VÌ SAO NHÀ NGUYỄN PHÁ DỠ THÀNH HÀ NỘI?

ƠI ĐÔNG ĐÔ HÙNG THIÊNG DẤU XƯA CÒN Y NƠI ĐÂY ƠI THANG LONG NGÀY NAY CHIẾN CÔNG DẠNG DANH NON SÔNG Năm 1010, Vua Lý Thái Tổ đã ban chiếu rời đô để thiên đô về thành Đại La và đổi tên kinh thành này là Thang Long. Vua Lý Thái Tổ cùng các quần thần đã gấp rút xây dựng những công trình cơ bản của kinh thành Thang Long. Đến đầu năm 1011 thì hoàn thành. Ngay từ khi đó, khi mới định đô tại Thang Long, Vua Lý Thái Tổ đã cho xây dựng hoàng thành và hàng loạt những cung điện ở trong hoàng thành. Vòng thành trong cùng là nơi bao bọc chỗ ở của vua, gọi là cấm thành. Vòng thành giữa bao bọc nơi nhà vua và triều đình làm việc, bao trọn cả cấm thành, gọi là hoàng thành hay còn gọi là long thành. Vòng thành ngoài cùng bao bọc toàn bộ kinh thành Thang Long, đây là khu vực thành thị chúng dân gọi là Đại La thành. Từ thời nhà Lý, Thang Long đã không chỉ trở thành trung tâm chính trị, hành chính, quân sự mà là trung tâm kinh tế văn hóa lớn của cả nước, với lối quy hoạch phổ phường kiểu bàn cờ mang tính khoa học cao. Các triều đại sau đó đã cho tu bổ, sửa sang, xây dựng thêm các công trình khi Thang Long đóng vai trò là kinh đô. Trừ một giai đoạn ngắn, nhà Hồ đóng đô ở Thanh Hóa. Vào thời Tây Sơn, sau khi lên ngôi, vua Quang Trung đã đóng đô ở Huế, Thang Long trở thành thủ phủ của Trấn Bắc Thành. Hoàng thành Thang Long lúc bấy giờ đã bị đổ nát gần hết. Nhà Tây Sơn đã cho tu sửa, đắp lại những đoạn tường bị sụp đổ và làm thêm một số công trình mới. Nhà Tây Sơn sụp đổ, năm 1802, Nguyễn Ánh đánh bại nhà Tây Sơn, lên ngôi vua. Ấy là vua Gia Long, vị vua đầu tiên của nhà Nguyễn. Gia Long chọn đóng đô ở Huế. Khi Huế trở thành kinh đô, thì nhà Nguyễn hạ cấp Thang Long thành Bắc Thành. Dù tên gọi không thay đổi, nhưng chữ Long với ý nghĩa là rồng, tượng trưng cho vua, bị chuyển thành chữ Long với ý nghĩa là thịnh vượng. Vua Gia Long cũng xây lại thành mới vì Bắc Thành không thể nào to hơn kinh đô Huế. Thang Long sau đó được đổi thành Tổng trấn Bắc Thành với 11 trấn trực thuộc. Nhà Nguyễn bấy giờ đặt quan Tổng trấn Bắc Thành và trao quyền hành lớn, lại đặt ra các tàu, gần như là cơ quan đại diện cho các bộ tại Thang Long. Quan Tổng trấn Bắc Thành được quyền tự nguyện cắt đặt quan lại, bãi quan, miễn chức, xét xử, kiện tụng, sau khi tiến hành xong rồi mới phải tâu chỉnh. Bởi vậy, quan phủ ở Thang Long, tức là Bắc Thành bấy giờ, gần như một triều đình thu nhỏ. Điều đó cho thấy nhà Nguyễn vẫn để cao tầm quan trọng của Thang Long. Nhưng nhà Nguyễn cũng đã cho phá rỡ kinh thành Thang Long, với lý do là Thang Long không được to lớn hơn kinh thành Phú Xuân. Vua Gia Long đã cho phá rỡ cấm thành Thang Long, cho xây dựng lại một tòa thành mới hình vuông, mô phỏng theo kiểu của Pháp. Mỗi mặt thành được bố trí hai pháo đài, mỗi góc đều có Pháp Đại Góc. Thành ngoài được mở 7 cửa, trên mỗi cửa có lầu và cột đồng. Xung quanh thành đều có hệ thống hào được dẫn nước từ sông Tô Lịch. Cầu bắc qua hào để vào được thành xây bằng gạch nung chín. Nền thành rộng chừng 28 mét, mặt thành rộng khoảng 8 mét. Trên thành có xây tường nhỏ bằng gạch làm chỗ núp cho quân bắn xuống trong trường hợp có chiến tranh. Vua Gia Long cho xây thêm tòa điện phía sau điện Kính Thiên làm hành cung, xây các cửa thành Đông Nam, Tây Nam, Đông, Tây và Bắc. Phía trước hoàng thành Thăng Long cũ, vua Nguyễn cho xây cột cờ gọi là Điền Đài, cao 100 thước. Đến thời của vua Minh Mạng năm 1820, vua Minh Mạng bổ sung một số công trình ở Thăng Long, cho xây thêm các điện, đường hành cung và các quán dịch để tiếp xứ thần Trung Quốc từ Bắc Kinh lên tới Lạng Sơn. Phía trước điện Kính Thiên, vua Minh Mạng cho xây dựng điện thị triều và điện cân tranh. Ở bờ nam của sông Nhị Hà, tức là sông Hồng, đặt nhà tiếp xứ lợp ngói. Bờ Bắc đặt các trạm xứ, từ trạm Gia Quất đến Lạng Sơn, cả thể là 7 trạm. Ở giữa trạm dựng một nhà ngói, các tòa nhà trước, sau và hai bên đều dùng gỗ tạp và lợp cỏ tranh. Sau đó, vua Minh Mạng thực hiện công cuộc cải cách hành chính với quy mô lớn. Vị trí tổng chấn Bắc thành và gia định thành bị bãi bỏ. Vua Minh Mạng chia cả nước làm 30 tỉnh đặt dưới sự cai trị thống nhất của triều đình. Thủ phủ của tổng chấn Bắc thành gồm khu vực Kinh Thành-Thang Long, các triều đại trước và mở rộng thêm, được cắt thành tỉnh Hà Nội. Bây giờ, tỉnh Hà Nội được triều Nguyễn cấp đặt cho 4 phủ là Hoài Đức, Thường Tín, Ứng Hòa và Lý Nhân. 15 huyện là Thọ Sương, Vĩnh Thuận, Từ Liêm, Thượng Phúc, Thanh Trì, Thanh Oai, Trương Đức, Sơn Minh, Hoài An, Nam Sang, Duy Tiên, Bình Lục, Phú Xuyên, Kim Bả và Thanh Liêm. Quy mô của thành Hà Nội cũng được thu hẹp lại để phù hợp với quy chế của một thành tỉnh. Đến đời vua Tự Đức, thì vua Tự Đức đã cho phá rỡ các cung điện thời nhà Hậu Lê còn lại trong thành. Những đồ chạm khắt mỹ thuật bằng gỗ, đá đều được đưa về Huế để trang trí cho các cung điện trong đó. Như vậy là, thời nhà Nguyễn, Hà Nội là một tỉnh lị không còn là đất đế đô, không còn những cơ quan đầu não của triều đình, nhưng mà tầm quan trọng về chính trị và kinh tế vẫn còn rất lớn. Các sứ thần Trung Quốc mỗi khi sang Việt Nam phong hoặc giao thiệp với nhà Nguyễn đều không vào Huế, mà chỉ tới Hà Nội mà thôi. Sau này, thành còn bị phá hủy bởi quân Pháp. Sau khi chiếm được Nam Kỳ, thực dân Pháp đã mưu tính chiếm Bắc Kỳ. Năm 1873, Pháp cho quân đánh thành Hà Nội lần thứ nhất. Dù có rất đông binh lính, nhưng thành đã bị thất thủ vì vũ khí lạc hậu, vì quan điểm chủ hoa của nhà Nguyễn, vì không được sự ủng hộ của nhân dân, nên thành đã nhanh chóng rơi vào tay của quân Pháp. Sau khi hòa đàm với những điều kiện do Pháp đưa ra, thì Pháp đã trả lại thành Hà Nội cho nhà Nguyễn. Rồi đến năm 1882, Pháp lại đánh thành Hà Nội lần thứ hai. Dưới sự chỉ huy của Tổng đốc Hoàng Diệu, quân lính chống đỡ quyết liệt, nhưng một lần nữa lại thất thủ. Hoàng Diệu đã tuận tiết. Chiếm được thành, người Pháp đã sai phá các cửa thành, bạt thấp một số đoạn tường. Điện Kính Thiên bị sửa làm lô cốt. Ban đêm, nghĩa quân các vùng lân cận đã mang quân quấy rối trong thành, nên lính Pháp phải chui vào lô cốt để cố thủ. Người Pháp cũng đã cho sửa lại thành Hà Nội, hay đúng hơn là phá thành Hà Nội. Cửa đoàn môn bị sửa chữa làm nơi cho lính ở. Cột cờ được xây dựng vào năm 1812, được làm thêm mái tre, tre mưa, tre nắng. Bên trong nuôi chim bồ câu đưa thư cho bộ phận thông tin của Pháp. Khi Pháp tiến hành bình định các tỉnh phía Bắc, lính bị thương nhiều, nên quân đội Pháp cho làm bệnh viện ở góc phía Tây của thành. Hành cung cũng bị phá để xây tòa nhà hai tầng làm sở chỉ huy pháo binh Pháp. Trong thời kỳ quân Pháp đóng quân ở trong thành, thành tan hoang và bị phá nát. Năm 1893, Hội đồng thành phố Hà Nội họp và đi đến quyết định phá bỏ 4 bức tường thành Hà Nội. Sau đó toàn quyền Đông Dương đại diện cho chính phủ Pháp, ký hợp đồng phá rỡ tường thành với đại diện là một nhà thầu Pháp. Trong hợp đồng có điều khoản, chính phủ bảo hộ Đông Dương trả công cho nhà thầu 60.000 đồng và sau khi thi công hoàn thành, nhà thầu được hưởng 90 hectare đất ở trong khu vực thành. Ngoài việc người Pháp phá thành Hà Nội để xây dựng những công trình quân sự thì cũng có những giả thiết khác nhau. Ví dụ giả thiết cho rằng trong lần đánh thành Hà Nội lần thứ nhất, quân Pháp đã thu giữ được một lượng lớn bạc nén, tiền đồng và tiền kẽm. Nên quân Pháp phá thành để chiếm đoạt kho tiền mà các quan nhà Nguyễn đã không kịp trôn giấu khi Pháp tấn công thành. Tuy vậy lý do chính đã được toàn quyền Pháp Pondumé viết trong cuốn hồi ký Pondumé đã viết Và vậy là diện mạo của một cung điện Nguy Nga trong quá khứ đã dần chấm dứt. Để đến bây giờ, chúng ta chỉ được nhìn lại một phần của hoàn thành mà thôi. Năm 1954, khu vực trung tâm thành Hà Nội là trụ sở của Bộ Quốc phòng. Năm 1967, để phòng chống chiến tranh phá hoại bằng không quân của Đế quốc Mỹ, Bộ Quốc phòng đã cho xây dựng ở phía sau di tích Điện Kính Thiên, nhà D67 và hầm D67 làm nơi hội họp của các lãnh đạo cấp cao nhất của Đảng, nhà nước. Tại khu vực này, nhiều quyết định quan trọng của Đảng và nhà nước đã được ra đời, góp phần tạo nên những thắng lợi trong cuộc cuộc kháng chiến chống Mỹ, giành độc lập dân tộc và thống nhất đất nước. Từ tháng 12 của năm 2002 đến nay, trên khu vực thuộc Hoàng Thành Thăng Long xưa, tức là khu vực giữa các phố Hoàng Diệu, Hoàng Văn Thụ, Độc Lập, Bắc Sơn ở Hà Nội, các nhà khảo cổ đã tiến hành khai quật trên một diện tích khoảng hơn 19.000m2, phát lộ một phức hệ di tích, di vật rất phong phú, đa dạng từ La Thành Đại La tức là quãng thời gian thế kỷ thứ 7, thế kỷ thứ 9, đến Thành Thăng Long thế kỷ thứ 11, thế kỷ thứ 18 và Thành Hà Nội thế kỷ thứ 19. Cảm ơn các bạn vì đã quan tâm theo dõi câu chuyện này.