Hiểu Rõ BẢN CHẤT NGƯỜI TRUNG QUỐC Trong 30 Phút – Khôn Ngoan Hay Khôn Lỏi? | Thế Giới Cổ Đại

Đình Sự
546 người theo dõi
Được tạo bởi AI·Có thể có lỗi
Tóm tắt video
Được tạo bởi AIThis video examines the national character of the Chinese people during the late Qing Dynasty through the observations of Arthur Henderson Smith, an American missionary who lived in China for 54 years. It analyzes the paradox of extreme diligence versus systemic poverty, as well as deep-seated cultural flaws regarding trust, public consciousness, and social hierarchy.
Chào mừng các bạn đã đến với kênh Thế giới cổ đại.
Tôi là MC Quang Thiên. Rất vui được đồng hành cùng các bạn trong video ngày hôm nay.
Và hôm nay chúng ta sẽ bàn về một chủ đề khá sâu sắc.
Đó là tính cách dân tộc của người Trung Quốc.
Rất nhiều người nói rằng dân tộc Trung Hoa có lịch sử 5.000 năm
khác biệt với bất kỳ nền văn minh nào trên thế giới.
Người Trung Quốc dù đi đến đâu trên thế giới
dường như vẫn mang theo một khí chất riêng
khiến người ta chỉ nhìn qua là có thể nhận ra đó là người Trung Quốc.
Vậy trên người Trung Quốc có những đặc chất gì?
Những đặc chất ấy là ưu điểm hay là căn tính xấu ăn sâu trong dân tộc?
Trước khi bàn về vấn đề này, ta hãy nói đến một câu hỏi khác.
Rốt cuộc ai là người hiểu rõ nhất đặc tính của người Trung Quốc?
Là chính người Trung Quốc hay là người nước ngoài?
Và hôm nay chúng ta sẽ nhìn nhận tính cách dân tộc của người Trung Quốc
từ góc nhìn của một người nước ngoài.
Không để các bạn phải chờ lâu nữa, chúng ta cùng bắt đầu ngay nha!
Nhân vật trong câu chuyện của chúng ta tên là Arthur Henderson Smith
một nhà truyền giáo người Mỹ đến Trung Quốc vào cuối thời thanh
và nổi tiếng vì đã làm công tác truyền giáo tại đây suốt 54 năm.
Có người sẽ hỏi, truyền giáo sĩ ở Trung Quốc nhiều như vậy
vì sao lại nhắc riêng đến Arthur?
Trước hết, hãy xem cuộc đời của ông.
Arthur Henderson Smith sinh năm 1845 tại bang Connecticut, Hoa Kỳ.
Năm 22 tuổi tốt nghiệp đại học, sau đó vào học thần học.
Năm 1872, ông đến Trung Quốc lần lượt làm công tác truyền giáo
và cứu trợ thiên tai tại Thiên Tân, Sơn Đông cùng nhiều nơi khác.
Sau năm 1880, ông định cư tại một huyện ở tây bắc tỉnh Sơn Đông
sống tại thôn Bàng Gia Trang,
dẫn thân vào các hoạt động truyền giáo nông thôn, y tế, tư thiện và giáo dục.
Ông ở vùng nông thôn Sơn Đông hơn 20 năm.
Trong thời gian này, dựa trên trải nghiệm thực tế tại nông thôn Trung Quốc,
ông đã viết nhiều sách và bài báo về Trung Quốc.
Nổi tiếng nhất là Cuốn Đặc tính người Trung Quốc hoặc Đức tính người Trung Quốc
xuất bản năm 1892.
Sau khi ra mắt, cuốn sách lập tức gây chú ý trên toàn thế giới,
tạo tiếng vang mạnh mẽ trên trường quốc tế và được dịch sang nhiều ngôn ngữ,
gần như trở thành tác phẩm bắt buộc phải đọc đối với người phương Tây
muốn hiểu về Trung Quốc thời bấy giờ.
A Thơ khác với những người phương Tây đến Trung Quốc để buôn bán.
Vì sống lâu năm ở nông thôn, ông hiểu sâu sắc những nỗi khổ dân gian,
nên những gì ông viết sát với thực tế hơn.
Năm 1900, phong trào Nghĩa Hòa Đoàn bùng phát,
mà khởi nguồn chính là nông thôn Sơn Đông, nơi ông đang sống.
Ông là người trực tiếp chứng kiến và cũng là nạn nhân của biến động này.
Về sau nhờ lánh nạn tại sứ quán ở Bắc Kinh mà thoát khỏi tai họa.
Sau biến cố Nghĩa Hòa Đoàn, dựa trên trại nghiệm cá nhân,
ông xuất bản cuốn Trung Quốc trong cơn biến động.
Năm 1906, ông trở về Mỹ để vận động người quỹ cho giáo hội,
đi khắp nơi diễn thuyết.
Cũng chính năm ấy, ông đã làm một việc lớn cho Trung Quốc.
Ngay 6 tháng 3 cùng năm, Tổng thống Mỹ Theodore Roosevelt
mời ông tham dự dạ tiệc ở Nhà Trắng.
Tại buổi tiệc, Arthur kiến nghị với Roosevelt rằng
nên hoàn trả 20 triệu đô la tiền bồi thường chiến tranh cho Trung Quốc
dùng vào mục đích tăng cường tình hữu nghị,
đặc biệt là hỗ trợ sinh viên Trung Quốc sang Mỹ du học.
Roosevelt nghe xong thì vô cùng xúc động.
Sau đó, ông còn đặc biệt đọc các tác phẩm của Arthur
và cuối cùng quyết định làm theo đề nghị
hoàn trả hơn 11,6 triệu đô la cho Trung Quốc để tài trợ du học sinh.
Triều đình Nhà Thanh đã dùng khoản tiền này lập trường Đại học Thành Hòa.
Sau khi hoàn tất việc này, Arthur quay lại Trung Quốc,
tiếp tục đi nhiều nơi.
Ông qua đời ngày 31 tháng 8 năm 1932 tại Mỹ, thọ 87 tuổi.
Cả đời ông công hiến cho việc nghiên cứu Trung Quốc.
Trong số người phương Tây thời ấy, ông thuộc nhóm tiên phong hiếm hoi,
trải qua phong trào nghĩa hòa đoàn
mà vẫn có thể đóng góp lớn cho giáo dục Trung Quốc.
Ông được xem là một nhân vật mang tính huyền thoại, lấy đức bào án.
Sau khi nói về cuộc đời Arthur,
chúng ta hãy trở lại cuốn đặc tính người Trung Quốc.
Khi ấy, cuốn sách không được giới trí thức Trung Quốc ưa chuộng,
vì nhiều người cho rằng nó mang tính sủi nhục.
Tuy nhiên, Đại Văn Hào Lộ Tấn lại rất tán thường.
Lộ Tấn cho rằng mọi người Trung Quốc đều nên đọc cuốn sách này,
bởi Arthur viết rất thẳng thắn,
đề cập đến nhiều điều kỳ lạ trong xã hội Trung Quốc đồng thời
và những thói tật của người Trung Quốc,
đúng với chủ đề tính xấu dân tộc mà Lộ Tấn luôn quan tâm.
Vì vậy, những gì sắp nói có thể khá thẳng thắn.
Những khán giả nhạy cảm hoặc lo ngại xúc phạm Trung Hoa
xin cân nhắc trước khi xem nhé!
Trước hết, nói về bề ngoài.
Arthur cho rằng, người Trung Quốc trông rất giống nhau.
Họ thể được khắc từ cùng một khuôn.
Họ thường mặc áo xanh, ánh mắt đở đẫn.
Tất cả đều để cùng một kiểu tóc đuôi xam.
Cùng trang phục, cùng biểu cảm, hầu như không có cá tính rõ rệt.
Nhưng về mặt nội tài, ông cho rằng,
người Trung Quốc có một ưu điểm rất lớn.
Đó là cực kỳ chăm chỉ.
Ông nói rằng, ở Trung Quốc hầu như ít thấy người nhằn rỗi.
Dường như ai cũng bận rột.
Ông đưa ra nhiều ví dụ,
như phu xe Trung Quốc có thể chạy hàng trục dặm
chỉ để kiếm vài xu.
Chí thức gần như cả đời thi cử.
Nông dân thì làm việc quanh năm không dứt.
Cửa hàng thì mở cửa rất sớm và đóng cửa rất muộn.
Thậm chí Hoàng gia cũng chăm chỉ.
Khi Hoàng đế Trung Quốc vào chiều sớm,
trong khi các quốc vương châu Âu còn chưa thức dậy.
Những điều này với người Trung Quốc là tự nhiên,
nhưng người phương Tây thì khó hiểu.
Ông kể thêm,
người châu Âu xây nhà cao tầng bên sông Hoàng Phố để kinh doanh.
Mỗi sáng, người châu Âu còn chưa có động tĩnh,
thì người Trung Quốc đã ra phố.
Vài giờ sau, họ đã hoàn thành nửa ngày công việc,
trong khi người phương Tây lúc ấy mới chậm dãi đến chợ.
Tuy nhiên, dù khen sự cần cụ,
Arthur nhận thấy lao động của người Trung Quốc không được đền đáp xứng đáng.
Phần lớn người dân khi ấy sống trong cảnh nghèo cùng cực.
Người Trung Quốc khi ấy nghèo đến mức nào?
Ông mô tả rằng,
thức phẩm vô cùng thiếu thốn.
Chủ yếu chỉ có gạo, kê và ít rau đậu.
Chùng loại thì hạn chế.
Trong mắt người nước ngoài,
nhiều món ăn của người Trung Quốc kém chất lượng đến mức khó nuốt.
Thậm chí có những thứ phương Tây không ăn,
người Trung Quốc cũng ăn,
như ra súc chết hay chó.
Ông nói một người Trung Quốc mỗi ngày chỉ cần 2 xu cho tiền ăn,
trong khi người nghèo nhất ở Mỹ
chi tiêu gấp hàng chục lần con số đó.
Tuy nhiên,
người Trung Quốc có kỹ thuật nấu ăn tinh xảo,
có thể biến nguyên liệu thành món ăn ngon,
điều khiến ông rất thán phục.
Ông cho rằng,
người Trung Quốc hầu như không theo đuổi chất lượng sống,
quần áo không có túi,
không mặc đồ ngủ hay áo sơ mi,
nhà môn còn lạnh lẽo hơn nhà tù Mỹ.
Khi ngủ không để ý sự trật trội hay ổn ảo,
người nghèo rất nhẫn nhịn,
chỉ cần một miếng ăn là không than phiền.
Về người nghèo Trung Quốc,
ông nhận xét rằng,
khoảng cách giàu nghèo rất lớn,
người trí và kẻ ngu phân hóa rõ rệt,
nhưng lại sống lẫn lộn với nhau.
Họ gần như chưa từng biết thế giới ngoài bán kính mời dặm quanh nhà mình trông ra sao,
không rõ người bên ngoài sống thế nào,
ngay cả bản năng tò mò vốn có của con người dường như không tồn tại nơi họ.
Có thể họ biết cách một dặm có một người ngoại quốc sinh sống,
nhưng người ấy là ai, từ đâu đến, làm gì,
họ chưa từng có ý định tìm hiểu.
Ngoài bản năng mưu sinh,
họ gần như không biết gì khác.
Qua những mô tả của A Thơ,
ta có thể hình dung cuộc sống của người Trung Quốc khi ấy gian khó đến mức nào,
khác biệt một trời một vực so với phương Tây.
Vì vậy, mới nảy sinh ra một câu hỏi,
vì sao người Trung Quốc chăm chỉ như vậy,
mà vẫn sống trong cảnh cơ cực, nghèo khổ chiên miên?
Ở đây tôi xin giải thích sơ lược.
Khi người dân Trung Quốc dự kiến nghèo đói lâu dài vì suốt 2.000 năm,
họ luôn bị cuốn vào vòng nội quyền của nền kinh tế tiểu nông,
tức cạnh tranh khốc liệt trong phạm vi nhỏ hẹp, nguồn lực thì hữu hạn.
Hiện tượng này hình thành như thế nào?
Khi nhiều khán giả hẳn đã nghe đến nhận định rằng
các triều đại Trung Hoa đều thực hành chế độ tần,
bắt nguồn từ tư tưởng Pháp Gia.
Từ sau Tần Hán,
Trung Quốc luôn vận hành dưới sự kết hợp giữa Nho Gia và Pháp Gia,
thường được gọi là Ngoài Nho trong Pháp.
Cốt lõi của Pháp Gia là cương quốc nhược dân,
làm cho quốc gia mạnh, còn dân thì yếu.
Logic của nó khiến dân chúng luôn lọ Âu, nghèo túng.
Khi ấy, họ sẽ tôn trọng quyền lực
và quốc gia nhờ đó mà mạnh lên.
Pháp Gia cho rằng,
dân phải luôn vật lộn ở danh giới đủ ăn đủ mặc.
Như vậy, họ mới không suy nghĩ viển vông,
mới chuyên tâm lao động.
Toàn bộ hệ thống xoay quanh lợi ích của quân chủ.
Ngoài quân chủ gia,
mọi người khác đều giống như cây cỏ,
có thể cắt rồi lại mọc.
Còn Nho Gia thì giải quyết vấn đề tính chính danh của quyền lực quân chủ.
Thế là người Trung Quốc,
dưới áp lực cường quyền như vậy,
rơi vào vòng xoay nội quyền tầng đáy kéo dài không rứt.
Tuy nhiên, tư tưởng Pháp Gia cũng có nhược điểm rõ rệt.
Làm dân yếu có thể thuận tiện cho cai trị,
nhưng chưa chắc đã làm quốc gia mạnh.
Nếu không, nhà Thanh đã không suy yếu đến thế
và văn minh Trung Hoa cũng không tụt lại sau phương Tây.
Dẫu vậy, vấn đề thể chế chỉ giải thích một phần nguyên nhân khiến dân nghèo đói.
Nó chỉ là một trong những yếu tố khiến văn minh Trung Hoa tụt hậu.
Hệ thống do Tân Thủy Hoàng xây dựng có thể tồn tại hơn 2.000 năm.
Điều đó chứng tỏ Trung Quốc có đất cho nó sinh trường.
Nói cách khác, bộ máy ấy phù hợp với môi trường Trung Quốc.
Hoặc như một ngôi sao võ thuật từng nói,
người Trung Quốc phải được quản.
Tạm chưa bàn đến kết luận có đúng hay không.
Nếu đã nói đến việc người Trung Quốc cần bị quản lý bằng quyền lực mạnh,
vậy bản thân dân tộc này có những vấn đề gì?
Về câu hỏi này, A Thơ viết như sau.
Trước hết, ông cho rằng,
tuy người Trung Quốc chăm chỉ nhưng lại thiếu một số đức tính quan trọng.
Nổi bật nhất là thiếu thành tín.
Ông viết rằng, người Trung Quốc không nói sự thật,
đồng thời cũng không tin vào sự thật.
Muốn nghe được chân tướng từ miệng họ là điều vô cùng khó.
Không ai dám khẳng định mình là hoàn toàn hiểu rõ sự việc
khi giao tiếp với người Trung Quốc.
Có người luôn miệng đồng ý nhưng thực tế chẳng làm gì cả.
Đó là biểu hiện của sự lịch thiệp giả tạo và thói coi trọng bề ngoài.
Hai người Trung Quốc làm ăn với nhau thường lừa gạt lẫn nhau.
Lừa được thì coi như giao dịch thành công.
Trước cửa nhiều cửa hàng treo biển, thang thật, giá thật, không lừa khách.
Nhưng trên thực tế lại đầy dậy cân giả,
thước giả, thang giả, thậm chí là tiền giả.
Những điều ấy đã quá quen thuộc.
Tiếp theo là thiếu ý thức công cộng.
A Thơ viết rằng người Trung Quốc thường tỏ ra thờ ơ với tài sản chung,
thậm chí còn tìm cách chiếm làm của riêng.
Nhiều người đi lấy trộm gạch xanh trên tường thành, đá lát đường.
Có một trường hợp đặc biệt.
Tại một thành phố Cảng, toàn bộ gạch trên tường bao
của một nghĩa trang người nước ngoài bị nhổ sạch.
Vài năm trước đó, ở Kinh thành từng xảy ra một vụ trộm gây chấn động.
Đó là số lượng lớn ngói đồng trên một cung điện
trong tử cấm thành bị đánh cắp.
Đời sống thành thị có thể nhàn nhã, dễ chịu.
Nhưng đường phố lại trở nên chật trội vì các quầy hàng bày la liệt.
Có thường nhân đỗ xe ngựa ngay giữa đường để bốc giữa hàng.
Có nông dân chặt cây rồi để ngang lối đi.
Họ chỉ quan tâm đến mình, không để ý người khác.
Trừ khi Hoàng đế ra lâm, nếu không thì tiểu thương sẽ không dẹp hàng.
Mà sau khi Hoàng đế rời đi, họ lại quay về chỗ cũ, tiếp tục rào bán.
Hai bên đường ở nhiều thành phố Trung Quốc chất đầy đồ đạc.
Thợ thủ công dựng sạp bên đường.
Người mổ lợn, thợ cắt tóc, thợ mộc, người bán đồ ăn vật, thợ sửa thùng nước.
Thậm chí có phụ nữ vì sân nhà quá nhỏ mà mang chân màn ra phơi ngay ngoài phố.
Ở Trung Quốc, dường như mọi thứ đều có thể bày ra đường.
Về chuyện thiếu ý thức công cộng, những gì A Thơ nói thực ra không quá phong đại.
Xưa kia, việc dân thường lấy gạch trên tường thành quả thực khá phổ biến.
Cũng giống như ngày nay thì có người trộm dây điện hay biển báo.
Trong quan niệm của nhiều người Trung Quốc, phổ thiên chi hạ, mạc phi vương thổ.
Giới gầm trời này đều là đất của vua.
Đồ công thuộc về Hoàng đế, không lấy thì uổng.
Còn nếu công trình hư hỏng thì sao?
Người ta nghĩ tự khắc quan phủ sẽ lo, mình không cần bận tâm.
Đó cũng là ảnh hưởng của tư tưởng nhó ra.
Bất tại kỳ vị, bất mưu kỳ chính.
Không ở vị trí đó thì không bàn việc của vị trí đó.
Ngoài ra, A Thơ cho rằng, người Trung Quốc phổ biến thiếu tinh thần vị thà.
Ông viết rằng, ở phương Tây, nếu một người đi bộ trên đường,
thấy xe chở hàng còn chỗ trống, rất có thể sẽ được cho đi nhờ một đoạn.
Nhưng ở Trung Quốc, một người có thể đi bộ hàng trăm dặm,
mà chẳng bao giờ gặp chuyện tốt như vậy.
Khi du khách ở Trung Quốc, điều người ta cảm nhận sâu sắc nhất
là người lạ rất khó nhận được sự giúp đỡ.
Có một câu chuyện có thật như thế này.
Là một người ngoại quốc tốt bụng muốn áp dụng cách làm của phương Tây.
Khi đang ngồi xe ngựa trên đường, thấy một bà lão Trung Quốc đi lại khó khăn.
Ông liền dừng xe mời bà lên.
Khi hiểu được ý định của ông, bà lão lại cho rằng mình bị xúc phạm nặng nề.
Ngoài những điều trên, Arthur còn nói đến một số đặc chất khác khiến ông khó hiểu.
Trước hết là sự thiếu tin tưởng lẫn nhau.
Người Trung Quốc luôn nghi kỳ, phòng bị nhau.
Những người Hoa ở hải ngoại có lẽ cảm nhận rõ điều này.
Người ta thường nói ra nước ngoài,
điều cần đề phòng nhất lại chính là người đồng hương.
Bởi người Trung Quốc lừa người Trung Quốc.
Arthur viết rằng mỗi thành phố ở Trung Quốc đều có tường bao.
Nơi ở của dân thường cũng có tường và hàng rào.
Điều này hiếm thấy ở phương Tây.
Người Trung Quốc có định kiến với người nơi khác.
Người mới đến một địa phương thường bị coi là kẻ xấu.
Mua gì cũng bị bán đắt hơn người bản địa.
Người địa phương chặt chém người ngoại tỉnh là một quy tắc ngầm phổ biến.
Người phương Nam đến phương Bắc bị gọi là Nam Man.
Người phương Bắc đến phương Nam bị gọi là Bắc Lão.
Tức hai bên đều coi bên kia là kẻ màn dở.
Đáng chú ý, Arthur đánh giá rất cao người Sơn Tây.
Ông nói, những nhà ngân hàng giỏi nhất Trung Quốc đều là người Sơn Tây.
Có thể ví như người Do Thái của Trung Quốc.
Tuy vậy, họ vẫn bị trí diễu ở nhiều nơi,
gắn cho không ít biệt danh mang tính xúc phạm.
Tiếp đó, ông nói về sự thiếu tin tưởng đối với người nước ngoài.
Đã không tin người mình thì càng không tin người nước ngoài.
Nhiều nhà chuyên giáo phương Tây đến Trung Quốc làm việc thiện,
như cứu tế, nhận nuôi bé gái bị bỏ rơi.
Nhưng người Trung Quốc lúc ấy lại nghi ngờ họ có ý đồ xấu,
cho rằng họ nuôi trẻ để ăn thịt, hoặc sẽ đầu độc dân chúng.
Nguyên nhân của phong trào nghĩa hòa đoàn cũng bắt nguồn từ sự thiếu tin tưởng ấy.
Nếu xem lại các vụ án liên quan đến giáo hội trước và sau nghĩa hòa đoàn,
sẽ thấy phần lớn là phía người Trung Quốc sai trước.
Arthur cho rằng phương Tây có nhiều kỹ thuật tiên tiến đáng để học hỏi.
Người Trung Quốc tuy tò mò với sản phẩm của phương Tây,
nhưng lại không quan tâm đến nguyên lý khoa học hay y học đằng sau đó.
Họ thích hưởng thành quả hơn là học phương pháp.
Một số học giả Trung Quốc biết rõ mình lạc hậu so với phương Tây,
nhưng vẫn cho rằng khoa học, toán học phương Tây
thực ra là di sản tổ tiên Trung Hoa để lại.
Chỉ bị người phương Tây đánh cắp và phát triển mà thôi.
Tiếp theo là đặc điểm coi nhẹ tiêu chuẩn.
Arthur giải thích rằng việc thống nhất tiêu chuẩn đo lường
đã mang lại cho phương Tây một đời sống ổn định, tiện nghi.
Nhưng ở Trung Quốc điều đó không đạt được.
Chỉ cần tồn tại tiêu chuẩn kép đối với một sự vật
thì người phương Tây sẽ cảm thấy khó chịu.
Còn người Trung Quốc lại cho rằng chẳng có gì to tát.
Ở Trung Quốc xưa, tiền tệ, cân đong, thước đo
đều tồn tại hai hệ chuẩn.
Đơn vị đo lường rất hỗn loạn.
Cùng một cái đấu, nhưng ở địa phương khác nhau thì kích cỡ khác nhau.
Ngoài ra, việc tự ý đặt tiêu chuẩn cũng rất phổ biến.
Lấy ví dụ ngành muối độc quyền,
một cân lại chỉ bằng 12 lạng.
Người mua trả tiền cho 16 lạng,
nhưng thực tế chỉ nhận được 12 lạng.
Điều này không hề dấu giếm mà còn trở thành luật ngâm của ngành.
Người ta cho rằng đó không phải lừa đảo,
mà là quy tắc cũ ai cũng biết.
Sự thiếu chính xác tương tự cũng xuất hiện trong đò đạc ruộng đất.
Một mẫu ruộng ở nơi này là một mẫu,
nhưng ở nơi khác có khi chỉ tính bằng nửa mẫu.
Mỗi người có thể tự đặt tiêu chuẩn cho nhu cầu riêng.
Vì thế, xuất hiện nhiều cảnh người bán hàng trên phố
thay đổi các điểm cân trên đòn cân tùy theo khách.
Mỗi thường nhân ít nhất có 2 cái cân,
một để mua, một để bán.
Thực ra hiện tượng coi nhẹ tiêu chuẩn mà Arthur nói đến
vẫn khá phổ biến ngày nay.
Những người làm kinh doanh đều biết rằng
ở châu Âu, Mỹ và nhiều quốc gia phát triển
mỗi ngành đều có bộ tiêu chuẩn và luật chơi riêng.
Mọi người phần lớn sẵn sàng tuân thủ,
nhờ đó ngành nghề phát triển lành mạnh.
Còn ở Trung Quốc, dù cũng có đặt ra tiêu chuẩn
nhưng thường không được tôn trọng.
Từ an toàn thực phẩm, chế độ lao động
đến bản quyền, quyền tác giả
đều tồn tại tình trạng này.
Lâu dần, người ta thấy nghề nào
cũng có thể nhanh chóng bị làm hỏng
rồi rơi vào vòng xoáy cạnh tranh ác tính.
Sau khi nói về những vấn đề của tính dân tộc,
ta thử bàn đến nguồn gốc của chúng.
Thực ra, tính dân tộc là những đặc chất
chung hình thành từ nền văn hóa của một dân tộc
và trong văn minh Trung Hoa truyền thống
có một nhượng điểm lớn là mê tín.
A Thơ cho rằng, mê tín của người Trung Quốc
thể hiện ở sự pha trộn giữa vô thần và đa thần.
Không tôn giáo nào có thể hoàn toàn thống nhất Trung Quốc.
Trước hết, nói về đa thần.
Người Trung Quốc không hoàn toàn tin vào một tôn giáo
hay một vị thần duy nhất.
Phần lớn, người ta thờ thần
vì hy vọng nhận được lợi ích nào đó
chứ không phải xuất phát từ niềm tin thuần túy.
Nhò, Phật, Đạo hòa trộn vào nhau.
Một người hôm nay có thể cầu Phật,
ngày mai thì cầu Đạo.
Trong đời sống tinh thần,
nhò giá ảnh hưởng sâu sắc nhất.
Tuy nhiên, nhò giáo và tư tưởng nhò giá
không hoàn toàn giống nhau.
Tư tưởng nhò giá nói về đạo đức luân lý
như một lối mang tính đóng vai.
Còn nhò giáo là sự thơ phụng trời đất,
tổ tiên và khổng thánh.
Tư tưởng nhò giá có điểm đáng quý trong việc khuyến thiện
nhưng yêu cầu khá cao.
Ít nhất phải đọc hiểu Tứ Thư Ngũ Kinh,
hiểu nguyện ý nguyên thủy của khổng từ.
Trong khi đó, hơn 90% dân chúng xưa không biết chữ,
nên họ không tiếp cận được nhò học chân chính.
Vì vậy, người thật sự theo nhò học
thường là tầng lớp sĩ phu quản lại,
còn dân thường chỉ tiếp xúc
với những biểu hiện cứng nhắc, hơi hợt của nhò giá.
Chẳng hạn, coi trọng lễ nghi đến mức hình thức,
biến pháp lý thành giáo điều,
dùng lễ số phức tạp để phân chia đẳng cấp.
Thay chữ hiếu, bị hiểu thành phải sinh con nối dõi,
đứa trẻ sinh ra đã mắc nợ cha mẹ,
phải dùng cả đời để trả món nợ ấy,
cuối cùng trở thành công cụ của gia tộc.
A Thơ cho rằng, hiếu trong nhò giáo
thực chất là một hình thức của sùng bái Tổ Tiên.
Trong sùng bái Tổ Tiên,
người đã khuất được thần thanh hóa,
khiến tư tưởng con người bị trói buộc bởi quá khứ.
Ngoài Tổ Tiên, người Trung Quốc còn sùng bái tự nhiên.
Người xưa tin rằng,
chơi đất, núi sông, nguồn loài bay chạy
đều là hóa thân của thần linh.
Sùng bái Tổ Tiên và tự nhiên
đều là tín ngưỡng rất nguyên thủy.
Điều này cũng phổ biến ở Hàn Quốc,
Nhật Bản và nhiều quốc gia châu Á.
Còn phận giáo và đạo giáo ở Trung Quốc
giống như phần bổ trợ.
Thường chỉ khi gặp biến cô lớn,
người ta mới cầu thần bái Phật.
Tất cả những hình thức ấy,
sùng bái Tổ Tiên, sùng bái tự nhiên,
cầu thần bái Phật,
đều dựa trên đa thần luận.
Vậy còn vô thần thì sao?
Thực chất,
đó là thứ chúng ta hay gọi là huyền học.
Thứ cho đến ngày nay
vẫn ảnh hưởng sâu sắc đến người Trung Quốc.
Logic hành vi của người xưa
phần lớn dựa trên huyền học.
Chẳng hạn như kinh dịch,
được tôn là đứng đầu trong ngũ kinh,
ra đời vào thời Tây Chu,
cách đây khoảng 3.000 năm.
Người Trung Quốc cổ đại tin rằng,
kinh dịch có thể giải thích vạn vật trong thế gian.
Nhòa ra và đạo ra
đều chịu ảnh hưởng của nó.
Trong lịch sử,
quốc hiệu và niên hiệu của nhiều triều đại
cũng bắt nguồn từ kinh dịch.
Ví dụ như quốc hiệu của nhà Nguyên
được lấy từ Đại Tài Cản Nguyên trong kinh dịch.
Quốc hiệu nhà Minh
cũng xuất phát từ Ý Đại Minh trong đó.
Thế nhưng điều kỳ lạ từ xưa đến nay,
hầu như không mấy ai
thực sự hiểu hết cuốn sách này.
Bởi kinh dịch vốn được người xưa
dùng để bói toán,
tức dự đoán tương lai,
tránh hại tìm lợi,
cuối cùng đạt đến thiên nhân hợp nhất.
Đó chính là thứ gọi là huyền học.
Hàng nghìn năm giáo dục ở Trung Quốc
đều được xây dựng trên nền tảng huyền học.
Gần như mọi thứ trong xã hội cổ đại
đều có thể quy về huyền học.
Từ trung y,
xem bói, phong thủy, thiên văn
đến võ thuật.
Không ai có thể giải thích một cách hệ thống nguyên lý
thực sự của chúng là gì.
Tất cả đều được gói gọn trong câu
trí tuệ tổ tiên thâm sâu khó lường.
Trong huyền học có một khái niệm
gọi là thiên mệnh.
Người Trung Quốc tin rất mạnh vào điều đó.
Họ thường nói
sinh tử hữu mệnh, phu quý tại thiên.
Năm mười biết mệnh trời,
trong ưu minh ắt có thiên ý.
Cách nói này thoạt nhìn
rất giống với quan niệm về Thượng Đế
ở phương Tây, nhưng thực chất là
có sự khác biệt lớn.
Với người phương Tây, Thượng Đế là
một tồn tại cụ thể.
Thế giới vạn vật do Thượng Đế tạo ra.
Mọi việc đều do Thượng Đế an bài.
Còn trời trong quan niệm Trung Quốc
là một khái niệm mờ hổ,
không phải một cá nhân,
cũng không phải thần linh cụ thể.
Trời ở đây chủ yếu là chỉ vận mệnh
của con người.
Arthur cho rằng mê tín gây ra
hai vấn đề lớn.
Một là các tín ngưỡng quá hỗn tạp.
Con người quá thực dụng tỉnh táo
dẫn đến thiếu chất tự tinh thần.
Hai là mê tín khiến phẩm chất
đạo đức suy giảm.
Vậy mê tín của người Trung Quốc
khác gì với ky tô giáo phương Tây?
Vì sao ông cho rằng mê tín
làm giảm đạo đức?
Trước hết, thờ tổ tiên, thờ tự nhiên,
cầu thần bái Phật
đều có một điểm chung.
Tin rằng thần linh có thể mang lại lợi ích cho mình.
Còn huyền học thì nhằm tránh hại
tìm lợi, đạn đến thiên nhân hợp nhất.
Dù là vô thần hay hữu thần,
người Trung Quốc
quan tâm trước hết vẫn là lợi ích
và sự thỏa mãn của bản thân.
Ngoại trừ Phật giáo,
phần lớn không bàn nhiều đến linh hồn
hay sự sống sau cái chết.
Như lời khổng tử, vị tri sinh,
yên tri tử,
chưa hiểu sự sống, sao biết cái chết.
Đa số tầng lớp bình dân xưa
vì trình độ giáo dục thấp
cộng thêm mê tín,
nên chỉ trú trọng lợi ích cá nhân và tránh tai họa.
Khi ấy, phẩm chất đạo đức
tự nhiên bị hạ thấp.
Trong khi đó,
khi tô giáo nhấn mạnh ý thức cá nhân
còn người có linh hồn,
linh hồn do Thượng Đế tạo ra và là bất tử.
Người phương Tây
sống không chỉ thỏa mãn thân xác
mà còn để đi theo sự dẫn dắt của Thượng Đế
và linh hồn mình.
Theo A Thơ, đó là sự khác biệt lớn nhất
giữa người Trung Quốc và người phương Tây.
Trên đây là những bố tả chính
của ông về người Trung Quốc.
Về các hiện tượng xã hội cuối thời thành,
ông cũng viết rất nhiều.
Do quân khổ hạn chế ở đây,
tôi chỉ tóm lược.
Ông cho rằng xã hội Trung Quốc cực kỳ bảo thủ,
luôn ôm chặt tư tưởng Tổ Tiên,
nhận thức về kinh tế chính trị
thậm chí còn thua cả châu Âu
thời thập tự trình.
Người Trung Quốc không thích di cư
vì quê hương có mổ mạ Tổ Tiên.
Nhiều người cả đời chưa rơi khỏi làng mình.
Lý tưởng sống là như cây cỏ
bọc trên đất tổ, nở hoa
rồi tan lụi tại đó.
Mỗi gia đình cố thủ nơi Tổ Tiên
đã cắm rẽ, không muốn thay đổi.
Với người phương Tây
vốn thích phiêu lưu và mạo hiểm
thì điều này là khó hiểu.
Xã hội Trung Quốc đầy dẫy quan hệ thân tộc,
hệ quả của xã hội tông tộc.
Phụ nữ gần như không có địa vị.
Sau khi kết hôn, trở thành
người nhà chồng, thường bị mẹ chồng khắt khe.
Khi gặp thiên tai,
vợ con bị coi là gánh nặng.
Có người bán cả vợ con.
Phụ nữ chỉ khi được sinh con trai
mới cải thiện vị thế.
Á Thơ còn nói, xã hội đầy ác ý
với người trẻ.
Việc nặng nhất thì giao cho thanh niên.
Người hầu càng trẻ, càng phải làm việc cực nhọc.
Nhiều đứa trẻ vì không chịu
nổi áp bức mà bỏ nhà đi.
Theo quan điểm cá nhân của tôi,
đây là hiệu quả của tư tưởng nhỏ già.
Quân quân, thân thân,
phụ phụ, từ từ.
Không ở vị trí ấy thì không bàn việc ấy.
Con người sống như đang đóng vai.
Vậy đóng vai nghĩa là gì?
Không quan trọng bạn thực sự là ai,
mà quan trọng người khác nhìn bạn ra sao.
Phương Tây tin rằng
mọi người khi sinh ra đều bình đẳng.
Nhỏ già lại cho rằng
con người vốn không bình đẳng.
Trong ngũ luân, vua tôi,
cha con, vợ chồng, trường ấu,
bằng hiểu, chỉ có quan hệ bạn bè
là tương đối bình đẳng,
còn lại đều là quan hệ trên dưới.
Thế là người trẻ Trung Quốc
sống trong môi trường đầy áp chế.
Trong hoàn cảnh ấy, dù Newton hay Einstein
đầu thai vào Trung Quốc
cũng có thể bị trốn vùi.
Từ đó có thể thấy
xã hội cổ đại Trung Quốc tồn tại nhiều tề bệnh.
Ta thường nói
năm nghìn năm văn minh thâm sâu rộng lớn
nhưng cổ xưa không có nghĩa là hoàn toàn tốt đẹp.
Ngày nay
nhiều người cười Ấn Độ dùng nước sông Hằng
và phân bỏ chữa bệnh.
Nhưng trong Trung Y cũng có không ít
phương thuốc tương tự.
Trong mắt người nước ngoài, Trung Quốc cổ đại
chẳng khác gì Ấn Độ cổ đại.
Dĩ nhiên, những điều A Thơ viết
chỉ phản ánh người Trung Quốc cách đây hơn 100 năm.
Với tư cách người ngoại quốc
ông không thể hiểu toàn diện.
Ý nghĩa cuốn sách của ông nằm
ở chỗ cung cấp bồn góc nhìn bên ngoài
để suy ngẫm về lịch sử.
Còn đúng sai thế nào, mỗi người
có thể tự đánh giá.
Khách quan mà nói, văn minh Trung Hoa
không phải không có giá trị.
Như Hán tự, tiếng Hán, thơ ca,
hội họa đều đáng gìn giữ và phát huy.
Nhưng đồng thời
cũng cần đối diện những vấn đề tồn tại.
Chỉ như vậy,
văn minh Trung Hoa mới có thể tiến bộ.
Người nói tổ tiên vĩ đại
thì rất nhiều.
Nhưng có bao nhiêu người thực sự muốn quay về
thời Tần Thủy Hoàng để xây vạn lý trường thành.
Và video gần kết thúc rồi.
Các bạn hãy để lại bên dưới
phần bình luận là video hay quá
để tôi biết bạn đã xem hết video này nhé.
Một bình luận như vậy cũng là một cách
ủng hộ tinh thần rất nhiều cho đội ngũ làm kênh đấy.
Xin chân thành cảm ơn mọi người một lần nữa.
Còn bây giờ,
xin chào và hẹn gặp lại.
