Nhịp sống đồng bằng: Trăm năm làng chiếu Định Yên

Nghề Truyền Thống
340 người theo dõi
36 Lượt xem video·13 thg 11, 2024
Làng chiếu Định Yên - làng nghề hơn trăm năm tuổi được vinh danh là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia.
Những người thợ nơi đây bằng đôi tay tài hoa và lòng yêu nghề sâu sắc đã đưa chiếu Định Yên vươn xa, trở thành niềm tự hào của người dân vùng đất Sen Hồng.
Làng Chiếu Định Yên, làng nghề hơn trăm năm tuổi, được dinh danh là duy sản gian quá phi dịch thể cấp quốc gia.
Những người thợ nơi đây bằng đôi tay tài qua và lòng yêu nghề sâu sắc,
đã đưa Chiếu Định Yên dương xa, trở thành niềm tự hào của người dân dùng đất xen hồng.
Chào mừng quý khán giả đang đến với chương trình Sống Nồng Bằng.
Và ngày hôm nay chúng ta sẽ cùng nhau khám phá về câu chuyện đầy tự hào của làng nghề Giệt Chiếu Định Yên,
nơi mà lịch sử, truyền thống và sự phát triển hài hòa đang xem tồn tại.
Chợ Ma Định Yên là tên gọi dân dành dành cho ngôi chợ truyền thống độc đáo và bí ẩn,
chỉ nhấm họp vào ban đêm.
Sức hút của ngôi chợ này càng lớn từ khi nơi đây được chọn làm bối cảnh của một phim điện ảnh.
Ở đây thời gian họp chợ không cố định, thông thường diễn ra từ 23h đến 4h sáng,
do phụ thuộc vào con nước lớn rộng.
Các phiên chợ chỉ có mặt hàng duy nhất là chiếu.
Sản phẩm của người làng Chiếu chắc chiêu làm ra.
Cái này tôi cũng có nghe ông bà tôi kể mà tôi cũng biết chút chút.
Bằng ngày thì mắc đi mần, đi bán bằng đêm không hà,
tranh thủ bán viết, ăn gì đang ngủ, giấc sáng đi mần.
Rồi nhà tôi thì ở trong gạch, mỗi lần mà má tôi đi chợ bán chiếu đó ha.
Rồi chó thì nó của hai bên, nó ôm xùm.
Cái này chỉ người ta gọi là chợ má.
Xưa giờ ở đây là nói chung là 10 nhà dịch chiếu hết 10 rồi.
Trong không gian cổ kính của Định Thần Định Yên,
câu chuyện làng nghề dịch chiếu trăm năm tuổi dần hiện lên qua ký ức.
Theo lời kể của các cụ,
nghề chiếu Định Yên đã tồn tại khoảng 200 năm.
Khởi nghề từ ông Nguyễn Cần,
một người từ miền Trung vào Nam lập nghiệp,
rồi mang nghề truyền dạy cho nhiều người.
Từ đó nghề trở thành sinh kế chính của nhiều người,
nhiều gia đình ở đây.
Đầu tiên là cái chợ chiếu bán là hợp chợ ngay Bến Định.
Bà con người ta hay rủ nhau là ra đình bán chiếu.
Ngày xưa ở đây mình làm rúa,
thì một năm có một mùa thôi.
Cái nghề chiếu lát là nghề chính để tạo ra thu nhập
để bà con sinh sống hằng ngày trong năm đó.
Đầu tiên là ông Nguyễn Cần về ở ngoài Quế.
Đầu tiên là chỉ vợ cây lát hết,
để với gia đình và họ hàng xài thôi.
Thì dần dần mới phát triển thêm ra,
bởi vì những bà con xung quanh thấy cái này làm được
cho nên người ta làm.
Từ trên cao, đình thần định yên lặng lẽ
bên con rạch lấp dò.
Bến Định này khi xưa tấp nập người mua,
kẻ bán, mặc hàng chiếu các loại.
Trải qua thời gian,
sự sung túc của làng nghề trăm năm có nhiều thăng trầm.
Giờ đây, người làm nghề mở rộng nhiều đường giao thương,
không còn phải gánh chiếu đi bán ở chợ đêm,
mà có thương lái đến tận nhà thu mua.
Phương thức mua bán có sự đổi thay,
nhưng hồn nghề vẫn còn nguyên vẹn.
Làng nghề và chiếu ở định yên
sản xuất đáp ứng theo nhu cầu thực tế của người tiêu dùng.
Tuy nhiên để làng nghề có thể tồn tại lâu dài,
đó là nhờ vào tai nghề
làm nên chất lượng và danh tiếng của sản phẩm.
Dù hiện nay trên thị trường có nhiều sản phẩm cùng loại,
đa dạng chất liệu hiện đại hơn,
nhưng làng nghề và chiếu ở định yên
vẫn giữ dưỡng dịp nghề và tiếp tục phát triển.
Cách định thần định yên 500 mét
hướng về mé sông Hậu,
bến lát hiện lên như điểm giao thương nhộn nhịp của làng nghề.
Những chiếc ghe chở từ 10 đến 20 tấn lát khô,
nguyên liệu dùng và chiếu
từ các tỉnh, Vĩnh Long, Trà Vinh cập bến
luôn cung ứng nguyên liệu đủ và liên tục cho làng nghề.
Hơn 50 năm tồn tại,
bến chở lát định yên
như mạch ngầm nôi dưỡng làng nghề và chiếu.
Lâu lâu vậy đó, lâu lâu đi mà.
Cũng như mình dạy hết rồi đi mua nữa.
Trời, nhà dưới cháu, bạn bậy nó cháu.
Vịt nhà, đồ màu, đồ mua cực khổ.
Còn ta đi dạy mướn, ta lấy tiền 1 lát mua 2.
Cái này chở cho ai ạ?
Tui chở lát này xong chứ lát này đâu có chở.
Cháu ơi, sao ông chở tụi mấy bố lát này?
Bố lát trên đi, đừng chở lát kia.
Thôi, bỏ lát tư đúng lại đi.
Không chịu hoài.
Lát đó nó hơi mềm.
Thôi, tui chịu lát chơi.
Hôm qua lát đó nó hơi mềm, nó không chịu.
Mềm dịch, chịu lấy lát.
Những bố lát lớn nặng cách trăm ký
được người thợ định yên chọn lựa kỹ càng
và đôi mắt đầy kinh nghiệm.
Ở chở lát,
mỗi cuộc mua bán là sự cân nhắc chi liên,
là những thỏa thuận đôi khi đầy căng thẳng,
nhưng luôn đạt được sự hài lòng
từ cả hai bên.
Với ông Nguyễn Giang Trị,
một thương lái chuyên chở hàng lát nguyên liệu
Người có hơn 40 năm mua bán lát tại đây cho biết
ở đây lát thường được mua theo kiểu gối đầu,
tức mua trước trả sau.
Hình thức mua bán này dựa trên niềm tin,
có sự giánh kết trước sau
giữa thương lái và người đang chiếu,
làm nhịp ngàn thêm bền chặt.
Những bố lát nhuộm đầy màu sắc trải dài dưới nắng
rực rỡ tôi điểm cho làng nghệ.
Úc tỉnh có hơn 1,3 triệu tấm chiếu
từ 600 mái vệt được sản xuất mỗi năm,
đáp ứng nhu cầu của thị trường trong nước
và xuất khẩu sang các nước và dùng lãnh thổ
như Campuchia, Thái Lan, Đài Loan, Trung Quốc.
Những tháng cuối năm là một cao điểm
của làng nghệ bước vào dự tết.
Cả làng rộng ràng làm việc gần như xuyên đêm
phục vụ nhu cầu thị trường chiếu lát
thời điểm lớn nhất trong năm.
Nhuộm lát là khâu quan trọng,
tạo nên sắc màu rực rỡ cho sản phẩm chiếu định yên.
Các loại nhuộm lớn gian đường
là dấu hiệu đặc trưng của các gia đình làm nghề nơi đây.
Mỗi lò nhuộm thường chiến diện tích lớn,
cần không gian để phơi lát ngay sau khi nhuộm
nhằm tránh lem mọc.
Đôi khi cả sớm cùng dùng chung một lò
vừa giúp tiết kiệm chi phí,
vừa tạo nên sự gắn bó giữa những người làm nghề.
Từng bó lát được nhúng đều vào nồi nước nhuộm
duy trì nhiệt độ ổn định trên bếp củi
với kỹ thuật nhuộm từ 2 đến 3 lần
để màu bền đẹp và chuẩn xác.
Chính sự tỉ miễn này giúp sợi lát lâu phai mọc
là nền danh tiếng của Chiếu Định Yên.
Trong nghề dạch chiếu thì công đoạn chuẩn bị nguyên liệu
là công đoạn quan trọng nhất
và mùa nắng cũng được xem là mùa thuận lợi của nghề.
Dạ anh ơi, cái này là bao lâu mình mới có đợt nhuộm lần hả anh?
Cái này khi mình nhuộm được liền
Mới thì 5-6 bữa mình mới nhuộm lần.
Cái này mình mua về bắt đầu mình mở bó ra mình phơi
Phơi bắt đầu mình mới trụng màu
Trụng màu cái gì nè, mình mới đem đi phơi nữa
Cái này tùy theo mình gặp nắng như mưa
Nếu mà gặp mưa thì có 3-4 ngày, 4-5 ngày cũng có
Rồi nắng thì trong vòng ngày
Nhiều khi thì khoảng cơ tháng 5, tháng 6
thì chiếu nó ế lại
Nhưng mà nhiều khi qua Tết
qua Tết là chiếu nó hút
Có người ở đây nhiều khi gần Tết
Nhìn nó dậy tới 11 giờ phía
Ở đây nó dậy 11 giờ phía, 12 giờ nữa
Mùa nắng, thời điểm bà con làm nghề đỉnh yên
dường như bước vào một cuộc đua với thời gian
Sợi lát tự nhiên, xốp và dễ hút nước
đòi hỏi phải được phơi nhanh dưới nắng
để giữ trọn độ bền và màu sắc rực rỡ
Nếu bỏ lỡ khoảnh khắc, lát sẽ dễ mục, mốc
và mọi công sức coi như đổ sông đổ bể
Dưới cái nắng gắt giữa trưa
không khí làng nghề trở nên hối hả
nhà nhà tranh thủ nhuộm dệt và canh nắng để phơi
Những tấm chiếu đưa ra thị trường
nhờ vậy luôn giữ được vẻ đẹp và chất lượng cao nhất
Mùa nắng cũng là lúc nhiệt sản xuất của làng nghề
đạt công suất tối đa
Sợi lát tự nhiên qua mái dệt chuyển động mạnh mẽ
từng sợi một đang thành tấm chiếu
Dưới bàn tay những người thợ lành nghề
những tấm chiếu định yên ra đời bền đẹp
thấm sắc đã tiếp nối uy tín nghề truyền thống trăm năm
Hiện nay thì ở làng nghề mỗi nhà
dệt chiếu thì có ít nhất một cái mái để đảm nhận công việc này
Tâm ơi, hiện nay với một cái mái như vậy
là một ngày mình có thể ra được bao nhiêu chiếu hả Tâm?
Giờ tầm 15 đến mười mấy
Mười chiếc trở lên
Chiếu tai thì tầm một ngày chỉ được hai đôi là bốn chiếc
Còn cái này mình ngồi thì một ngày từ mười chiếc trở lên
Nó sẽ nhiều hơn gấp mấy lần
Ví dụ muốn dệt chiếu Trình Yên thì dệt
Dệt chiếu hồn cờ thì dệt tùy theo chủ giữa lớn
Mình chỉ cần nhìn mặt bông chiếu thấp hơn
thì mình sẽ cắt chỉ lại
Rồi mình dệt chiếu thấp
Chiếu thứ hai, chiếu hồn thứ, thứ tư, thứ sáu
Em đang dệt là chiếu thứ sáu
Hồi xưa là chỉ giữ lại truyền thống
cho những người mà lớn tuổi còn dệt chiếu tai
Còn này là cho những cái giới mạnh
Trung niên kiếm tiền cao hơn
Còn bây giờ chỉ còn một số người dệt chiếu tai thôi chị
Giữ lại cái truyền thống hồi xưa
Chiếu lác định yên, nổi danh nhờ độ bền và giá cả hợp lý
Người trẻ ngày nay còn ứng dụng công nghệ hiện đại
để nâng cao năng suất chất lượng sản phẩm
Những chiếc máy dệt vừa đảm bảo độ đồng nhất sản phẩm
vừa giải phóng sức lao động cho người thợ
Chị Nguyễn Thị Đẹp chia sẻ
Nhờ chiếc máy dệt mà số lượng chiếu làm ra
tăng gấp nhiều lần so với dệt tai
Dù vậy, từng thao tác vẫn đòi hỏi người thợ sự chuẩn xác
Trong làm nghề, máy móc là trợ thủ
Nhưng chính tay nghề mới là yếu tố quyết định
để chiếu định yên luôn đạt tiêu chuẩn hoàn hảo
Người làm nghề chiếu định yên hôm nay
có vẻ nhàng hơn nhờ máy móc hiện đại
Nhưng trong góc lặng của làm
Đôi bàn tay của những người thợ
vẫn là yếu tố quyết định duy trì danh tiếng làm nghề
Vợ chồng nghệ nhân Lê Thị Hàng và ông Quỳnh Giang Chiến
nay đã ngoài 70 tuổi
Có thời gian hơn 60 năm làm nghề
vẫn gắn bó việc dệt chiếu thủ công
Định yên có giữa chiếu to
lấy chồng xứ định khỏi lo chiếu nằm
Lời câu ca dạo dẫn thường được ông bà ngâm nga
như vừa trải lòng vừa gửi gắm niềm tự hào
thủy chung với từng sợi lá tấm chiếu quê hương
Để tạo ra một tấm chiếu hoàn chỉnh
từ bàn dệt thủ công
cần sự phối hợp nhịp nhàng của hai người thợ
Một người điều chỉnh các sợi lá
trong khi người còn lại điều khiển khung dệt
để cố định các hoa văn
Công đoạn dệt tay
đòi hỏi kỹ thuật chính xác ở từng vị trí
như sỏ sợi, phối màu và nhấn go
Đây là công việc tốn nhiều công sức và thời gian
đòi hỏi kinh nghiệm và sự kiên nhẫn của người dệt chiếu
Dù kỹ thuật dệt chiếu tay mang lại giá trị độc đáo
nhưng do làm thủ công nên thời gian kéo dài
không có nhiều người trẻ theo đuổi
Phần lớn các hội gia đình hiện chuyển sang dệt máy
để tăng sản lượng
Tuy nhiên vẫn có khách hàng đặt chiếu dệt tay
như là cách lưu giữ những giá trị truyền thống đặc sắc
nhất là những mẫu chiếu có hoa văn phức tạp
mang tính cá nhân cao
Quý khán giả thân mến
Trước mắt chúng ta là một sản phẩm đặc biệt
được gọi là chiếu lẫy
Đây là loại chiếu được dạp với kỹ thuật truyền thống
của người làng chiếu Định Yên
Đòi hỏi sự tỉ mỉ và khéo léo cao độ
của người làm nghề
Từng cọng lát được sắp xếp bố trí hài hòa
với kỹ thuật lẫy bông là điểm nhấn tạo nên sự khác biệt
Làm nên một bức tranh đầy màu sắc
khóng động như tấm chiếu thành phẩm này
Chiếu lẫy Phúc Lộc Thọ
là một sản phẩm thủ công đặc sắc của làng chiếu Định Yên
Kỹ thuật lẫy bông độc đáo tỉ mỉ qua từng hoa văn
sắc nét trên nền lát mộc
làm nên khác biệt với chiếu thông thường
Chiếu lẫy cỡ nhỏ 5 tất, dài 2 mét
Hề còn gọi chiếu cổ dùng cho dịp trọng đại
là kết tinh của tình yêu nghề
và kỹ năng truyền thống
từ các nghệ nhân như bà Lê Thị Thể
Xuất thân trong gia đình làm chiếu nổi tiếng ở Định Yên
bà đã gắn bó với nghề hơn nửa thế kỷ
học kỹ thuật từ mẹ mình
Trong không gian chỉ dành cho nghề chiếu
bà và con gái tỉ mỉ dệt nền từng quả tiết sắc nét
mang đậm bản sắc Định Yên
Từ sợi lát trọng lọc đến màu nhuộm tươi sáng
mỗi chiếc chiếu là sự sáng tạo
và giữ gìn tinh hoa xưa cũ
một tác phẩm thủ công sống mãi cùng thời gian
Nhìn thao tác thì có vẻ đơn giản
nhưng mà từng tổng lát được luồn qua những sợi chỉ
sát không có lọt đi sợi nào được hả cô?
Dạ, cái này là một đôi
Mình dệt xong thì khoảng 7 tiếng
còn mình dệt mà cũng có nghỉ
trước đỉnh gì đó thì khoảng 8 tiếng
Thường là chiếu lẫy có những cái kích thước làm sao hả cô?
Chiều cao của nó là 5 tất
Chiều cao là chiều ngang
Chiều dài là 2 mét
là cố định của nó hồi đó, giờ vậy
Người ta chải khấu cổ trên ngựa giò gỏ đồ đó cô
Thường là có cô với chị làm thôi
hay là mình còn ai trong nhà phụ mình nữa không?
Cũng như là tôi với con tôi thôi
Chứ mình kêu chiếu ngựa người ta cũng không biết làm
Giờ còn có mình nhà cô đó
Giờ mình chăm chỉ nó
Thí dụ chiếu cao, mình dệt chiếu dài
Mình nghiêng qua này thì mình bẻ bìa
Rồi mình nghiêng qua này thì mình bẻ bìa, đỡ đau lưng
Còn cái này là phải biết đó
Phải nhớ từ chi tiết
Nếu mà mình quên là bắt tháo ra
Khách hàng người ta nhu cầu
Thì người ta lấy chữ gì thì người ta vẽ trước
Rồi người ta cho mình biết là lấy như vậy đó
Mình phải lấy theo cái chữ của người ta muốn
Vậy đơn hàng có thường không cô?
Cũng có thường
Thường thường người ta hay lấy chữ Phước Độc Thọ
Tân Sưng rồi đó
Lần Tết rồi người ta hay đặt chữ Tân Sưng
Làng Chiếu Định Yên
Với hơn một thế kỷ dình dữ và phát triển nghệ
Đã trở thành sản phẩm đặc sắc của đất Sen Hồng
Ta đi ta nhớ
Nhớ dòng sông chợ câu hò
Những người thợ dưới tình ưu nghề
Đã không ngừng đổi mới sáng tạo
Để duy trì tiếng mái dệt ruộng ra
Thu hút khách du lịch
Và đưa sản phẩm ngày càng đi xa
Xứng dành di sản giao hóa phi dật thể cấp quốc gia
