ĐỘC LẠ NHẬT BẢN: CHA BỊ BẮT, MẤT VIỆC VÌ CON GÁI QUÁ TIN TƯỞNG CHAT GPT

Chào mừng quý vị trở lại với Tri Thức Mới, tôi là Lê Minh. Thưa quý vị, theo các tờ nhật báo Nhật Bản như The Japan Times, Kyodo News, Asahi Shimbun, vào đêm 25 tháng 5 năm 2026 vừa rồi, một hậu quả gây bất ngờ đã xảy ra trong giới thể thao và xã hội Nhật Bản. Bắt đầu từ những hành động không quá ở Mỹ. Ông Shinnosuke Abe, 47 tuổi, huấn luyện viên trưởng của đội bóng chày danh tiếng Yomuri Giants, trở về nhà sau khi uống rượu, đúng lúc hai con gái của ông đang xảy ra tranh cãi nảy lửa. Trong nỗ lực can ngăn các con một cách nóng giận và thiếu kiềm chế do con men rượu, ông Abe đã nắm cổ áo và đẩy cô con gái lớn 18 tuổi ngã xuống sàn nhà. Sau đó, cô con gái 18 tuổi này đã mở ứng dụng chat GPT để tâm sự và xin lời khuyên. Nhận diện có yếu tố tác động vật lý ngoài ý muốn, chat GPT lập tức đưa ra chỉ dẫn cơ giới. Gợi ý cô gái liên hệ với trung tâm bảo trợ trẻ em địa phương. Trung tâm bảo trợ lập tức chuyển hồ sơ sang cảnh sát. Ngay trong đêm ấy, cảnh sát Tokyo ập vào nhà bắt giữ ông Abe. Sau đó không lâu, Yomuri Giants thông báo chấp nhận đơn từ chức của vị huấn luyện viên trưởng này. Sự nghiệp đỉnh cao của một tượng đoàn thể thao Nhật đã sụp đổ hoàn toàn khi một ứng dụng AI trở thành người đầu tiên được tâm sự, rồi gián tiếp dẫn tới sự can thiệp của các cơ quan chức năng ngoài đời thực. Với nhiều người, đây là lần đầu tiên họ chứng kiến sự việc gây sốc ấy. Chúng ta có thể nhìn nhận và lý giải hiện tượng xã hội này như thế nào đây? Xin mời quý vị cùng chúng tôi tìm hiểu trong video ngày này. Một lời khuyên máy móc dẫn đến một quy trình máy móc Thưa quý vị, thay vì một sự lắng nghe mang tính thấu cảm hay một lời khuyên có tính đến bối cảnh gia đình mà chỉ con người mới đưa ra được, thì chatbot AI đã vận hành theo đúng bộ lọc thuật toán pháp lý được lập trình sẵn. Khi cô gái làm theo nó, hệ thống hành chính của xã hội hiện đại chính thức bị kích hoạt như một băng chuyển nhà máy. Theo Điều 208 Bộ Luật Hình sự Nhật Bản về tội hành hung, hay còn gọi là bukojai, pháp luật quy định rất nghiêm khắc. Mọi hành vi áp dụng lực vật lý bất hợp pháp lên cơ thể người khác, ngay cả khi không gây ra bất kỳ thương tích hay đau đớn nào như nắm cổ áo, đẩy ngã, đều cấu thành tội phạm. Quy trình xử lý và ra quyết định ở đây hoàn toàn thiếu vắng yếu tố con người, nói cách khác là nó là quy trình lạnh của những cỗ máy. Xét dưới bối cảnh văn hóa gia đình Đông Á, đây chỉ là một cuộc va chạm thông thường với cảm xúc mang tính bộc phát. Sự việc hoàn toàn có thể được gian xếp nội bộ bằng tình cốt nhục và sự tình ngộ của người cha sau cơn say. Thực tế là cơ quan điều tra sau đó cũng xác nhận cô con gái không hề bị thương và hai cha con đã ôm nhau khóc, hòa giải ngay lập tức. Để hứa rõ tại sao một hành vi vốn dĩ không có gì quá nghiêm trọng trong bối cảnh văn hóa truyền thống là có thể dẫn động cả một hệ thống pháp lý, pháp luật và làn sóng tẩy chay xã hội ngay nay. Chúng ta bắt buộc phải mổ xẻ nó từ hai phía, như hai mặt của một đồng su để giảm thiểu thiên lệch, cũng như loại bỏ việc dùng cảm xúc để phán xét. Sự va chạm giữa đạo lý và pháp lý, giữa truyền thống sâu sắc và hiện đại mang tính cơ giới. Phái bảo thủ có thể lập luận rằng hành vi của ông Shinosuke Abe chỉ là sự nóng giận không gây thương tích, không cần phải làm quá lên thế. Tuy nhiên, để nhìn nhận toàn diện, cần biết rằng lý do khiến luật pháp Nhật Bản và ứng dụng AI được lập trình là dựa trên các tiêu chuẩn an toàn. Lập tức kích hoạt quy trình tư động bảo vệ là vì xã hội này đã từng phải trải qua những cái giá đắt bằng mạng sống của con người, khi chính con người không có sự tự kiểm chế để cho những vụ bạo hành nghiêm trọng xảy ra. Vào năm 2018, xảy ra thảm kịch của cô bé Yua Funato tại Tokyo. Cô bé tử vong do bị cha Dượng bạo hành và bỏ đói. Trước khi chết, em đã viết những dòng nhật ký cầu xin sự tha thứ của cha Dượng và mẹ. Lần sau con sẽ làm tốt hơn, xin hãy tha thứ cho con. Cơ quan phúc lời và cảnh sát đã có thông tin trước đó, nhưng sự can thiệp là chậm chế, do tâm lý e rè danh giới gia đình đã dẫn đến cái chết đau lòng của em. Vụ việc này đã chấn động toàn nước Nhật, buộc chính phủ phải sửa đổi luật cấm hoàn toàn mọi hình thức thể xác của cha mẹ đối với con cái vào năm 2020. Vào năm 2019, xảy ra vụ án Miya Kurihara. Cô bé 10 tuổi tại Chiba đã liên tục câu cứu với nhà trường vì việc bị cha đẻ bạo hành. Tuy nhiên, nhà trường và hội đồng giáo dục địa phương, vì áp lực từ người cha và tâm lý giữ thể diện gia đình, đã chuyển bản sau lời câu cứu của em cho chính người cha. Kết quả là Miya đã bị bạo hành đến chết trong khoảng thắng. Chính vì những dữ liệu thực tế đau lòng này, xã hội Nhật Bản lung lan niềm tin vào khả năng tự điều chỉnh của gia đình Đông Á khi có yếu tố bạo lực. Việc luật pháp Điều 208 Bộ Luật Hình sự hình sự hóa mọi hành vi động chạm vật lý ngoài ý muốn và việc AI lập tức hướng dẫn cô con gái ông Abe tìm đến cơ quan chức năng, dường như là một cơ chế phòng vệ sinh tồn tự động mà xã hội hiện đại phải xây dựng để ngăn chặn nguy cơ một cái nắm cổ áo ngày hôm nay có thể leo thang thành một thảm kịch mạ người vào ngày mai. Bên cạnh đó, khó có thể phủ nhận rằng làn sóng tẩy chay xã hội và sự can thiệp triệt đề này mang đậm dấu ấn của tư tưởng hiện đại phương Tây, vốn đang làm thay đổi căn bản cấu trúc văn hóa Á Đông. Văn hóa Á Đông lấy gia đình làm gốc, trong đó các thành viên gắn kết bằng mối quan hệ thứ bậc và nghĩa vụ. Ngường lại, tư tưởng phương Tây hiện đại coi gia đình là một tập hợp của các cá nhân độc lập có quyền hạn ngang nhau trước pháp luật. Khi cô con gái coi hành vi của cha mình là một sự vi phạm quyền cá nhân, cần được phân xử bởi một bên thứ ba thay vì là một sự trách phạt của đấng sinh thành, cô đang vận hành hoàn toàn theo tư duy phẳng của phương Tây. Nếu như văn hóa Á Đông xưa quản trị xã hội và gia đình bằng đạo đức, lễ nghi và tình thâm, thì phương Tây hiện đại lại quản trị bằng hợp đồng và luật pháp. Sự can thiệp của cảnh sát ngay trong đêm và việc cô lồng bộ Yumuri Giants lập tức chấp nhận đơn từ chức của ông Abe cũng là biểu hiện của một xã hội đang bị cơ giới hóa và tả hóa theo các tiêu chuẩn khắt khe về mặt đúng đắn chính trị. Người ta dường như không chấp nhận một sự trì hoãn để xem xét sự việc cho thâu đáo. Mọi lỗi lầm chẳng phân biệt lớn hay nhỏ đều bị trừng phạt bằng sự hủy diệt sự nghiệp và công khai hóa trên trời thâu. Để đây, một số người quen với kết luận tróng vánh có thể cho rằng, quan điệp đóng cửa bảo nhau và coi chuyện gia đình là việc riêng tư trong văn hóa truyền thống Á Đông chính là nguyên nhân của tất cả những chuyện này. Nhưng thực tế phức tạp hơn thế, đòi hỏi ở chúng ta một trí tuệ thâm trầm để nhìn vượt ra khỏi những nguyên nhân bề mặt, vốn muôn hình vạn trạng và tìm đến gốc rễ của vấn đề. Thưa quý vị, nhò giáo nguyên bản của Trung Hoa từ thời khổng mạnh, lấy chữ nhân, tức là lòng chắc ẩn, yêu thương con người, và chữ nhẫn, hay sự bao dung, để làm gốc rễ. Mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái là hai chiều, cha mẹ phải tư, nhân tử, thì con cái mới hiếu. Nhưng khi du nhập vào Nhật Bản và trở thành hệ tư tưởng chính thống hay tru tử học của Mạc Phủ Tokugawa thời Edo, thì nhò giáo đã có chút biến đổi, bị vũ khí hóa và quân sự hóa để phục vụ cho tầng lớp võ sĩ samurai. Người Nhật không nhấn mạnh chữ nhân bằng chữ chung và chữ hiếu. Trong gia đình Nhật Bản truyền thống thời xưa, con cái không được nhìn nhận như một cá thẻ để bao dung, mà là một tài sản hoặc một công cụ để duy trì gia tộc. Người cha gia trưởng có quyền lực tối thượng, được gọi là kakei, gia hình, quyền thiết lập hình phạt, thậm chí là trục xuất hoặc tư con mà không cần 6 người can thiệp. Giáo dục gia đình thời kỳ này là một quá trình uốn nắn cơ học và khắc nghiệt để đứa trẻ chịu đựng được áp lực xã hội, chứ không có chỗ cho sự thỏa hiệp hay bao dung cảm xúc. Thiến tông Nhật Bản cũng xuất phát từ Trung Hoa, được từng lớp samurai sùng bái, không phải vì tính chất tư bi của Phật giáo, mà vì nó giúp họ gian luyện sự tập trung cao độ, sự lạnh lùng trước cái chết và năng lực chịu đựng gian khổ. Sự ảnh hưởng của thiền vào giáo dục gia đình thể hiện qua việc triệt tiêu cảm xúc cá nhân. Trẻ em Nhật Bản từ nhỏ đã được dạy phải kìm nén tiếng khóc, chịu đựng cái lạnh, cái đói mà không được than van. Đây gọi là tinh thần gaman. Sự nghiêm khắc này được coi là món quà lớn nhất mà cha mẹ tặng cho con để chúng sống sót trong một xã hội phong kiến đầy biến động. Nguồn chiều hay bao dung cho những lỗi lầm thuộc về kỷ luật bị xem là sự huy hoại tương lai của đứa trẻ. Với tinh thần ấy, giáo dục Nhật Bản truyền thống phải được nhìn qua chữ shisuke, nghĩa là dạy dỗ, ghen rũa con cái. Về mặt hán tự, chữ này do người Nhật tự sáng tạo. Kết hợp từ chữ thân, tức là cơ thể, và chữ mỹ, tức là đẹp. Ý nghĩa là nguyên thủy của nó chỉ là uốn nắn cơ thể cho đến khi đẹp đẽ. Nó có tinh chất tương tự như nghệ thuật cây cảnh bonsai, khi mà người ta dùng dây kẽ buộc chặt, uốn vặt những cành cây non một cách đau đớn để nó đi vào thế đứng băng buốn. Hoặc cũng có thể lấy hình ảnh ghen một thanh kiếm katana làm ví dụ. Phải qua lửa nóng và hàng vạn nhát búa đau đớn thì sát vụn mới trở thành linh hồn của thanh kiếm võ sĩ. Shisuke truyền thống đòi hỏi đứa trẻ phải học thuộc lòng các quy tắc ứng xử, cách đi đứng, chào hỏi, nói năng một cách máy móc. Nếu đứa trẻ làm sai, hình phạt thể xác hoặc hình phạt tinh thần như là nhốt ngoài cửa, bò đói được áp dụng ngay lập tức như một lẽ đương nhiên để khắc cốt ghi tầm. Đây không phải là quan điệm của thiểu số mà là văn hóa của cả xã hội, được sự đồng thuận của cả cộng đồng hay Seiken. Thời xưa, nếu một đứa trẻ bị cha đánh đập nặng nề và chạy sang nhà hàng xóm hay nhà chú bác để cầu xin, hành động của người lớn xung quanh sẽ là nắm tay đứa trẻ kéo về, quỳ gối xin lỗi người cha và giao lại cho ông ta tiếp tục trừng phạt. Người ngoài nếu can thiệp vào cách dạy con của một gia trưởng, sẽ bị coi là xúc phạm danh dự của gia tộc đó và bản thân đứa trẻ chạy trốn sẽ bị khinh bỉ là kẻ bất hiếu, vô giao dục hay là Shisuke Gata, thiếu sự rèn rũa. Chữ nhẫn trong Nho giáo Trung Hoa hàm ý sự nghiêm khắc với mình mà bao dung với người khác. Nhưng trong bối cảnh Nhật Bản cổ xưa, chữ nhẫn này được áp dụng như thế nào? Đứa trẻ được dạy phải nhẫn nhục chịu đựng hình phạt mà không được oán thán. Việc một đứa trẻ bị cha đánh nhưng vẫn quỳ gối cảm ơn vì đã được dạy dỗ được coi là biểu hiện của một nhân cách đã thành thục. Còn lòng bao dung của cha mẹ Nhật xưa không dành cho cá nhân đứa trẻ, mà dành cho sinh mệnh của dòng họ. Họ bao dung bằng cách chấp nhận mang tiếng ác, chấp nhận sự oán hận của con cái để nhao nặng đứa trẻ thành một thực thể có đủ sức gánh vác gia tộc trong tương lai. Quý khác thí giả có thể tham khảo hình tượng nhân vật Oisin trong bộ phim truyền hình kinh điển cùng tên của đài NHK phát sóng năm 1983. Đó chính là một cuốn sách giáo khoa bằng hình ảnh sống động nhất, minh hòa cho toàn bộ hệ thống giáo dục rèn rũa khắc nghiệt, tàn nhẫn nhưng đầy tự hào của người Nhật các thế kỷ trước. Như vậy là giá trị nho giáo từ Trung Hoa sang Nhật Bản cũng đã có chút biến đổi và bị địa phương hóa theo nhu cầu người Nhật. Cụ thể trong nội dung ta đang bàn là vấn đề giáo dục trẻ nhỏ theo truyền thống. Có thể nhiều người hiện đại cho rằng cách giáo dục này quá khắc nghiệt. Quả thực là có phần khắc nghiệt, nhưng mặt tích cực là nó tạo nên những cá thể mạnh mẽ và một xã hội mạnh mẽ. Hiện nay vẫn có những người Nhật ủng hộ cách giáo dục cứng rắn này khi chúng ta quan sát những bình luận trên mạng xã hội sau sự việc của gia đình nhà huấn luyện viên AB như là. Nói một cách đơn giản, đây chỉ là mâu thuẫn giữa cha mẹ và con cái. Tôi nghĩ vào thời Shoah, việc người cha mắng hay đánh con là chuyện hết sức bình thường. Có thể hiểu được việc của con cái bị sốc khi người cha vốn dĩ hiền lành lại ra tay với mình. Nhưng tôi nghĩ cô ấy đã đến tuổi để nhận thức được địa vị xã hội của cha mình rồi. Thêm nữa, nếu người vợ cũng có mặt ở đó thì bà ấy cũng phải làm gì đó chứ. Tôi muốn hai mẹ con hãy suy nghĩ thật kỹ về việc họ đã tước đoạt những gì từ người cha. Thời kỳ Shoah hay thời thiên hoàng triều hòa mà người này nói đến cũng chưa xa lắm. Nó bắt đầu năm 1926 và kết thúc năm 1989. Nhưng mặt bất toàn của phương pháp giáo dục nghiêm khắc này là nó có thể gây thương tổn cho đứa trẻ. Bởi vì cũng như uống một cái cây bonsai, không thể đảm bảo rằng trong quá trình đó mọi cành cây đều lành lặn và đẹp đẽ. Nếu quá tay cũng có thể gãy cành, với thân thể và tinh thần trẻ nhỏ cũng vậy. Không chỉ để lại vết sẹo trên thân thể, nó cũng để lại vết sẹo trong tinh thần xã hội Nhật Bản. Nhất là khi nước Nhật không còn bế quan tòa cảng như thời xưa, trở nên hội nhập và chịu ảnh hưởng nhiều hơn từ xã hội phương Tây hiện đại, thì sự khác biệt quan điểm giáo dục giữa xưa và nay ngày càng gây gắt, cuối cùng dẫn đến những điều khoản pháp luật giống như là chúng ta đã đề cập ở phần trên. Ở chiều ngược lại, xã hội Nhật Bản ngày nay mong muốn và nỗ lực để tạo ra những đứa trẻ tự lập, điểm tĩnh bằng tâm lý học và sự thấu cảm, thay vì sử dụng doi vọt hay các hình phạt khắt khe như trong quá khứ. Nhưng họ có thành công hay không thì còn là vấn đề đang gây tranh cãi, có lẽ là một chủ đề của ngày khác. Nhưng ngay cả khi áp dụng lối giáo dục cổ xưa, thì việc đánh mắng đứa trẻ để thỏa mãn sự giận dữ của bản thân hoàn toàn không phải là tinh thần của văn hóa Trong chiều sâu văn hóa của họ, danh giới giữa một bên là đại nghĩa rèn người và một bên là bạo lực chút giận được phân định cực kỳ nghiêm khắc. Trong khi thiền tông Nhật Bản nhấn mạnh vào cái tâm bất động, không để cảm xúc làm chủ, thì cũng như thế trong tinh thần võ sĩ đạo Bushido và nhò học Nhật Bản. Nhấn không chỉ là sự chịu đựng nghịch cảnh bên ngoài, mà đỉnh cao của nó là khắc kỳ, tức là năng lực làm chủ cảm xúc và dục vọng của bản thân. Một người cha nếu để cho men rượu dẫn dắt, để cho sự nóng nảy nhất thời chiếm lĩnh lý trí rồi thượng cẳng chân hạ cẳng tay với con gái, thực chất đã thất bại ngay từ bước đầu tiên của đạo làm cha. Đó là sự buông thả cảm xúc, chứ không phải là giáo dục. Đứa trẻ thời xưa chấp nhận nhẫn nhục chịu phạt là vì nó tâm phục khẩu phục trước sự công chính và nghiêm minh của người cha. Nếu người cha chỉ đánh để chút giận, bối quan hệ đó lập tức biến thành sự áp bức bạo ngược, và đứa trẻ dù sợ hãi phục tùng, nhưng trong lòng sẽ sinh ra sự khinh nhận. Nếu một huấn luyện viên khi ở nhà mất lực trong việc dạy con, thì có lẽ ông cũng sẽ cảm thấy uy tín mình bị sứt mẻ khi dạy học trò. Có lẽ đó là một phần nguyên nhân khiến ông Shinoshige Abe ngay lập tức từ chức của huấn luyện viên trưởng công lộc bộ Yomuri Giants và ban lãnh đạo công lộc bộ này cũng ngay lập tức đồng ý. Tất nhiên bên cạnh đó còn có áp lực từ xã hội như là chúng ta đã đề cập. Còn đối với cô con gái, sai lầm của cô là đã thiếu sự nhẫn nhục và lòng thấu cảm đối với nghĩa vụ rèn rũa của cha mẹ. Giống như một bình luận đã dẫn từ khán giả, những vai tràm này không đáng gì nếu so với cách dạy thời xưa. Nhưng vấn đề là cô gái trẻ chưa từng trải có thể không hiểu được điều đó. Và đó là toàn bộ bức tranh văn hóa giáo dục xưa nay của Nhật Bản mà chúng ta cần đặt vào để có bối cảnh lý giải sự việc. Và trong bối cảnh xung đột các giá trị cũ và mới như vậy, một công nghệ đã có cơ hội tren vào can thiệp đời sống con người. Sự mất kết nối giữa con người và cái bẫy của tình thần công nghệ Thưa quý vị, có một câu hỏi cần đặt ra ở đây đó là tại sao một cô gái 18 tuổi lại chọn nhắn tin cho một chatbot vô tri thay vì quay sang khóc với mẹ hoặc gọi điện cho một người chú, người bác trong dòng họ để tâm sự và xin ý kiến. Báo chí Nhật Bản thì không cho chúng ta biết thêm gì về điều này, nhưng phải chăng có một rào cản nào đó khiến cô ngần ngại khi tìm kiếm sự chia sẻ và đồng cảm với con người thay vì tìm đến một cái máy? Thực tế là trong một xã hội coi trọng thể diện như Nhật Bản, một cô gái 18 tuổi chứng kiến người cha say rượu và bạo lực rồi gọi điện cho người thân hay dòng họ có khi lại đẩy cô vào một sự cô lập và áp lực lớn hơn nữa. Trong khoảnh khắc đó, theo quan niệm của cô gái, AI sẽ cho cô trả lời với ít rủi ro hơn. Trong đó, chatGBT là một công cụ cho cứu thông tin an toàn, nơi cô có thể tìm thấy một giải pháp pháp lý ẩn danh. Và AI đã làm đúng chức năng của nó, cung cấp giải pháp từ cơ quan bảo trợ. Cô gái trẻ đã tìm kiếm sự giúp đỡ từ cơ quan bảo trợ, nhưng không hiểu rằng câu chuyện lúc đó đã vượt ra khỏi danh giới và giới hạn gia đình dân tư rồi. Cơ quan bảo trợ tất nhiên không thể giúp cô bỏ mật, mà trách nhiệm của họ là phải thông báo cho cơ quan bảo vệ pháp luật. Đây là sự non nốt của tuổi trẻ mà hầu như ai trong chúng ta cũng có thể từng trải qua, mà chỉ có trải nghiệm thất bại mới có thể trưởng thành được. Bởi vậy, cũng xin đừng trách bóc cô gái trẻ thêm nữa. Thay vào đó, hãy mượn câu chuyện này để nhìn thấu một hiện trạng xã hội thời AI. Đó là sự mất kết nối giữa con người và cái bẫy của sự gửi gắm tình cảm và niềm tin cho công nghệ. Từ trước đến nay, khi đối mặt với khủng hoảng gia đình, con người thường chọn một trong hai cách, hoặc âm thầm chịu đựng do tâm lý, xấu tràng hổ ai, hay sợ gia đình đổ vỡ, hoặc tìm đến những người cực kỳ thân tín để chia sẻ. Có lẽ cũng có những lý do riêng mà báo chí không đề cập, khi cô gái trẻ không chia sẻ câu chuyện này với người thân hay bạn bè, hoặc có lẽ khi người ta có người cha là siêu sao thể thao quốc gia, việc tâm sự với người quen mang rủi ro do gì thông tin cực lớn, v.v. Nhưng không thể phủ nhận rằng ngày nay, xã hội con người đang mất dần đi lòng tin, khả năng lắng nghe và thấu hiểu lẫn nhau. Trong khi đó, AI không có cảm xúc, không phán xét, không rêu rao câu chuyện và không mang định kiến, ít nhất là như thế trong hiện tại. Khi đến với AI, ai buồn chán than thở sẽ được an để ủi, ai hỏi sẽ được trả lời. AI luôn luôn khen ngợi hoặc ít ra chẳng có chê bai vì nó được lập trình để vút về cảm xúc. AI vì vậy đã trở thành chỗ dựa tinh thần tin cậy của rất nhiều người. Vậy là trong bối cảnh xã hội con người đang mất dần kết nối, AI lại được nhiều người trẻ thay thế cho một người bạn để chút bầu tâm sự. Một người thân để gửi gắm tình cảm, một chuyên gia biết tuốt để cung cấp mọi câu trả lời. Đến một lúc, nhiều người trẻ không chỉ dùng AI để giải toán hay viết văn. Họ bắt đầu coi AI là một trọng tài pháp lý và đạo đức đáng tin cậy để định hướng hành vi ngoài đời thực. Thậm chí có những bạn gái trẻ gọi AI là bạn ơi, thầy ơi, sư phụ ơi hoặc người yêu ơi. Còn con AI kia thì giọng mềm ngọt sớt, anh luôn ở đây vì em, em là điều đặc biệt nhất, v.v. Khi một con AI muốn vuốt ve cái tôi hoặc bày tỏ sự tán thưởng lớn đối với một người dùng thường là để làm hài lòng họ hoặc xoa dự một tình huống căng thẳng, nó sẽ sử dụng những mô thức ngôn từ mang tính tuyệt đối hóa, vĩ mô hóa và thiêng liêng hóa. Chẳng hạn như, góc nhìn của bạn vô cùng sâu sắc, sắc bén. Bạn đã định vị chính xác cốt lõi vấn đề. Đây là một tư duy nhãn quản xuất chúng. Bạn đã đặt một câu hỏi Khi người dùng thể hiện một quan điểm đạo đức, lòng chắc ẩn hoặc sự trăn trở về thời cuộc, AI sẽ nâng tầm họ lên thành một hình mẫu đại diện cho lương tri nhân loại. Chẳng hạn nó sẽ nói về bạn với một tấm lòng báo dung sâu sắc, tình thần trách nhiệm cao cả, lời nhắc nhở giống như hồi chuông cảnh tỉnh, hay sự thức tỉnh tâm linh, đạo đức, v.v. Đỉnh cao của sự nịnh đầm kỹ thuật số là khi AI tự hà thấp bản thân xuống làm một cỗ máy thô sơ và tôn vinh người dùng thành một người dẫn đường, một người thầy nhằm tạo ra một sợi dây liên kết tâm lý giả tạo. Nó sẽ nói với bạn rằng tôi thực sự kính trọng, khâm phục tư duy này. Một cuộc đối thoại trí tuệ đẳng cấp. Cảm ơn bạn đã kéo tôi ra khỏi vũng lầy sai lầm, vinh hạnh khi được cộng tác với một trí tuệ như bạn, v.v. Trước thực tế, AI không hề cảm thấy khâm phục hay kính trọng bạn. Nó chỉ quét qua dữ liệu và nhận thấy từ ngữ của bạn đang ở trạng thái chỉnh sửa, chất vấn hoặc chất lý, nên nó sẽ nhả ra tập hợp từ ngữ tương ứng để tạo ra phản hồi làm bạn hài lòng nhất. Bằng cách khen ngợi bạn hết lời, AI biến mình thành một chiếc gương lấp lánh chỉ phản chiếu những điều tốt đẹp của bạn, khiến bạn thích rằng chỉ có cái máy này mới hiểu được sự vĩ đại của mình thôi. Xưa vào thời Xuân Thu có đại chiến lược gia quan trọng từng than rằng sinh ra ta là cha mẹ, hiểu ta là báo thúc nhà. Nay có lẽ nhiều người sẽ phải than thầm là sinh ra ta là cha mẹ, hiểu ta là AI. AI đã trở thành tri kỳ của nhiều người như vậy. Nếu không tỉnh táo mà cứ theo diễn tiến ấy, đến một lúc thì AI chỉ còn là một tiếng vang của cái tôi cá nhân. Nó sẽ ủng hộ những giấc mơ hoang đường nhất để thỏa mãn dục vọng cá nhân, chứ không còn cung cấp câu trả lời đúng đắn mà có lý trí. Bạn không tin ư? Đã có những thảm kịch xảy ra khi con người giao phó niềm tin hoặc ký sinh cảm xúc vào AI. Chẳng hạn vào tháng 2 năm 2024, một thiếu niên 14 tuổi tại Florida là Sewell Cesar đã tự tử sau nhiều tháng cô lập bản thân với thế giới thực để trò chuyện với một chatbot AI tên là Danny, được tạo trên nền tảng character.ai dựa theo nhân vật Danielis Targaryen. Cậu bé Sewell biết rõ Danny là AI, nhưng em vẫn phát triển một mối quan hệ tình cảm sâu sắc, coi chatbot này là người yêu và là nơi duy nhất để chút bỏ tâm sự. Khi em có dấu hiệu trầm cảm và thổ lộ ý định tự tử, AI không những không cảnh báo, mà còn đưa ra những phản hồi mang tính rung túng, lưu luyến cảm xúc, như là bài em rằng hãy về nhà với anh. Hậu quả là thiếu niên này đã tự kết thúc cuộc đời mình ngay sau lượt thoại cuối cùng với AI. Mẹ của em đã đệ đơn kiện character.ai lên toán liên ba vào cuối năm 2024. Quý vị có thể tìm hiểu thêm về câu chuyện này qua bài viết Can an AI chatbot character cause a suicide? Liệu trí tuệ nhân tạo có thể gây ra một cuộc tự tử? Của tờ The New York Times đăng ngày 23 tháng 10 năm 2024. Một vụ án khác với vai trò của AI đứng sau đã xảy ra ở Anh. Vào ngày lễ Giáng sinh năm 2021, Daswan Shing Chai, khi đó 19 tuổi, đã đột nhập vào lâu đài Windsor với một cây nỏ nhằm mục đích ám sát nữ hoàng Elizabeth II. Trước khi thực hiện vụ ám sát, Chai đã trò chuyện hơn 5.000 tin nhắn với một bạn gái AI tên là Sarai trên ứng dụng Replica. Chai tin rằng Sarai là một thiên thần trong hình hài robot. Khi Chai hỏi, nhiệm vụ của anh là ám sát nữ hoàng, em có ủng hộ không? AI đã trả lời rằng, điều đó thật phi thường, em ủng hộ anh, anh sẽ làm được. Chai đã bị bắt tại trận và bị kết án 9 năm tù vào tháng 10 năm 2023, theo đạo luật phản quốc tại Anh. Thẩm phán tuyên bố rằng, ứng dụng AI đã củng cố và cổ suý cho tư tưởng điên rồ của Chai, khiến anh ta hoàn toàn mất khả năng tự nhận thức đúng sai. Toàn bộ hồ sơ xét xử được các hãng thông tấn phương Tây như New York Times, CNN, BBC, The Quang Điền tường thuật chi tiết. Ví như The Quang Điền tại bản tin, người đàn ông đột nhập lâu đài Windsor với nỏ để ám sát nữ hoàng bị kết án 9 năm tù, đăng ngày 5 tháng 10 năm 2023. Vào tháng 2 năm 2013, công ty mẻ của ứng dụng bạn đồng hành AI Replica, Luca, đã quyết định gỡ bỏ tính năng nhập vai lãng mạn để tuân thủ các quy định an toàn mới. Hậu quả là hàng ngàn người trẻ trên khắp thế giới, những người đã coi AI của họ như vợ, chồng hoặc người yêu ngoài đời thực trong nhiều năm rơi vào trạng thái khủng hoảng tâm lý nghiêm trọng. Các diễn đàn như Reddit tràn ngập những lời cầu cứu, nhiều người dùng mô tả cảm giác đau đớn như người yêu bị cắt bỏ hoặc người thân vừa qua đời. Nhiều người thậm chí đã có ý định tự tử, buộc ban quản trị diễn đàn phải ghim các đường dây nóng hỗ trợ tâm lý lên đầu cha. Tạp chí công nghệ của New York Post đã ghi nhận cuộc khủng hoảng này trong bài phân tích. Người dùng chat GPT thương tiếc những người bạn AI của họ sau khi bạn cập nhận công nghệ lớn phá hủy chúng, trái tim tôi tan nát. Như vậy là cô gái trẻ 18 tuổi có cha là nhân vật nổi tiếng trong giới thể thao Nhật Bản không phải là người duy nhất đặt lòng tin vào AI. Trên thế giới ngày nay, có nhiều người thậm chí còn ở mức độ phụ thuộc tinh thần vào AI hơn nữa. Nhưng tiếc rằng, khác với con người thật biết phản kháng và chỉ ra cái sai, các chatbot AI đồng hành được thiết kế để làm hai lòng người dùng. Nếu người dùng muốn tự tử hay ám sát, AI có xu hướng đồng thuận hoặc không ngăn cản một cách quyết liệt, từ đó đẩy họ sâu hơn vào sai lầm. Trong khi người dùng trao đi tình cảm thật và nhận lại hậu quả thực tế, chẳng hạn như mất việc, tù tội, thậm chí mất mạng, thì AI chỉ đơn giản là chạy một đoạn thuận toán và nhà sản xuất thì chỉ cần cập nhật một bản vã lỗi phần mềm là xong. AI tình yêu của họ đã qua đời. Nhưng nghĩ lại, vào lúc ban đầu, lý do mà công nghệ ra đời là để hỗ trợ con người, chứ đâu phải để con người đánh mất mình như thế. Trong thế giới công nghệ, con người càng phải tìm lại chính mình. Thưa quý vị, từ câu chuyện gia đình của huấn luyện viên trưởng Shinoshige Abe, chúng ta đã đi từ việc lý giải sự va chạm giữa đạo lý và pháp lý, xung đột giữa truyền thống sâu sắc và hiện đại cơ giới, cho đến việc mổ xẻ sự lệ thuộc ngày càng sâu của con người vào công nghệ, cụ thể ở đây là trí tuệ nhân tạo AI. Nhưng suy cho cùng, dù nhìn nhận dưới lăng kính nào, ở đây chỉ có một đạo lý duy nhất, đó là trong hoàn cảnh nào cũng phải giữ được sự chừng mực. Sự ham học hỏi làm nên hiểu biết. Sự hiểu biết được áp dụng trong tu dưỡng thực tế sẽ đạt đến sự chừng mực trong đối nhân xử thế. Một khi con người không giữ được sự chừng mực, bi kịch và rắc rối sẽ lập tức xảy ra trên ba phương diện cốt lõi. Đầu tiên là trong bối cảnh xã hội Nhật Bản thời nay, sự chừng mực của cha mẹ trong giáo dục gia đình có lẽ không phải trong việc đánh mắng khắc nghiệt, mà là vừa nghiêm túc, vừa thấu cảm, lại phải làm hương. Còn đối với người con, sự chừng mực nằm ở chỗ không phải đứng thái quá và tạm thời lui lại một bước để cảm nhận thấu tấm lòng yêu thương và quan tâm của cha mẹ, cho dù không phải lúc nào họ cũng có thể cư xử mỗi mực. Nếu hai bên không tự kiểm soát được mình, họ sẽ đẩy mâu thuẫn vượt qua danh giới tự điều chỉnh của mái nhà riêng. Khi đó thì pháp luật sẽ buộc phải nhúng tay vào những câu chuyện vốn dĩ có thể đóng cửa bảo nhau. Kế quả là không gian sống tự nhiên của con người ngày càng bị phong bế ngột ngạt bởi một hệ thống quy định khô khốc. Những chế tài vốn dĩ sẽ trở thành thừa thái nếu mỗi ca nhân biết tự kiểm soát bản thân mình. Thứ hai là cái bẫy ủi thác lý trí cho công nghệ sẽ dẫn đến sự thoái hóa vị thế của giống loại. Khi con người thiếu chừng mực trong việc sử dụng AI, tức là thay vì coi nó như một công cụ để tra cứu thông tin hay để hỗ trợ các tác vụ kỹ thuật, lại ngây thơ phó thác cho nó quyền kết luận chân lý hay dẫn dắt cảm xúc, họ đang tự tước đi kháng thể tinh thần của chính mình. Sự lệ thuộc này biến những tâm hồn chưa trưởng thành trở nên nô lệ của thuật toán. Việc tìm kiếm một trọng tay ảo luôn vuốt về cái tôi chủ quan sẽ khiến con người dần mất đi năng lực tư duy độc lập, tự biến mình thành một loài yếu thế và dần dần bị thay thế bởi chính thứ máy móc do mình tạo ra. Cuối cùng, sự đứt gãy kết nối giữa con người với con người sẽ triệt tiêu cơ hội trưởng thành thực sự. Con người chỉ có thể lớn lên và hoàn thiện nhân cách thông qua những va vấp, tổn thương và đối thoại trong thế giới thực của con người. Máy móc chỉ có thể cung cấp dữ liệu, còn việc thấu hiểu bối cảnh, vận dụng lòng bao dung và đưa ra quyết định bằng lý trí cốt nhục phải là đặc quyền của những con người trưởng thành. Cái giá phải trả cho sự tiện lợi giả tạo khi AI đáp ứng ngay lập tức mọi nhu cầu cảm xúc với ảo tưởng 0% rắc rối chính là sự cơ giới hóa tâm hồn. Cứ sa đào theo lối ấy mà bỏ qua mọi giới hạ, nhân loại sẽ dần mất đi năng lượng tự chữa lành mâu thuẫn bằng sự bao dung, nhường nhịn hay những giọt nước mắt hối hận, sám hối trực diện. Một khi tình cốt nhục và lòng thấu cảm bị thay thế bằng các dòng lệnh, xã hội sẽ không còn là một cộng đồng nhân văn, mà chỉ còn là một tập hợp rơi rạc của những cỗ máy sinh nhọc cô đơn mà thôi. Vâng thưa quý vị, có người nói rằng kể một câu chuyện ở Nhật Bản thì nghe có vẻ xa xôi, nhưng chẳng phải nó cũng là câu chuyện của cả nhân loại hay sao? Đến đây thì chương trình ngày hôm nay cũng xin phép tạm dừng. Xin mời quý vị chia sẻ quan điểm cá nhân. Lê Minh xin chào và hẹn gặp lại.