LÀO TỪNG MẠNH VÀ KHIẾN ĐẠI VIỆT E DÈ RA SAO?

Đình Sự
546 người theo dõi
Nếu nhìn nước Lào ngày nay, một quốc gia hiền hòa, không biển, dân số chỉ hơn 7 triệu người.
Ta khó hình dung ra cách đây vài trăm năm, nơi này từng là một cường quốc lục địa,
sở hữu một vương quốc có diện tích rộng gấp nhiều lần hiện tại,
và từng được cả Aoteia, tức Thái Lan, Khmer và thậm chí cả Biến Điện phải ra chừng.
Quan hệ của họ với Đại Việt như thế nào?
Đầu tiên hãy nói về Lan Sang. Cái tên Lan Sang có nghĩa là triệu voi,
chứ không phải là một biệt danh bình thường, mà là biểu tượng trong một thời kỳ vàng son
khi đất Lào trở thành trung tâm của lục địa Đông Nam Á.
Trong lịch sử ấy, Đại Việt, nước láng giềng phía Đông, đóng vai trò rất đặc biệt.
Lúc là bạn, lúc là người giữ hòa khí, lúc lại phải e ngại đôi phần trước sự mở rộng thế lực của Lan Sang,
và đôi khi căng thẳng đến bức, các bên chuẩn bị gươm rào.
Câu chuyện bắt đầu vào thế kỷ thứ 14, với một nhân vật gần như là huyền thoại, Phà Ngầm.
Ông sinh ra là con cháu hoàng tộc vùng Luông Pha Bang bây giờ,
nhưng thời thơ ấu lại bị lưu đầy sang Khmer.
Chính cuộc lưu đầy ấy lại vô tình trở thành khóa đào tạo Minh Vương,
vì Phà Ngầm lớn lên trong đế quốc Angkor, trung tâm văn minh rực rỡ bậc nhất Đông Nam Á lúc đó.
Ở Khmer, ông học cách tổ chức nhà nước, nghệ thuật quân sự và nghi lễ hoàng gia,
cũng như toàn bộ hệ thống Phật giáo nguyên thủy.
Khi trưởng thành, ông không trở về như một người lưu vong,
mà quay lại như một vị tướng với quân hỗ trợ từ Khmer,
mang theo tham vọng thống nhất toàn bộ các ngường Lào lẻ tẻ, thành một quốc gia mạnh mẽ.
Năm 1354, Phà Ngầm lên ngôi, sáng lập ra Vương quốc Lan Sang.
Vương quốc mới hình thành có vị trí chiến lược cực kỳ quan trọng,
nằm giữa Vân Nam, Đại Việt, Áo Thái A, tức Thái Lan và Khmer,
lại có chục giao thương sông Mê Công chạy dọc từ Bắc xuống Nam.
Điều đó giống như Lan Sang đang đứng ở một ngã tư lớn của lục địa,
bất cứ hàng hóa, thương nhân hay xứ bộ nào đi qua cũng phải tính đến chuyện chạm cửa triệu voi.
Chính vị trí này giúp Lan Sang nhanh chóng giàu lên nhà thuế,
trao đổi sản phẩm và khả năng can thiệp vào quan hệ giữa các nước xung quanh.
Sức mạnh của Lan Sang không chỉ đến từ vị trí hay thương mại mà còn từ quân sự.
Thế kỷ 14-15 là thời kỳ voi chiến là vũ khí hủy diệt hàng loạt của Đông Nam Á.
Nếu ví quân đội lúc đó là một cỗ máy chiến tranh,
thì voi chiến chính là những xe tăng bọc thép.
Khmer có voi, Áo Thái A có voi, Miến Điện có voi,
nhưng Lan Sang mới là nơi sở hữu số lượng voi lớn nhất.
Nghe triệu voi có vẻ cường điệu,
nhưng các ghi chép cho thấy,
Lan Sang từng huy động được từ 2.000 đến 3.000 con voi trong những chiến dịch lớn.
Với địa hình rừng rậm, núi đồi và những cánh động phù hợp cho voi sinh sống,
đất Lào chính là vựa voi của khu vực.
Không lạ gì khi những trận chiến có sự xuất hiện của Lan Sang
đều khiến những kẻ đối địch phải e ngại.
Nhưng sức mạnh của một vương quốc không chỉ đến từ vũ khí hay voi chiến,
nó nằm ở cách tổ chức, xã hội.
Lan Sang kế thừa mô hình mường tương tự như các khu tự trị,
nhưng tạo ra một trật tự ở trong đó.
Các mường trung thành với vua, tôn giáo đóng vai trò gắn kết
và hoàng gia giữ luật lệ, định hướng phát triển.
Phật giáo trở thành nền tảng tinh thần,
tạo ra một xã hội ổn định, hiền hòa,
nhưng cực kì đoàn kết trước kẻ xâm lăng.
Chính sự ổn định đó cho phép Lan Sang
duy trì sức mạnh quân sự lâu dài và mở rộng lãnh thổ.
Trong thời kỳ cực thị, lãnh thổ Lan Sang
bao gồm phần lớn nước Lào ngày nay,
toàn bộ vùng Đông Bắc Thái Lan, tức là vùng Isan,
và một phần Lan Na, vùng tiếp xác Vân Nam
và cả những khu vực chịu ảnh hưởng của Khmer.
Nếu nhìn vào dân số hiện tại,
chỉ riêng Isan, vùng từng thuộc Lan Sang,
đã có hơn 20 triệu người,
gấp 3 lần dân số Lào ngày nay.
Điều này có nghĩa là vào thế kỷ thứ 15, thế kỷ thứ 16,
Lan Sang kiểm soát một vùng đất
có nguồn nhân lực khổng lồ so với những nước láng giềng.
Đại Việt hiểu rõ điều này
và luôn theo dõi Lan Sang một cách thận trọng.
Quan hệ giữa Lan Sang và Đại Việt
là một trong những chương thú vị nhất
của lịch sử khu vực.
Hai nước không có mâu thuẫn lớn về lãnh thổ,
nhưng lại luôn đứng trước nguy cơ va chạm
vì chung biên giới dài cùng cạnh tranh ảnh hưởng
với Khmer và Lan Na,
đặc biệt là với những đế quốc bành trướng
như Nhà Minh ở Trung Quốc hoặc Miến Điện vào thế kỷ đó.
Trải qua hơn 350 năm,
quan hệ hai nước có lúc cực kỳ tốt đẹp,
nhưng cũng có lúc căng thẳng đến mức
Đại Việt phải đưa quân lên biên giới
để phòng Lan Sang kết hợp với kẻ thù của mình.
Trong thời Trần và Hồ,
Lan Sang và Đại Việt chủ yếu giữ quan hệ hòa bình.
Lý do đơn giản,
cả hai bên đều bận rộn.
Đại Việt lo đối phó với Chiêm Thành
và sau đó là quân Minh.
Lan Sang lo củng cố quyền lực
và thường xuyên đụng độ với Aoteya.
Khi lê lợi khởi nghĩa chống Minh,
Lan Sang không trực tiếp can thiệp,
nhưng việc giữ ổn định biên giới phía Tây
đã gián tiếp giúp quân khởi nghĩa Lam Sơn
tránh bị tập kích từ sau lưng.
Bước sang thế kỷ 16,
quan hệ Lan Sang-Đại Việt trở nên sống động hơn nhiều
khi cả hai nước đều đang ở thời kỳ cực mạnh.
Đại Việt lúc đó thời Lê Sơ
và sau đó là thời Lê Mạc.
Còn Lan Sang có hai vị nguồn kiệt xuất
Phít-tô-ra-xát
và Sê-tha-thi-ra-xát.
Đây là giai đoạn mà hai nước vừa thân,
vừa cảnh giác, vừa hợp tác,
lại vừa giữ khoảng cách.
Phít-ít-sa-rát là một trong những minh quân
nổi tiếng nhất của Lan Sang,
là người củng cố Phật giáo
và tái tổ chức nhà nước theo hướng tập trung quyền lực.
Điều đáng nói là ông
không chỉ quản lý Lan Sang
mà còn ảnh hưởng tới khu vực Triềung Mai
tức Lan Na
và tạo thành một vùng ảnh hưởng rộng lớn.
Đại Việt thời đó theo dõi Lan Sang
rất chặt vì sợ Lan Sang và Lan Na
hợp lực rồi quay sang can thiệp
vào vùng Tây Bắc Việt Nam
nơi các tù trưởng Thái, Lào
vốn không hoàn toàn phụ thuộc vào Triều Đình.
Khi đến thời Sê-tha-thi-ra-xát,
quan hệ Đại Việt-Lan Sang
bước sang một chương đầy phức tạp.
Sự kiện quan trọng nhất
chính là cuộc hôn phối giữa hoàng tộc Đại Việt
và hoàng tộc Lan Sang.
Theo một số tài liệu,
Mạc Đăng Dung để giữ quan hệ tốt với Lan Sang
đã gả công chúa cho Sê-tha-thi-ra-xát.
Đây là cuộc hôn nhân chính trị cực kỳ quan trọng
vì nó giúp hai nước duy trì hòa khí
trong bối cảnh các khu vực đều đang có biến động.
Sê-tha-thi-ra-xát là minh quân nổi tiếng
với khả năng đánh dung kích,
người xây dựng thạt luổng và chuyển đô về Viêng Trang.
Ông không chỉ kiên cường chống lại Miễn Điện
mà còn rất khôn khéo trong việc
giữ cân bằng với Đại Việt.
Trong thời của ông, hai nước vừa trao đổi thương mại
vừa hỗ trợ lẫn nhau chống lại ảnh hưởng
của Xiêm, Miền và Khmer.
Dù có lúc người Việt lo ngại Lan Sang
can thiệp phía Tây, nhưng vị vua
của Lan Sang hiểu rằng Đại Việt là lãng giềng
quan trọng, quan hệ hữu hảo là điều cần thiết
để Lan Sang giành tay đối phó
với Miễn Điện.
Tuy nhiên, câu chuyện đẹp này kết thúc
khi Lan Sang bước vào thời kỳ khủng hoảng
Chỉ trong vài chục năm,
Vương quốc từng là triệu voi trên làm ba mảnh
Luân Phápang, Viên Trăn và Trăm Phát Xác.
Kể từ đây, Lan Sang không còn đổi sức mạnh
để đứng ngang hàng Đại Việt
hay Áo Thái A nữa.
Đối với Đại Việt, mối quan hệ cũng thay đổi.
Từ một láng giềng cần cảnh giác,
Lan Sang trở thành một quốc gia yếu cần bảo hộ
đôi khi phải dựa vào Đại Việt
để tránh bị Xiêm nuốt trọn.
Sự suy tàn của Lan Sang
không chỉ vì họ yếu đi
mà vì họ rơi vào vòng xoáy tranh ngôi,
chia quyền, dẫn đến mất khả năng
thống nhất một vùng rộng lớn.
Khi mất Insan, vùng đông dân nhất,
Lan Sang không còn nguồn lực nhân khẩu
để duy trì quân đội mạnh mẽ như trước.
Và kể từ thế kỷ thứ 18,
số phận của vùng Lan Sang rơi hoàn toàn
vào kỹ đạo của Xiêm trước khi
bị Pháp lấy lại và bị biến thành thủng địa
thế kỷ 19.
Nếu nhìn lại toàn bộ câu chuyện, ta sẽ thấy một điều thú vị.
Lan Sang từng rất mạnh, nhưng Đại Việt
và Lan Sang cũng có những thời kỳ đầy phức tạp.
Đa phần là hòa hảo,
nhưng cũng đã có những trận chiến lớn xảy ra.
Điều này sẽ được đề cập trong
một video khác, dành cho những bạn
quan tâm đến mối quan hệ sâu sắc hơn
giữa Lan Sang và Đại Việt.
Cũng đã từng có những vùng lãnh thổ của Lan Sang
thuộc về Đại Việt, và bây giờ
chỉ là phần lãnh thổ của Lào.
Ngày nay khi nhìn lại, nhiều người Lào vẫn tiếc
rằng Lan Sang bị chia ba,
còn nhiều nhà nghiên cứu lịch sử Việt Nam
cũng nhìn Lan Sang như một láng giịng quan trọng,
từng có thời đóng vai trò giữ cân bằng khu vực.
Nếu Lan Sang vẫn còn thống nhất,
vị thế địa chính trị của Lào
và của cả Đông Nam Á có lẽ đã rất khác.
Cảm ơn vì đã quan tâm theo dõi câu chuyện này.
Nếu cảm thấy thú vị, bạn có thể
nhấn nút đăng ký kênh, bật chuông thông báo
và chia sẻ. Còn bây giờ thì
xin được nói lời chào. Tạm biệt!
