Vật lý lớp 11 - Kết nối tri thức - Bài 9: Sóng ngang – Sóng dọc – Sự truyền năng lượng của sóng cơ - Thầy Nguyễn Chí Sơn Website: http://thaynguyenchison.vn/ Facebook: / nguyenchhison
Tóm tắt nội dung bài học: Sóng ngang là sóng có các phần tử dao động theo phương vuông góc với phương truyền sóng Sóng dọc là sóng có các phần tử dao động theo phương trùng với phương truyền sóng Quá trình truyền sóng là quá trình truyền năng lượng. Nguồn sóng là nguồn năng lượng. Sóng mang năng lượng của nguồn đến mọi nơi trên phương truyền sóng Khi nguồn âm dao động, các phần tử không khí dao động lệch pha nhau tạo nên các lớp không khí nén, dãn. Các nén, dãn này truyền đi tạo thành sóng âm Khi sóng âm truyền đến tai người làm cho màng nhĩ dao động nên ta nghe được âm thanh Biên độ sóng âm càng lớn âm nghe càng to Tần số sóng âm càng lớn thì âm nghe càng cao
Nội dung của video bao gồm: 00:00 - (1) Sóng ngang 01:14 - (2) Sóng dọc 02:56 - (3) Quá trình truyền năng lượng bởi sóng 04:19 - (4) Sử dụng mô hình sóng để giải thích một số tính chất của âm
Chào các em, hôm nay sẽ hướng dẫn các em bài số 9
Sóng ngang, sóng dọc và sự truyền năng lượng của sóng cơ
Đầu tiên chúng ta sẽ tìm hiểu về sóng ngang
Thì sóng ngang là sóng có các phần tử giao động theo phương huôn góc với phương truyền sóng
Ví dụ, ở đây thầy có một cái lò xo nằm ngang
Thì khi thầy dùng tay giao động theo phương hẳn đứng như vậy
Thì chúng ta sẽ thấy sóng được truyền từ trái qua phải
Vậy thì trong trường hợp này, phương giao động là phương hẳn đứng
Còn phương truyền sóng là phương nằm ngang
Vậy thì rõ ràng là phương giao động vuôn góc với phương truyền sóng
Cho nên sóng trong trường hợp này chúng ta gọi là sóng ngang
Câu số 1
Hình 9.1 mô tả một sóng ngang truyền trên dây đèn hồi
Thầy quan sát các mũi tên, từ đó chỉ ra phương giao động các phần tử của dây và phương truyền sóng
Tới đây chúng ta thấy rằng chúng ta hãy cầm một đầu dây và giao động theo phương hẳn đứng
Và lúc này sóng sẽ được truyền từ trái qua phải
Vậy thì rõ ràng là phương giao động là phương hẳn đứng
Còn phương truyền sóng là phương nằm ngang
Tiếp theo chúng ta sẽ tìm hiểu về sóng dọc
Sóng dọc là sóng của các phần tử giao động theo phương trùng với phương truyền sóng
Ví dụ cũng cái lò xo hồi nãy
Nhưng mà thay vì chúng ta dùng tay giao động lên xuống
Giờ chúng ta dùng tay giao động cho nó nằm ngang
Thì các em sẽ thấy nè, sóng được truyền đi trên cái lò xo
Thì sóng được truyền đi này về bản chất là những cái sự lan truyền nén giãn
Đây nén, đây giãn nè, nén rồi giãn, cứ nén rồi giãn
Thì những cái sự lan truyền nén giãn này sẽ tạo thành sóng trên lò xo
Và trong trường hợp này, phương truyền sóng là phương nằm ngang
Phương giao động cũng là phương nằm ngang
Vậy thì rõ ràng là phương giao động trùng với phương truyền sóng
Cho nên sóng trong trường hợp này được gọi là sóng dọc
Câu số 2
Dựa vào hình 9.1 và hình 9.2
Hãy chỉ ra điểm giống và khác nhau giữa sóng dọc và sóng ngang
Thì điểm giống nhau giữa 2 loại sóng này
Là đều chỉ có sự lan truyền giao động
Còn các phần tử bậc chất thì chỉ giao động xung quanh vị trí cân bằng
Tức là sóng nó sẽ truyền từ trái qua phải
Sự lan truyền giao động truyền từ trái qua phải
Còn những phần tử bậc chất, tức là ví dụ tại điểm z ở đây
Là nó sẽ chỉ giao động quanh vị trí cân bằng của nó thôi
Chứ nó không có truyền đi theo chung với sóng
Còn về sự khác nhau
Thì rõ ràng là sóng ngang thì phương giao động vuông góc với phương truyền sóng
Còn sóng dọc thì phương giao động sẽ trùng với phương truyền sóng
Thì đó là về sự khác nhau và giống nhau giữa sóng dọc và sóng ngang
Tiếp theo chúng ta sẽ tìm hiểu về quá trình truyền năng lượng bởi sóng
Thì quá trình truyền sóng về bản chất nó là quá trình truyền năng lượng
Nguồn sóng là nguồn năng lượng
Và sóng sẽ mang năng lượng của nguồn đến mọi nơi trên phương truyền sóng
Ví dụ cái trường hợp lò xo hồi nãy
Thì khi mà sóng lan truyền tới đâu
Thì các phần tử ở đó mới bắt đầu giao động
Còn sóng chưa truyền tới thì nó chưa giao động đâu
Ví dụ các em nhìn nè
Đó ngay tại vị trí này
Sóng truyền tới thì nó mới đi lên
Tức là phải có sóng truyền tới thì nó mới bắt đầu giao động
Mà khi nó giao động như vậy thì nó sẽ phải có năng lượng thì nó mới giao động được
Và năng lượng giao động mà các phần tử này có được
Chính là do sóng mang năng lượng đến
Sóng mang năng lượng từ nguồn là tay này
Truyền tới đúng cái vị trí đó
Và khi nó có năng lượng thì nó sẽ bắt đầu giao động
Một ví dụ khác
Thì khi chúng ta dùng tay ấm lên mặt nước như vậy
Thì sẽ có sóng lan truyền ở trên mặt nước
Và lúc này thì chỉ có các phần tử nước giao động tại chỗ
Ví dụ các em nhìn ở đây nè
Những cái phần tử nước ở đây sẽ giao động lên xuống thôi
Chứ không có truyền qua lại đi theo chung với sóng
Vậy điều này chứng tỏ rằng là sóng chỉ mang năng lượng thôi
Chứ không mang các phần tử nước đi theo
Tiếp theo chúng ta sẽ sử dụng mô hình sóng
Để giải thích một số tính chất của âm
Thì ở đây chúng ta sẽ tìm hiểu về sự lan truyền của sóng âm
Thì khi chúng ta bật một cái loa
Chúng ta sẽ nghe thấy âm thanh từ loa
Truyền đến tay của chúng ta
Và đó được gọi là sự lan truyền của sóng âm
Thì khi mà loa, tức là nguồn âm nó giao động
Thì những cái phần tử không khí ở gần cái loa
Nó sẽ giao động theo
Và lúc này sẽ có những cái giao động nén giãn, nén giãn
Nó lệch pha nhau và truyền đi
Và khi nó truyền đi như vậy
Những cái nén giãn này nó truyền đi sẽ tạo thành sóng âm
Và sóng âm này khi mà truyền đến tay của chúng ta
Sẽ làm cái màn nhĩa bên trong tay giao động
Và từ đó chúng ta sẽ nghe được âm thanh
Và nếu như viên độ sóng âm càng lớn
Thì âm nghe được càng to
Còn tần số sóng âm càng lớn
Thì âm sẽ nghe được càng cao
Giống như các nốt nhạc khác nhau
Nó có độ cao khác nhau
Thì tần số càng lớn
Thì âm sẽ nghe càng cao
Câu số 3
Quan sát hình 9.4
Mô tả biên độ và tần số của âm qua giao động ký
Để trả lời các câu hỏi sau
Câu A
Ở hình 9.4A
Loa phát ra âm có chu kỳ bằng bao nhiêu
Thì chúng ta biết rằng chu kỳ
Là thời gian thực hiện được 1 giao động
Và chu kỳ sống sẽ bằng với chu kỳ của giao động
Vậy bây giờ chúng ta nhìn nè
Bắt đầu từ đây
Đi lên, đi xuống, đi lên
Là 1 chu kỳ
Đây nữa là 2 chu kỳ
3 chu kỳ
4 chu kỳ
Vậy hiện tại đây là 4 chu kỳ T
Nó sẽ tư ứng thời gian là
0.01 giây
Vậy chúng ta sẽ có
4T bằng
0.01
Vậy suy ra chu kỳ T chúng ta lấy
0.01 chia 4
Sẽ ra 0.0025 giây
Tiếp theo câu B
Ở hình nào biên độ âm
Lớn hơn nhưng tần số
Không thay đổi
Thì biên độ âm chúng ta sẽ nhìn từ cái đường nằm ngang
Ở đây nè cho tới cái đỉnh
Thì cái đoạn này là biên độ âm
Mà để bài yêu cầu biên độ âm lớn hơn
Có nghĩa là cái đoạn này nó phải dài hơn
So với hình A
Thì ở các hình B, C, D, E
Chúng ta thấy có hình B này
Cái đoạn từ đường nằm ngang
Cho tới đỉnh là nó dài hơn so với hình A
Vậy thì rõ ràng hình B
Là biên độ âm lớn hơn
Nhưng mà đồng thời
Ở hình B chúng ta thấy là chu kỳ
Cũng không đổi
Vậy thì đây chúng ta nhìn nè
1, chu kỳ
2
3, 4
4 chu kỳ T vẫn tư ứng là
0.01s
Vậy tức là chu kỳ không đổi
Thì hiển nhiên tầm số cũng không thay đổi
Vậy thì rõ ràng hình B nó thỏa mãn yêu cầu
Là biên độ âm lớn hơn
Nhưng tầm số không đổi
Là phù hợp với yêu cầu của cô B
Tiếp theo cô C
Ở hình nào tầm số âm
Giảm nhưng không giảm biên độ
Thì không giảm biên độ
Có nghĩa là cái đoạn này
Nó phải giữ nguyên
Thì ở trong 4 hình ở đây
Chúng ta thấy hình B là loại rồi nè
Tại vì đoạn này nó tăng
Hình C chúng ta cũng loại nè
Tại vì đoạn này nó giảm
Vậy chỉ còn hình D và hình E
Là cái đoạn này nó giữ nguyên không đổi thôi
Nhưng mà đề bài còn yêu cầu thêm là tầm số giảm
Thì tầm số là số giao động
Thực hiện được trong 1 giây
Mà chúng ta nhìn ở hình D nè
Số giao động quá trời luôn
Thì không thể nào gọi là tầm số giảm được
Mà phải là tầm số tăng thôi
Vậy chúng ta chỉ còn hình E thôi
Ở hình E là chúng ta thấy là
Biên độ không đổi
Tầm số cũng giảm
Là phù hợp với yêu cầu của cô C
Vậy nên cô C chúng ta chọn hình E
Tiếp theo cô D
Ở hình nào biên độ âm giảm
Nhưng không giảm tầm số
Thì biên độ âm giảm
Có nghĩa là cái đoạn này nó phải ngắn bớt đi
Thì trong cả 4 hình còn lại
Chúng ta thấy có duy nhất hình C
Là nó ngắn bớt
Tức là biên độ giảm
Đồng thời ở đây chúng ta thấy là chu kỳ cũng không thay đổi
Tại vì chúng ta nhìn nè
1 chu kỳ
2 chu kỳ
3 chu kỳ
4 chu kỳ
4 chu kỳ T vẫn tương ứng 0.01 giây
Giống như hình E
Vậy thì rõ ràng chu kỳ không đổi thì tầm số cũng không đổi
Vậy thì hình C
Nó sẽ thỏa mãn những cái yêu cầu
Của câu D
Vậy nên câu D chúng ta chọn hình C
Câu số 4
Tại thời điểm mà sóng trên lò xo
Được mô tả trên hình 9.2
Hãy xác định
A, sóng đã truyền được
Bao nhiêu bước sóng
Thì ở phần bài trước
Chúng ta biết bước sóng là quảng đường
Sóng truyền được trong 1 chu kỳ
Tương ứng với 1 giao động
Thì đối với trường hợp sóng dọc như thế này
Thì 1 giao động tương ứng
Là 1 quá trình nén và giãn
Vậy thì chúng ta nhìn ở đây
Đoạn này giãn nè
Đoạn này nén nè
Giãn nè, nén nè
Vậy thì rõ ràng nó đã truyền được
2 quá trình giãn nén
Tương ứng là 2 giao động
Thì sẽ có 2 chu kỳ T
Vậy thì tương ứng chúng ta sẽ có
Sóng đã truyền được
2 bước sóng
Tại vì 2 chu kỳ T sẽ tương ứng với
2 bước sóng lâm đa
Tiếp theo câu B
Trong các điểm x, y, z
Điểm nào là điểm chưa giao động
Thì trong 3 điểm x, y, z
À, z, y, x
Thì chúng ta thấy là tại điểm x nè
Là sóng chưa có truyền đến
Mà chưa truyền đến thì rõ ràng
Điểm đó nó vẫn đứng yên thôi
Nó đâu có giao động đâu
Vậy nên ở đây chúng ta có
Điểm x là điểm chưa giao động
Vì sóng chưa truyền đến
Câu số 5
Giải tầng số của sóng âm
Mà một học sinh có thể nghe thấy
Từ 30hz đến 16.000hz
Tốc độ truyền âm trong không khí
Là 330mtr
Tính bước sóng ngắn nhất của âm thanh
Trong không khí mà bạn học sinh đó nghe được
Thế đây đề bài của câu là
Tính bước sóng
Thì có 1 tính bước sóng là lâm đa
Bằng V-F
Trong đó V là tốc độ thì có rồi nè
330
Còn tầng số F thì ở đây chúng ta có 2 tầng số
Là 30hz với 16.000hz
Thì đề bài yêu cầu là
Tính bước sóng ngắn nhất
Thì trong công thức này chúng ta thấy là
Lâm đa và F nó tỷ lệ nghịch với nhau
Tại vì F nó ở dưới mẫu
Vậy thì lâm đa bé nhất khi mà
Tầng số F lớn nhất
Mà tầng số F lớn nhất thì tương ứng là
16.000hz
Vậy chúng ta lấy F là 16.000
Thế vô bấm máy ra là xong
Vậy đây chúng ta có
Bước sóng ngắn nhất
Tương ứng với tầng số lớn nhất
Nên chúng ta có
Lâm đa bằng V-F
V là 330
Tầng số F là 16.000
Bấm máy ra 0.021m
Thì đó là đảm ảnh của số 5
Và đó là toàn bộ
Nội dung bài học ngày hôm nay
Nếu như các em thấy video này hay và có ích
Thì bấm nút like và đăng ký kênh
Để theo dõi thêm nhiều bài giảng khác nữa nha
Chào các em và hẹn gặp lại