| Nhịp sống đồng bằng: Làng chiếu Tà Niên

Nghề Truyền Thống
340 người theo dõi
36 Lượt xem video·23 thg 2, 2025
Comments are disabled for this video.
Thưa quý vị các bạn, đối với người dân miền Tây thì làng Chiếu Tà Niên là một cái tên nghe vừa lạ lại vừa quen, Chiếu Tà Niên từng nổi tiếng một thời trong các cuộc đấu xảo ở thời thuộc Pháp
Và làng Chiếu Tà Niên cũng gắn liên những người Tà Niên trong công cuộc kháng chiến đấu tranh dành độc lập của dân tộc
Được hình thành từ thế kỷ 19, làng Chiếu Tà Niên nổi tiếng là một trong số những làng nghề thủ công truyền thống lâu đời ở Kiên Giang
Thuộc địa phận xã Vĩnh Hòa Đông Xưa, Vĩnh Hòa Hiệp này, làng nằm bên hữu ngạn sông Cái Bé, nơi từng lưu giấu chân người anh hùng dân tộc Nguyễn Trung Trực cùng những trang lịch sử khát pháp bi hùng
Theo những người cố cựu thì ban đầu, Chiếu Tà Niên được dệt chủ yếu nhằm mục đích phục vụ cho các nhu cầu sinh hoạt của lưu dân tội tụ trên dùng đất mới
Thổ xưa, cây lác, nguyên liệu dệt lên chiếc Chiếu Tà Niên mọc quan trên khắp các cánh đồng hay các con rạch ở dùng Tà Niên còn thanh dám giấu chân người
Cái nghề dệt Chiếu Tà Niên nó có từ năm 1830 đến nay thì tính ra là 186 năm
Mọc giữa hai bên kinh này nhiều lắm, cho nên thử dân làng phát lác về để mà tài lấy những lác cao nhất là thứ 6, thứ 4 để mà dệt Chiếu
Nghề chiếu lác này rất là nó khó, mỗi một lần mà đi mà phát lác về phải là chiếu khó
Tài rồi lửa, lửa rồi bắt đầu nó đem phơi nắng, phơi nắng vô nó héo rồi bắt đầu mới trẻ
Trẻ phải là trẻ làm 3 gốc cuộc rồi đem đi phơi nắng, phơi từ 3 nắng, 3 nắng mới là nó khô được rồi mới dệt được
Nó dệt cái nào là trắng thì để nguyên trắng, còn cái nào màu thì phải nhuộm 3, 4 cái màu màu xanh, màu đỏ, màu vàng để mà dệt
Lưu dân hội tụ ngày một đông, nghề làm chiếu theo đó mà phát triển
Từ lúc nào cái nghề không dân mà có ấy trở thành cái nghiệp phải đeo mang của người làng tà niên, mỗi khi nông nhàng hay lúc rảnh ràng nghề rừng
Tùy những cánh đồng lác, những ruộng lác quan này đã không còn như trong ký ức của người dân, nhưng làng chiếu tà niên vẫn giữ được nét riêng
Nhịp sống của người làng nghề khá yên ả, không tất bật, cũng chẳng khoan thai, mọi việc cứ đều đặn diễn ra hằng ngày
Lát khi tui mua về tui trẻ làm ba, mà nếu con bự trẻ làm tư, cho nó đều với nhau
Rồi tui mới chuốt cho sạch, lấy cái da để phơi khô cuốn, nó mới bền, dẻo
Tại vì cái guột nó giòn, xài không được, lát nó không được đẹp, chỉ lấy cái da thôi
Tui phơi thì thường thường cái nghề nghiệp tui là tui phơi từ ba nắng với bốn nắng
Phơi quá nó không đẹp mà, phơi non quá cũng không đẹp
Nó vừa với cái kỹ thuật của mình thôi
Phơi già quá thì nó vàng lát, mà phơi non nó tranh giòn, nó móc
Khác với chiếu thông thường in qua dăng, quả tiếp của chiếu tà niên được lấy trực tiếp bằng lát nhộm màu
Không cầu kỳ kiểu cách, chiếu tà niên vẫn được thị trường đặc biệt ưa chuộng bởi sự bền, chắc, đẹp
Mặc cho ngoài thị trường có bao nhiêu sản phẩm công nghiệp đang cạnh tranh gây gắt với các mặt hàng truyền thống
Mặc cho sự phát triển của máy móc đang dần thay thế sức người
Hàng trăm năm qua, sản phẩm chiếu tà niên vẫn giữ nguyên cách thức và thủ công truyền đời
Từ ngàn xưa, chiếc chiếu đã luôn có mặt trong đời sống của con người
Ở làng tà niên, tình người gắn bó với nghề rất sâu đậm
Có biết bao người thợ suốt đời chưa bao giờ rời xa khung dệt như cô Lê Thị Sa
Mấy mươi năm gắn bó với nghề, giờ đến lúc cần nghỉ ngơi
Cô vẫn sơi xưa truyền dạy nghề cho con cháu
Chị Hoàng là con dâu của cô hả cô?
Con dâu
Chị học nghề hồi nào?
Hồi về năm trước, năm sau rồi biết làm
Vậy là hồi trước là chị chưa biết nghề luôn?
Không biết mà
Cô cứ về năm sau, cô dạy làm luôn
Cái này là cô dạy chú lấy, cái này là lấy qua văn
Dạy chú lấy thấy phức tạp quá hả cô?
Dạy chú lấy là phải đếm, phải nhớ
Còn chú trơn thì mình không cần đếm, mà không nhớ
Dồn canh canh bằng nhau là mình dạy
Chú này nó có cực là cực là lộn
Lộn cái chữ là mình phải tháo ra
Lộn một mặt là phải tháo ra hết
Tháo ra hết lấy lại
Tháo trong vòng cái nét chữ đó là cũng cỡ mấy tiếng hồn
Mà làm lại được cái nét chữ đó
Chừng 2 tắt vậy đó
Lộn một cái là phải tháo ra hết
Tháo hết rồi lấy lại
Từ cọng từ cọng vậy đó
Như là cái dệt với chùi này là người nào quan trọng hơn cô?
Cái người ở trên không nhận ở dưới
Cô không thấy đường cô đẩy luôn
Vậy là cả hai phải phối hợp nhịp nhàng với nhau
Người nào cũng quan trọng hết hả?
Người nào cũng quan trọng
Cô này ở ngoài, cô này ở trong
Hồi đó vui lắm con ơi
Đông lắm
40 hộ lắm
Nhàng dữ lắm
Ví dụ đó là một người
Vệt một ngày là 2 đôi mà chíu không có lấy này
Chân như vầy nè
Là công khu
Từ 5h sáng tới 5h tối là 2 đôi
2 đôi thì chiều chút là mối rồi lại giác
Làm ra nhiêu là bán hết nhiêu cô?
Hết chân nhiêu không có dư
Bởi vì im lắm
Còn giờ thì sao cô?
Bây giờ chắc người ta nằm nệm nhiều quá ít
Mà người ta theo trưa người ta nằm chiếu cô không hà
Cô vệt không kịp đó
Bây giờ còn 2-3 đôi chưa vệt kịp
Hồi thời Hưng Thịnh là mấy chục hộ luôn
Mấy chục hộ vệt không đủ luôn
Hồi năm rồi còn được 13 hộ
Năm nay còn có hộ nhỏ em đó
Giờ con nó đi bằng công ty nữa rồi
Hiện nay, nghề vệt chiếu ở Tà Niên
Tùy vẫn còn đó
Nhưng thời Hoàng Kim của Chiếu Tà Niên
Dường như đang lôi dần về quá khứ
Dừng lại ở hình thức tự sản tự tiêu tại địa phương
Chiếu Tà Niên giờ chỉ còn lây lất
Dưới những đơn hàng nhỏ lẻ
Phần lớn khách hàng trong số này
Là người phương xa đặt chiếu làm quà biếu
Hoặc là những người sống xa quê
Muốn tìm lại cho mình chút hơi ấm của quê nhà
Dạ con chào dì hai
Dạ chào con mấy đứa
Con đang đi làm cái chương trình dịp sống đồng bằng
Nói về cái làng này là Chiếu Tà Niên hay gì đó
Dạ mà đi vòng vòng Tà Niên của mình hỏi thăm
Thì không còn mấy người vệt
Dạ không có còn
Tại vì chiếu lát bây giờ nó xa xúc
Thành ra người ta không có mận
Công độ mất lỗ người ta không có mận
Năm nay cũng nhiều
8 năm rồi đó dì không có mận nữa
Cái này mình còn vệt được không dì hả?
Còn được con
Này chắc giữ làm kỷ niệm hả dì?
Ừ giữ kỷ niệm đó
Ở Tà Niên này hồi xưa nghe nói là ai cũng biết vệt hết
Đúng rồi
Bây giờ còn được vậy không dì hai?
Không còn được vậy đâu
Mà anh hai đi làm việc khác đó
Còn đủ sự sống
Còn bằng chiếu không thì không đủ sống
Nói vậy nó cực lắm
Con phát rồi con trẻ rồi con mới khôi khô mới vệt
Nó cực dữ lắm
Vậy là ai mà muốn vệt chiếu cái ra
Cắt lát này vô
Chắc mượn cái khung vệt của dì hai vệt
Ừ đúng rồi đó
Ai hỏi mượn người ta biết lợi
Người ta mượn là dì cho mượn chứ
Tại vì mình không có vệt nữa
Con phải cho người ta mượn
Lâu lâu cũng đem ra lau chùi
Ừ lau chùi ra
Cho nó đừng có súc ra con
Con để nó súc xong
Rồi chùi cho nó vậy đó
Chắc nghỉ chứ cũng buồn nhớ nghề
Nhớ con nhớ nghề chứ
Tại vì mình làm không được
Buồn thiệt nhưng mà cô khổng nản
Cô nói để thời gian khi nào có phát triển
Thì cũng cố lại
Họ cũng quay đầu
Nhưng mà chắc ở tuổi cô được
Chứ trẻ trẻ nó không chịu quay đâu
Nó không chịu làm là gì
Nó đi làm tiền nhiều hơn cái này nè
Nó không chịu đi làm ngày này ít tiền
Cô làm hoài, cô không nghỉ
Giờ là cứ quyết làm hoài đúng không
Làm hoài
Ít nhiều cô cũng phải làm mà không bỏ
Chiếu này thì nó ngay đi làm
Nó không có đắt không
Mà la gai người ta đặt hoài vậy đó
Không có làm giàu, không có gì
Như kiểu ai đặt thì mình có tiền trả
Không đặt thì mình đi làm người khác
Mà chiếu thì cũng vẫn để đó lát
Chứ không có bỏ
Thì làm hoài
Chừng nào người ta nghỉ làm mướn cho mình
Thì mình nghỉ
Chứ mướn người không được
Lấy đầu làm của mình lên
Cũng là không được
Có người trùi mình mới làm được
Nhưng mà chừng nào còn người đặt chiếu
Thì mình còn làm đúng không chị
Vậy là cho đến bây giờ
Và sau này nữa
Thì mình vẫn tâm nguyện là mình sẽ
Không bỏ nghề chiếu tà niên
Không bỏ đâu
Hai cô ha
Đó mẹ cô tới chính mươi bây giờ còn mặn
Dạ
Còn cô giờ cô định tới mấy mươi
Chưa biết sớm ngày nào cô làm hoài thôi
Dạ
Không chỉ là câu chuyện cuộc sống
Trong hồi ức của các cụ cao niên
Chiếu tà niên còn là một câu chuyện đặc biệt
Gắn liền với lịch sử bi hùng của dân tộc
Thời kỳ Kháng Pháp
Theo hồi ức truyền đời của người tà niên
Vì cảm kích khí khái
Ngưỡng mộ phẩm chất kiên trung của Nguyễn Trung Trực
Nên khi hay tình cụ sẽ bị hành quyết
Người tà niên đã bàn bạc
Và quyết định dịch chiếu
Đưa bước người anh hùng về cõi thiên thu
Truyền thuyết kể rằng
Khi lưỡi đau bổ xuống
Máu từ cổ cụ Nguyễn Trung Trực
Phung xuống mặt chiếu
Tạo thành hình chữ thọ
Tiếc thương cụ
Người tà niên đã mang chiếc chiếu
Thấm máu người anh hùng về thờ
Và cũng từ đây
Làng chiếu tà niên hình thành nên
Ngày dịch chiếu qua chữ thọ
Người ta nghe tin được
Cụ Nguyễn là một người lãnh đạo
Trận đánh ở Nhật Tảo
Ngày 10 tháng 12 năm 1861
Người ta rất là yêu mến
Và người ta rất là ủng hộ
Từ đó
Mối quan hệ của cụ Nguyễn
Và làng tà niên
Nó bắt đầu từ như thế đó
Thì nhân dân tà niên
Với tấm lòng yêu kính
Của cụ Nguyễn
Thành ra cái ngày cụ Nguyễn ra pháp trường
Thì nhân dân đã mang những chiếc chiếu
Rất là đẹp
Trải đường
Cho một người anh hùng đi lên chiếc chiếu
Đến với pháp trường
Và cụ Nguyễn đã đứng trên chiếc chiếu tà niên
Để cho
Bọn giặc pháp nó chém đầu
Và nó cũng là một hình ảnh
Rất là không thể nào quên
Đối với đồng bào tà niên
Vì đồng bào tà niên đã kính trọng cụ Nguyễn
Và đem chiếc chiếu đó
Và chiếc chiếu đó đã thấm đượm cái máu của người anh hùng
Trước lúc đi về cỏ dĩ nhiên
Năm 2008
Nhân kỷ niệm
140 năm ngày mất của anh hùng Nguyễn Trung Trực
Người tà niên đã dệt
Một tấm chiếu có độ dài kỷ lục là
45 mét
Không chỉ bày tỏ sự tôn kính
Lòng ngưỡng mộ của người dân kiên gian
Đối với anh hùng Nguyễn Trung Trực
Nói riêng
Chiếc chiếu còn là sự khẳng định
Những giá trị lịch sử văn hóa
Xứng đáng được tôn dinh
Xứng đáng được gìn giữ như một di sản tinh thần
Quý giá cho các thế hệ sau
Nhân dịp cái lễ kỷ niệm
Ngày sinh của cụ Nguyễn
Nhân dân tà niên đã
Tự nguyên
Và dệt lại chiếc chiếu này
Đây cũng tái hiện là chiếc chiếu cổ ngày xưa
Trước lúc cụ Nguyễn đi xa
Chiếc chiếu này nó có chiều dài là
45 mét
Và bề ngang nó là
1 mét 8
Trong cái đoạn 45 mét này
Người ta đã có làm 9 chữ thọ
Cụ Nguyễn cái tuổi thì không thọ
Vì
Cụ hy sinh của tuổi đời lúc đó
Mới vừa 30 tuổi
Nhưng mà người ta muốn cặn cho cụ Nguyễn
Chữ thọ này là tuổi chẳng thọ
Nhân dân cụ Nguyễn mãi thọ
Cái hình ảnh của cụ Nguyễn
Nó không phải đơn phường
Nhưng chúng ta nghĩ cụ Nguyễn là một ảnh hưởng lực lượng cập đông
Trong cái nhận thức của người dân
Người ta đã thành kính
Người ta đã nâng lên cụ Nguyễn trở thành
Một vị thần trong đời sống
Vì tâm linh nè
Trong đời sống của mỗi con người
Ở đất kia Kiên Giang
Và cộng đồng
Trong nhân dân cả nước
Thì mỗi 1 lần
Những hiện vật gì liên quan đến cụ Nguyễn
Thì nhân dân đến đây rất là thành kính
Đôi khi người ta nhìn chiếu này
Người ta chấp tay
Người ta xác
Chiếu này đã có từng
Nhọt máu của người anh hùng
Nó đã trải lên
Nhưng chiếu này
Nó tái hiện lại thôi
Nhưng nhân dân nghĩ như vậy
Chiếu này ngày xưa đã đưa thiện cụ Nguyễn
Trước lúc như vậy
Người ta rất là tôn kính
Đến đây người ta xem
Không phải chiếu bình thường
Người ta cứ nói đây là chiếu của cụ Nguyễn
Thưa quý vị các bạn nếu như từ trước đến nay
Dùng đất Kiên Giang đã nổi tiếng với tấn lương chứng trực
Rạng ngời của cụ Nguyễn Trung Trực
Thì ngày hôm nay chương trình Nhật Sống Đồng Bằng cũng đã mang đến quý khán giả
Một câu chuyện rất đẹp
Về sự gắn liền giữa làng Tà Niên với cụ Nguyễn
Cũng như là nét đẹp của làng nghề truyền thống
Chiếu Tà Niên
Đã tạo lên một nét rất riêng về văn hóa cho dùng đất này
Ở làng Chiếu Tà Niên hôm nay
Nhịp điệu sản xuất vẫn êm ả như ngày nào
Cùng với tình yêu và tâm quyết
Đã được thử thách qua thời gian
Những đôi bàn tay cần mẫn khéo lé
Của người thợ dịch Chiếu Tà Niên
Đang tiếp tục nói dài
Và tư điểm thêm cho vẻ đẹp của quê hương Kiên Giang
