Nguồn gốc thực sự của Tháng Chạp và Tháng Giêng trong văn hóa Việt Nam

Articles by VÔ HẬN LỆ
168 người theo dõi
rong hệ thống đếm tháng của ông cha ta xưa, có một sự "bất quy tắc" vô cùng thú vị: "...Tháng Một, tháng Chạp, tháng Giêng, tháng Hai...". Tại sao không phải là tháng Mười một, Mười hai, tháng Một như quy luật thông thường?
Trong video ngày hôm nay, hãy cùng Câu chuyện vì sao ngược dòng lịch sử ngàn năm, tìm hiểu cội nguồn của sự giao thoa ngôn ngữ Việt – Hán và giải mã bí ẩn đằng sau hai danh xưng mộc mạc mà đầy thiêng liêng: "Tháng Chạp" và "Tháng Giêng". Đằng sau những cái tên cửa miệng dân dã ấy là cả một quá trình "Nôm hóa" đầy sáng tạo và sức sống mãnh liệt của tín ngưỡng nông nghiệp lúa nước.
#thangchap #thanggieng #lichsuvietnam #vanhoavietnam #licham #khamphalichsu #nguongoc
Trong nhịp sống hiện đại, chúng ta đã quá quyên với việc sử dụng dương lịch và gọi tên các tháng theo những con số khô khang từ 1 đến 12.
Thế nhưng, cứ mỗi đỗ đông tàn xuân tới, người Việt lại quay về với một cách tính thời gian mang đậm hồn cốt dân tộc, âm lịch.
Và trong hệ thống đếm tháng của ông cha ta xưa, có một sự bất quy tắc vô cùng thú vị và đầy tính nhạc điệu.
Tháng 1, Tháng Chạp, Tháng Diên, Tháng 2.
Tại sao không phải là tháng 11, 12, tháng 1 như quy luật thông thường?
Tại sao lại xuất hiện những danh xưng mọc mạc mà đầy bí ẩn như Chạp và Diên?
Ẩn sau hai từ ngữ ngắn gọn ấy không chỉ là quy luật biến âm của ngôn ngữ,
mà còn là cả một câu chuyện dài về sự giao thoa văn hóa, tính ngưỡng nông nghiệp và sức sống mãnh liệt của tiếng Việt ngàn năm.
Để hiểu được Tháng Diên, chúng ta cần quay ngược dòng lịch sử, tìm về cội nguồn của sự giao lưu ngôn ngữ Việt-Hán.
Trong văn hóa phương đông cổ đại, tháng đầu tiên của một năm được coi là mốc thời gian thiên liên nhất, định hình cho toàn bộ vận khí của cả một năm.
Người Hán xưa gọi tháng này là Chính Nguyệt.
Chỉ chính ở đây mang ý nghĩa là sự ngay ngắn, đúng đắn, là nền tảng, là chánh gốc.
Các bậc bế vương thời xưa khi lên ngôi đều phải ban hành lịch mới, định ra tháng 9, để khẳng định tính chính dân và quyền uy thiên tử của mình.
Khi nền văn hóa chỉ Hán du nhập vào Việt Nam, tổ tiên chúng ta đã tiếp nhận khái niệm Chính Nguyệt.
Tuy nhiên, với bản lĩnh văn hóa của một dân tộc làm nông nghiệp lúa nước, người Việt không sao chép nguyên bản mà tiến hành một quá trình nôm hóa vô cùng uyển chuyển.
Về mặt nữ âm học lịch sử, khá nhiều từ Hán Việt có vần in khi đi vào tiếng nói dân giang, thường được đọc chệt, biến âm thành vần yên.
Chúng ta có thể thấy quy luật thú vị này qua hàng loạt ví dụ quen thuộc.
Chữ Linh biến thành Thiên trong Linh Thiên.
Chữ Kính biến thành Kiên trong Kiên Nể.
Hay chữ Tỉnh hóa thành cái diến thân thương của làng quê Việt.
Nhưng theo quy luật của dòng chảy ngôn nữ đó, chữ Chính uy nghi chốn cung đình đã được người dân Việt hóa âm độc, mọc mạc gọi thành Diên.
Nhưng câu chuyện không chỉ dừng lại ở quy luật biến âm học của chị Hán.
Nếu chúng ta mở rộng lăng kính, đối chiếu với một ngôn ngữ anh em có chung cội nguồn Nam Á với tiếng Việt cổ là tiếng Mường, một bức tranh văn hóa sinh động hơn sẽ hiện ra.
Đồng bào Mường gọi tháng đầu tiên của năm mới là tháng Chiên.
Chữ Chiên này vừa gần gũi về mặt ngữ âm với chữ Diên lại vừa mang một hình thái vật chất vô cùng rõ ràng, Chiết Cồng Chiên.
Trong tâm thức của người Việt cổ và người Mường, mùa xuân là mùa của lễ hội, mùa của phồn thực và gieo cấy.
Khởi đầu một năm mới, khắp các bảng Mường, làng mạc lại vang lên tiếng Cồng Chiên rộn rã để thức tỉnh đất trời, gọi mưa thuận gió hòa và cầu mong cho mùa màng tươi tốt.
Sự tương đồng kỳ lạ giữa chính nguyệt của người Hán, tháng Chiên của người Mường và tháng Diên của người Việt cho thấy một sự hòa quyển tuyệt vời.
Tháng Diên không chỉ mang ý nghĩa là tháng 9, tháng đầu tiên, mà còn mang theo các âm vang rộn rã, tưng bừng của lễ hội mùa xuân bản địa.
Nếu tháng Diên là sự khởi đầu rực rỡ, thì tháng Chạp lại mang một gam màu trầm mặt, bận rộn và thiên liêng của sự kết thúc.
Cũng giống như tháng Diên, tên gọi tháng Chạp là một hóa thạch ngôn ngữ, lưu giữ dấu ấn của từ Lạp trong tiếng Hán.
Tháng 12 âm lịch trong văn hóa phương Đông được gọi là Lạp Nguyệt.
Chữ Lạp này chứa đựng hai tầng ý nghĩa quốc lõi, phản ánh chân thực đời sống của con người thời cổ đại.
Thứ nhất, Lạp là nghi lễ.
Theo các thư tịch cổ, Lạp là tên gọi của một nghi lễ cúng tế quy mô lớn được tổ chức vào tháng cuối cùng của năm.
Sau một năm lao động vất vả, khi mùa màng đã thu hoạch xong xuôi, con người có thời gian nông nhàng để sắm sửa lễ vật, lập đàn tế cáo trời đất, tạ ơn các vị thần linh như thần nông, thần đất, thần mưa, đã che chở cho họ suốt một năm qua.
Đồng thời, đây cũng là dịp để con cháu tưởng nhớ cúng tế tổ tiên.
Thứ hai, Lạp gắn liền với tập tục bảo quản thực phẩm.
Họ mổ lợn, ướp muối, phơi hoặc sấy khô thịt trừng gác bếp. Khái niệm thịt Lạp hay món Lạp xưởng nổi tiếng chính là xuất phát từ tập tục này.
Lạp lúc này mang ý nghĩa là thịt sấy, thịt phơi khô.
Khi khái niệm Lạp Nguyệt giao thoa với văn hóa Việt Nam, một lần nữa, quy luật Việt hóa lại diễn ra.
Chữ Lạp đi vào lời ăn tiếng nói hàng ngày đã bị đọc chệt đi, biến đổi phụ âm đầu để trở thành chạp.
Sự chuyển hóa này không chỉ diễn ra ở vỏ âm thanh mà còn thấm sâu vào nội hàm văn hóa.
Khái niệm tế lễ thần linh, tổ tiên của chữ Lạp đã dung hợp hoàn hảo với tính ngưỡng thờ cúng tổ tiên đậm đà bản sắc của người Việt.
Chữ chạp, từ chỗ chỉ tên một tháng, đã phát triển thành danh từ chỉ các hoạt động cúng tế, dọn dẹp mộ phần cuối năm hay còn gọi là lễ tảo mộ, chạp mã.
Dần dần, nơ ghép với từ vỗ để tạo thành cụm từ vỗ chạp quen thuộc.
Tháng 12 âm lịch với người Việt là tháng của những ngày vỗ tổ, tháng của việc sửa sang mồ mã ông bà, tháng của sự kết nối âm dương.
Vì vậy, gọi tháng 12 là tháng chạp chính là các người dân quê xưa gọi tên tháng của những lễ nghi linh thiền nhất trong năm.
Sẽ là thiếu sót nếu nhắc đến tháng chạp, tháng diên mà bỏ qua sự tồn tại của tháng 1, chỉ tháng 11 âm lịch.
Nhiều người vẫn thắc mắc, tại sao tháng 1 âm lịch gọi là diên mà tháng 11 âm lịch lại gọi là tháng 1?
Lời giải cho câu hỏi này nằm ở hệ thống lịch pháp cổ đại dựa trên chu kỳ của 12 cang chi, tí, sử, dần, mão.
Theo quan nghiệm vũ trụ quan Phương Đông, thiên khai ư tí, trời mở ra ở giờ tí, tháng tí, trái đất bắt đầu một chu kỳ vận hành mới, một vòng tuần hoàng sinh khí mới kể từ tháng tí,
và trong hệ thống lịch kiến tí thời cổ, tháng tí chính là tháng 11 âm lịch hiện nay.
Do đó, đối với người nông dân xưa, những người sống thuận theo chu kỳ tự nhiên, quan sát sự biến chuyển của đất trời để gieo hạt,
thì tháng 11 âm lịch mới thực sự là tháng mở đầu cho một vòng tuần hoàng mới của vũ trụ.
Họ gọi nơm na, đó là tháng 1.
Tuy nhiên, về sau, các triều đại phong kiến phương Bắc, tiêu biểu là nhà Hán, đã cải cách lịch pháp, chuyển tháng đầu năm sang tháng dần, tức tháng 1 âm lịch hiện nay, để phù hợp hơn với chu kỳ thời tiết lập xuân.
Hệ thống lịch mới này mang tính hành chính, cung đình.
Trong khi đó, người nông dân Việt Nam, vốn gắn chặt với kinh nghiệm canh tác thực tiễn và những giá trị cổ xưa, vẫn giữ thói quen đếm tháng bắt đầu từ tháng tí.
Hệ quả là, chúng ta có một hệ thống đếm tháng đang sen giữa quan niệm lịch pháp, cung đình và dân gian, tạo nên một chuỗi đếm vô tiền khoáng hậu.
Tháng 9, tháng 10, tháng 1, tháng chạp, tháng giêng, tháng 2.
Nó phản ánh một sự thực lịch sử.
Người Việt luôn biết cách chắc lọc tên hoa từ bên ngoài, nhưng vẫn bảo lưu một cách bền bỉ những gốc trễ văn hóa và thói quen sinh hoạt truyền thống của dân tộc mình.
Những cái tên tháng chạp, tháng giêng tưởng chừng chỉ là những thói quen cửa miệng dân giả, nhưng thực chất lại là những cuốn biên niên sử thu nhỏ bằng ngôn ngữ.
Chúng kể cho chúng ta nghe câu chuyện về quá trình nôm hóa đầy sáng tạo của cha ông, về sự giao thoa giữa tính ngưỡng nông nghiệp bản địa và các luồn tư tưởng ngoại lai, và về những âm vang cồng chiêng của thổa khai hoang lập ấp.
Việc duy trì những tên gọi này không đơn thuần là giữ gìn một thói quen ngôn ngữ, mà là đang gìn giữ một chiếc chì khóa để mở vào thế giới tâm hồn của người Việt cổ.
Mỗi khi tháng chạp ùa về mang theo cái lạnh cắt da và mùi nhan trầm ấm áp, hay lúc tháng giêng gõ cửa cùng những trồi non lọc biếc, ta lại thấy âm vang của lịch sử ngàn năm đang hòa chung nhịp đập trong chính lời ăn tiếng nói của mình.
Hành trình ngược dòng thời gian tìm hiểu về cội muôn văn hóa Việt của chúng ta hôm nay xin được khép lại tại đây.
Nếu bạn yêu thích những thức phim lịch sử này, đừng quên nhấn like và đăng ký kênh Câu Chuyện Vị Sao để không bỏ lỡ những tập phim tiếp theo.
Sự ủng hộ của các bạn chính là động lực lớn nhất để chúng tôi tiếp tục chấp bút và mang đến những trang sử hào hùng, những câu chuyện văn hóa sâu sắc.
Hẹn gặp lại các bạn trong những video tới.
