện vọng. Nó cũng phản ánh nhận thức về vũ trụ, thế giới quan và nhân sinh quan. Mỗi tổ hợp xòe đều đáp ứng ít nhất một chức năng, một yêu cầu nào đó trong đời sống con người và được thể hiện bằng những phương diện biểu cảm khác nhau trong một tổng thể chứa đựng mô hình của những giá trị mà cộng đồng chủ nhân đã xác lập ra nó. Trong các điệu xòe của người Tây ở Ta Trải, xòe vòng là một hình thức múa tập thể sơ khai nhất được xuất hiện trong các nghi lễ mừng xuân, được mùa lên nhà mới, cưới xin và ngay cả trong các cuộc liên hoan trên nhà sàn, quanh đống lửa. Nhịp xòe của người Tây lúc thì nhẹ nhàng, quyển chuyển, lúc lại mạnh mẽ, thôi thúc. Mỗi cuộc xòe thường kéo dài đến nửa đêm, có khi tới sáng mà mọi người vẫn say xưa, mặt nhìn mặt, tay nắm tay, ấm áp tỉnh người. Trong quá trình tồn tại và phát triển của xòe, người Tây ở Ta Trải đã sáng tạo ra những đạo cụ xòe, nhạc cụ xòe, trang phục xòe và đặc biệt là âm nhạc. Chúng đã trở thành những sản phẩm vật chất và tinh thần không thể thiếu trong các sinh hoạt văn hóa cộng đồng của người Tây. Nhạc đệm có tiết tấu và giai điệu đơn giản, câu ngắn, lập đi, lập lại. Nhưng ai đã bước chân vào vòng xòe thì lại có thể mua thầu đêm suốt sáng, say xưa trong những giai điệu đó. Các form nhạc thường được thể hiện trong một khối tổng thể nguyên hợp những hình thái nghệ thuật dân dân khác. Nhưng nó đã trở thành linh hồn xòe truyền thống của người Tây ở Ta Trải, Bắc Hà từ xa xưa tới nay. Cho đến nay, vẫn chưa có công trình nào nghiên cứu chuyên sâu về lịch sử hình thành và phát triển của nghệ thuật xòe tay ở Ta Trải. Tuy nhiên, đối chiếu với nhiều nguồn sử liệu đã được công bố về nghệ thuật xòe tay ở Việt Nam. Các ý kiến đều thống nhất rằng các điệu xòe tay ra đời từ rất sớm, gắn liền với Đạo Giáo, Trường Phái Thiên Sư Đạo, Trường Đạo Lăng, ra đời vào năm 142 sau công nguyên. Xòe tay Ta Trải phản ánh chi thức phong phú của người Tây về cuộc sống sinh hoạt như điệu xòe phật khẩu, đập lúa, xòe mò pia, mò cá. Đó là sự đúc kết kinh nghiệm thực tiễn của đồng bào để hình thành những điệu xòe có giá trị như hôm nay. Cùng nắm tay, bước trong vòng xòe với các điệu phật khẩu, đập lúa, pa nhằm pa, bước dẫn bước, khe hiếng hua, nguyên đổ vai, tập lăng, đập lưng, nhằm pa, dẫn bước, rột bưng, rậm sàn đã tạo cho mọi người đến với vòng xòe những giá trị cộng cảm tinh thần gắn kết tình nghĩa làng xóm. Đặc biệt, đã tạo cho lớp trẻ nảy nở tình yêu lứa đôi. Đó là những giá trị hết sức nhân văn mà xòe mang lại. Nghệ thuật xòe tài, tài trải, chứa đựng trong nó rất nhiều các điệu xòe cổ. Các điệu xòe không bị pha lẫn với các điệu xòe của dân tộc khác. Đồng thời, xòe tài trải còn chứa đựng những sáng tạo độc đáo trong quá trình thực hành. Nó luôn có sự yến đổi trong từng bước nhảy, từng cái vung tay. Các điệu xòe đều mô phỏng theo hoạt động lao động sản xuất, tập quán sinh hoạt của cư dân tài. Nếu như ở điệu xòe đập lúa, lúc rồn rập, náo nhiệt như thúc giục mọi người vào mùa thu hoạch. Nhưng điệu khẩn trương thì điệu xòe mò cá lại đều đều, xoay tròn khi thì trụm vào, khi lại tỏa ra. Trong các kiểu xòe, điệu xòe vòng là thông dụng nhất. Một vài chục người thì một vòng xòe. Hàng trăm người trở lên thì có thể chia ra nhiều vòng hay xếp vòng trong vòng ngoài. Tay trong tay, chân người nọ dịch theo bước chân người kia. Xoay xưa theo nhịp trống chiêng, lúc rồn rập, lúc lại chậm rãi khoan thai và có sức lôi cuốn ghê gớm vào vòng xòe, sự rụt rè, ngợi ngập thường ngày biến mất. Thay vào đó là một tinh thần phấn trấn, dạng dỡ niềm vui. Vài chục cổ xòe có sức loan tỏa ghê gớm. Nó thu hút nhiều người, nhiều thành phần dân tộc tham gia thưởng thức và chính trong bản thân nó đã hàm chứa một sức sống trường tồn. Hiện nay, hầu hết các thôn bản người Tây ở Ta Trải đều có các câu lạc bộ xòe. Có những nghệ nhân cao tuổi đã gắn mó với đội xòe của thôn từ nhiều năm nay. Không chỉ xòe ở Ta Trải, mà xòe ở các xã khác như Bảo Nhai, Na Hối cũng có phong trào mạnh. Bởi chúng hợp thành một nét văn hóa riêng của người Tây ở Bắc Hà, không giống với những người Tây ở nơi khác. Bảo tồn và phát huy nghệ thuật xòe truyền thống của người Tây ở xã Ta Trải, huyện Bắc Hà là một nhiệm vụ khó khăn, phức tạp và lâu dài. Nó đòi hỏi phải có một hệ thống các giải pháp đồng bộ và liên quan khăng khiếp trong một tổng thể. Đặc biệt là vai trò của những nghệ nhân bốn hiểu biết về ngũa và âm nhạc xòe là những người nắm bắt một cách sâu sắc về giá trị họ có trách nhiệm trao chuyển cho lớp trẻ. Mặt khác, lớp trẻ cũng phải có trách nhiệm nắm bắt những giá trị đó khi được các nghệ nhân trao chuyển lại. Một đặc điểm quan trọng không thể thiếu đó là sự quan tâm về mặt chính sách của nhà nước đối với các nghệ nhân và các câu lạc bộ xòe. Thực hiện một cách đồng bộ từ ba phía đối tượng cho mục tiêu xòe chắc chắn xòe sẽ được bảo tồn và phát huy thế mạnh vốn có của nó. Hiện nay, các nghệ nhân cao tuổi am hiểu và thông thảo các điệu xòe các bản nhạc xòe đều không có phụ cấp hay bất kỳ một chế độ đãi ngộ đặc thù nào. Vì vậy, cần nghiên cứu ban hành các chính sách và các biện pháp cụ thể nhằm có mức đãi ngộ thỏa đáng cho các đối tượng này vừa tạo ra sự phấn khởi yên tâm cho họ trong việc bảo tồn và phát triển nghệ thuật xòe. Thêm vào đó, sẽ tạo ra một sự ràng buộc giữa các nghệ nhân các đội xòe với các cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền. Mặt khác, chính họ sẽ là những chủ nhân của di sản văn hóa phi vật thể mang yếu tố nghệ thuật trình diễn gắn liền với phong tục, tín ngưỡng, cách sâu sắc của đồng bào tài ở vùng lưu vực sông Chảy.